Sterksel

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Ga naar: navigatie, zoeken

Sterksel

Plaats in Nederland

Sterksel

Situering

Algemeen

17,63 km²

Inwoners (2007)

1320

Nederland

Sterksel is een van de kernen van de Nederlandse gemeente Heeze-Leende met circa 1320 inwoners (stand 1 januari 2007). Van 1816 tot 1925 behoorde Sterksel tot de gemeente Soerendonk en Sterksel. Deze gemeente is in 1819 uitgebreid met Gastel. In 1925 werd de plaats toegevoegd aan de gemeente Maarheeze. Bij de fusie in 1997 van Maarheeze met Budel tot Cranendonck, werd de plaats bij de gemeente Heeze-Leende gevoegd.

[bewerken] Buurtschappen

Hugten

[bewerken] Geschiedenis

De geschiedenis van Sterksel wijkt enigszins af van het gebruikelijke patroon bij Brabantse dorpen.

De omgeving werd al bewoond in oude tijden. In het landgoed 'De Vrolijke Jager' bevindt zich een archeologisch monument dat bestaat uit restanten van een uitgestrekt urnenveld, dat grotendeels vernield is door ontginning. In de buurt is ook een zwaard uit de Hallstatt-cultuur in een tumulus gevonden, alsmede een Romeinse geldschat.

In 1172 kwam de abdij van Averbode in het bezit van de vrijheid Sterksel doordat Herbertus, heer van Heeze, deze had verkocht. Naar verluidt zou dit gebeurd zijn toen zijn zoon tot het klooster toetrad. Het betrof een landgoed van ongeveer 1800 ha.

Uit 1653 stamt een nauwkeurige inventaris van het dorp, met een kapel, Huize Sterksel(het vroegere kasteel) en een vijftal boerderijen. Huize Sterksel werd door de Staatse troepen in brand gestoken, maar door Adriaan Pompen weer herbouwd. Na een nieuwe brand wordt dit in 1860 opnieuw herbouwd, maar in 1892 vervangen door het huidige Huize Sterksel.

Pas in 1798 kwam er een nieuwe eigenaar, en wel Adriaan Pompen uit Leende. De abdij verkocht Sterksel aan de familie Pompen aangezien het bezit onteigend dreigde te worden als voortvloeisel uit de Franse Revolutie. Zo kon het gebeuren dat in een tijd waarin alle heerlijkhe rechten werden afgeschaft, de vrijheid Sterksel een familiebezit werd. Deze situatie duurde tot 1914.

De Naamloze Vennootschap ´De Heerlijheid Sterksel´ werd toen opgericht, die het dorp aankocht voor 300.000 gulden (ongeveer 120.000 Euro). Deze maatschappij begon met de ontginning, waarbij het Sterksels Kanaal werd gegraven, een smalspoorbaan met een eigen station werd aangelegd, en er werden villa´s en een hotel gebouwd. Dit laatste heette: 'Grand Hotel Sterksel'. De ontginningsmaatschappij wilde van Sterksel een tuinstad maken. Het Sterksels Kanaal moest dienen voor de ontwatering van het Peelven en het Turfven, samen 80 ha, die men wilde droogleggen.

De bank van deze maatschappij, de Hanzebank, ging echter in 1924 failliet, en ze trok de succesvolle ontginningsmaatschappij mee in haar ondergang. De boerderijen werden verkocht aan pioniers uit Limburg, Gelderland, Utrecht, Noord-Holland en Zuid-Holland.

Er is meermalen sprake geweest van samenvoeging van Sterksel bij Heeze, zoals in 1860 en 1920, maar Heeze wilde dat niet. Uiteindelijk werd Sterksel in 1925 bij Maarheeze gevoegd, om in 1997 naar de gemeente Heeze-Leende over te gaan.

[bewerken] Kerken en congregaties

Vanouds bestond in Sterksel een kapel, waarvan sommige verkoop- en schenkingsactes gewag maken.

Sedert de 16e eeuw hebben meerdere kerken in Sterksel gestaan. Zo werd in 1866 een kerk tegenover Huize Sterksel gebouwd, de Sint Gertrudiskapel. Deze werd in 1976 in het geniep afgebroken op last van burgemeester Van Greunsven, toen ze 'dreigde' tot Rijksmonument te worden verklaard.

In 1920 vestigden de Broeders van de Heilige Joseph, die huize Providentia oprichtten. In 1991 werd Providentia geheel seculier.

Deze werden in 1926 gevolgd door de Witte Paters, een missionarissenorde. Deze waren afkomstig van Sint-Charles te Boxtel. Ze kochten het hotel van de failliete ontginningsmaatschappij om daarin het Sint-Pauluscollege, een internaat, te beginnen. In 1965 stopten zij hun activiteiten.

De nieuwe parochiekerk, gewijd aan Sint-Catharina, werd op kerstmis 1927 in gebruik genomen.

De kapel van Providentia werd ingezegend in 1932. Ze is gewijd aan Sint-Cornelius, de patroon van de epileptici. De architect ervan was Anton J. Bartels. Het gebouw is neogotisch, maar de inrichting heeft kenmerken van Art Nouveau.

In 1950 tenslotte, vestigden zich de Witte Zusters (Zusters Missionarissen van Onze Lieve Vrouw van Afrika), zodat er toen drie congregaties in Sterksel aanwezig waren. Deze zusters bleven tot 1998.

[bewerken] Bezienswaardigheden

De os

Hoewel Sterksel niet groot is, is er toch van alles te zien.

De os. Dit beeld memoreert de ontginnings-activiteiten, waarbij ook 14 ossen werden ingezet. Het is ontworpen en gemaakt door de plaatselijke inwoners en het speelt een rol tijdens carnaval. Een jongeman die op een leeftijd van 30 jaar nog niet getrouwd is heeft 'de os gezien', en dat gaat niet ongemerkt aan het slachtoffer voorbij.
Sint-Catharinakerk. Dit is rustiek bakstenen gebouw uit 1927. Tegen de noordgevel bevinden zich enkele grafstenen van de familie Pompen, heren van Sterksel. Bij de ingang bevindt zich een monument uit 2003 dat de drie congregaties herdenkt die te Sterksel gevestigd waren.
Germinahof. Dit is een langgevelboerderij welke is ingericht als expositieruimte voor beeldende kunst. In de aangrenzende boomgaard worden beelden tentoongesteld. Men wil vooral kunstenaars stimuleren die vanuit natuur en landschap werken.
Peter van den Brakencentrum. Hier wordt figuratieve Brabantse schilderkunst uit de 20e eeuw tentoongesteld. De vaste collectie bestaat uit, onder meer, werken van Peter van den Braken, Hen Euverman, A.J. Groenewegen, Jan Kruijsen, Antoon Kruijsen, Cornelis Le Mair en Henriëtte Pessers.
Galerie Kempro. Deze bevindt zich op het terrein van Providentia. Ze toont werk van creatief getalenteerde bewoners van deze instelling en bestaat sinds 1994. Ook externe kunstenaars komen in het bijbehorende atelier werken.
Smalspoorbaan. Dit is een reconstructie uit 2006 van een klein stukje van de smalspoorbaan, met wagentje, aan de Kloosterlaan te Sterksel. Deze baan werd omstreeks 1915 aangelegd door de N.V. 'De Heerlijkheid Sterksel' en diende voor het transport van kunstmest en dergelijke. Nadat de ingezette stoomlocomotief geen succes bleek te zijn, ging men hierbij over op paardentractie.
De Hoef aan de Pan. Deze hoeve werd in 1831 gebouwd langs de Pandijk, een verhoogde weg door een drassig heidegebied. De hoeve heeft enige tijd als herberg gediend. Ze ligt te midden van bossen en heidevelden. Bij de hoeve is een monument ter gedachtenis aan de bemanning van een in 1943 neergestorte Engelse bommenwerper.
Mariakapel. Dit is een kapelletje uit 1945. Het is gelegen aan de Pandijk.
Brits oorlogskerkhof (Sterksel Monastery Cemetery) is een begraafplaats waar 42 Britse soldaten zijn begraven. Deze zijn overleden in het veldhospitaal, dat Providentia was gedurende de jaren na de bevrijding in 1944.

[bewerken] Natuur en Landschap

De Sterkselse Aa is een mooie, sterk meanderende beek.
Het Sterksels Kanaal, dat parallel loopt aan de Sterkselse Aa, is een kunstmatige waterloop die echter landschappelijk aantrekkelijk is.

Sterksel wordt omringd door enerzijds ontginningen op zeer arm dekzand en anderzijds een aantal landgoederen en natuurgebieden:

Het Landgoed De Pan bestaat voornamelijk uit droog naaldbos en een vochtig gebied nabij de Sterkselse Aa. De naam, die reeds van 1516 bekend is, heeft betrekking op een komvormige laagte. In 1928 kocht de familie Philips een deel van het gebied, dat toen uit open heideveld bestond. Het werd ingericht als landgoed, waarvan de eikenlanen nog getuigen. Sedert 1966 heeft Staatsbosbeheer delen hiervan aangekocht. Deze organisatie bezit hier nu 380 ha.
De Vrolijke Jager bestaat uit droog naaldbos waarin zich een heideveld en een archeologisch monument bevindt.
Het Broek is een elzenbroekbos nabij de Sterkselse Aa.
De Lange Bleek is een jonge heideontginning met droog naaldbos, heidegebied, en cultuurland. Hierin ligt het Bultven, dat opgeschoond is en waar men Gagel, Moeraswolfsklauw en Kleine zonnedauw kan vinden. Dit gebied van ongeveer 200 ha is eigendom van het Brabants Landschap en het sluit aan aan de Herbertusbossen en de Strabrechtse Heide.

De omgeving kent tal van wandel- en fietspaden.

[bewerken] Economie

De verstedelijking is aan Sterksel voorbij gegaan. Het dorp leeft goeddeels van de land- en tuinbouw en bijbehorende voorzieningen. Providentia, een zorginstelling, is een belangrijke werkgever. Verder is er zandwinning en een viskwekerij.

De middenstand is beperkt tot de buurtsuper en twee cafés.

Het toerisme vormt een verdere activiteit: Sterksel is een knooppunt van fietsroutes. Bovendien is er een kampeerterrein.