De Stelling van Amsterdam was een verdedigingslinie, gelegen op 15 tot 20 kilometer rond het centrum van het Nederlandse Amsterdam. De stelling is 135 kilometer lang, bevat 45 forten en is aangelegd van 1880 tot 1920. Onderdeel van de Stelling is het pantserfort Fort Pampus in de voormalige Zuiderzee.
Op 26 september 1995 werd de Stelling van Amsterdam samen met de Nieuwe Hollandse Waterlinie bij UNESCO aangemeld voor plaatsing op de Werelderfgoedlijst. Vanaf 2005 is het door het Ministerie van VROM aangewezen als Nationaal Landschap (18 590 ha) vanwege het samenhangende systeem van forten, dijken, kanalen en inundatiekommen, het groene en relatief stille karakter en de relatief grote openheid.
Primair was de Stelling van Amsterdam een waterlinie. In geval van vijandelijkheden zouden grote delen van het gebied rond Amsterdam onder water worden gezet. De vijand zou dan niet kunnen oprukken. Amsterdam zou fungeren als nationaal redoute, als het laatste bastion van Nederland. De forten werden gesitueerd op plaatsen waar de waterlinie wordt doorkruist door dijken, wegen, of spoorlijnen. Ook plaatsen waar het water diep genoeg was voor varen met boten waren kwetsbaar. Op die plaatsen zou de oprukkende vijand niet door het water worden tegengehouden, zodat hij op deze plekken onder vuur genomen moest kunnen worden. In het militaire jargon stonden deze wegen etc. bekend als accessen. De aanleg van de Stelling van Amsterdam werd geregeld in de Vestingwet van 1874.
[bewerken] Bouw en voorbereiding
Tijdens de voorbereiding van de aanleg van de fortificaties bleek dat de plannen al door de technische ontwikkeling ingehaald waren. De zandlichamen die als fundering dienden, moesten eerst meerdere jaren inklinken alvorens de forten zelf gebouwd konden worden. De komst van de brisantgranaat (die bij het treffen van het doel explodeerde) maakte het noodzakelijk om de forten uit beton, in plaats van metselwerk te vervaardigen. Daarmee was echter op dat moment nog geen - op deze schaal - ervaring opgedaan in Nederland. Er werden eerst uitgebreide proeven gedaan waarbij betonconstructies werden beschoten met het zwaarste geschut dat op dat moment te verkrijgen was. Eerst in 1897 kon met de aanleg van de eigenlijke forten worden begonnen (van enkele werken was de aanleg - in baksteen- stilgelegd).
[bewerken] Staat van "dienst"
De Stelling van Amsterdam heeft nooit actief dienstgedaan, maar heeft wel een afschrikwekkende werking gehad. In 1914 waren de Stelling en de Nieuwe Hollandse Waterlinie namelijk een factor voor de Duitsers om Nederland niet in te vallen. Door de opkomst van het vliegtuig verloor de stelling na de Eerste Wereldoorlog snel aan militaire betekenis. Zij bleef echter grotendeels behouden, en de militaire status werd pas in 1963 opgeheven.
In 1996 is de Stelling van Amsterdam in haar geheel op de UNESCO Werelderfgoedlijst geplaatst.
[bewerken] De 46 forten en batterijen van de Stelling
Noordfront
Noordwestfront
Westfront
Zuidwestfront
Zuidfront
Zuidoostfront
- Harnas voor de hoofdstad. De Stelling van Amsterdam. H.G. Baas en P.H.C. Vesters. Uitgeverij Matrijs, Utrecht, 2003. ISBN 90-5345-210-9
|
|
|
Batterij in de liniedijk bij Den Ham
|
|
|
|
De Geniedijk in Hoofddorp
|
|
|
|
Nevenbatterij in de Geniedijk Haarlemmermeer, in Hoofddorp
|
|
|
|
Liniewal Geindijk - Nigtevecht
|
|
UNESCO World Heritage
