Stolpersteine

Gunter Demnig bij het voormalige Centraal Israëlitisch Weeshuis in Utrecht op 8 april 2010

Stolpersteine^[1] is een project van de Duitse kunstenaar Gunter Demnig (1947, Berlijn). Hij brengt gedenktekens aan op het trottoir voor de huizen van mensen die door de nazi's verdreven, gedeporteerd, vermoord of tot zelfmoord gedreven zijn. Deze Stolpersteine (lett. 'struikelstenen') herinneren onder andere aan Joden, Sinti en Roma, politieke gevangenen, homoseksuelen, Jehova's getuigen en 'euthanasie'slachtoffers.

De kunstenaar noemt ze Stolpersteine omdat je erover struikelt met je hoofd en je hart, en je moet buigen om de tekst te kunnen lezen.

Op de stenen zijn, in een messing plaatje, de naam, geboortedatum, deportatiedatum en plaats en datum van overlijden gestanst. De kleine stenen (10 x 10 cm) werden lange tijd alle door de kunstenaar zelf gemaakt en geplaatst. Genoodzaakt door de stormachtige ontwikkeling van het project laat hij zich tegenwoordig door een bevriende kunstenaar ondersteunen. Incidenteel worden de stenen geplaatst door gemeentelijke stratenmakers. Dit is bijvoorbeeld het geval in Eindhoven, waar het om een zeer groot aantal stenen gaat. Het project Stolpersteine loopt sinds het jaar 1994.

[bewerken] Nederland

In de oude kern van Borne werden op 29 november 2007 twintig Stolpersteine op zes locaties geplaatst.^[2] Dit was voor Nederland de primeur.

In Eindhoven werden op 10 mei 2009 Stolpersteine geplaatst bij Psychiatrisch Ziekenhuis De Grote Beek voor 24 weggevoerde Joodse patiënten.^[3]

Het Olympisch Stadion coördineerde het leggen van stenen in Amsterdam voor de Joodse turnsters die tijdens de Olympische Zomerspelen van 1928 in Amsterdam goud wonnen en hun coach Gerrit Kleerekoper (op 10 april 2010), en voor sportverslaggever Han Hollander en zijn echtgenote (op 4 mei 2009).^[4] In Utrecht werden op 8 april 2010 eveneens stenen gelegd voor olympisch turnster Judikje Simons en haar gezin en voor de bewoners van het voormalige Centraal Israëlitisch Weeshuis.

Voor een volledig overzicht van de sinds 2007 in Nederland geplaatste Stolpersteine zie: Lijst van Stolpersteine in Nederland.

[bewerken] België

Stolpersteine (Frans: Pavés de mémoire) liggen sinds mei 2009 in Antwerpen en Brussel (Anderlecht en Schaarbeek). Sindsdien zijn er ook Stolpersteine geplaatst in Luik, Charleroi, Sint-Truiden en Eupen.

[bewerken] Andere landen

In Duitsland, Hongarije, Italië, Luxemburg, Noorwegen, de Oekraïne, Oostenrijk, Polen, Tsjechië, Slovenië en Israël zijn al zulke gedenktekens geplaatst.

Duitsland:
- in meer dan 650 gemeenten, onder andere Berlijn, Bonn, Bremen, Duisburg, Frankfurt am Main, Hamburg en Keulen
- in Aken, ter nagedachtenis van Anne Frank, haar zus Margot Frank en hun moeder Edith Frank-Holländer
Hongarije: onder meer in Boedapest, Makó en Köszeg
Italië: in Rome, Genua, Meran, Ravenna, Prato, Livorno en Brescia
Luxemburg: in Ettelbrück
Noorwegen: in Oslo, Trondheim en Larvik
Oekraïne: in Perejaslaw
Oostenrijk: onder meer in Wenen, Salzburg, Sankt Georgen bei Salzburg, Braunau am Inn, Mödling, Wels, Weng im Innkreis, Wiener Neustadt, Neunkirchen, Klagenfurt, Hallein en Aigen
Polen: in Wrocław en Słubice
Tsjechië: in Praag, Kolín, Brno, Ostrava, Teplice, Olomouc, Pilsen, Ratenice, Kostelec nad Orlicí, Mikulov, Český Těšín, Banská Bystrica en Brezno
Slovenië: in Maribor

Ook in Denemarken en Frankrijk zullen 'Stolpersteine' geplaatst worden. Tot april 2013 waren er al 40.000 geplaatst, waarvan in Berlijn meer dan 2000.

[bewerken] Plagiaat

Sinds 2005 worden in Wenen ook straatsteenachtige gedenkborden geplaatst die niet door Gunter Demnig gemaakt zijn. Het project heet ‘Steine der Erinnerung’.^[5] Demnig beschouwt de 'Steine der Erinnerung' als plagiaat. In het Weense district Mariahilf is in 2008 het project ‘Erinnern für die Zukunft’ begonnen. In het kader van het in het reine komen met de misdaden van de nationaalsocialistische dictatuur worden voor ongeveer 740 vermoorde inwoners gedenkobjecten gemaakt. Deze bestaan uit messing plaatjes van 10 × 10 cm, waarin de namen en de geboorte- en sterfdata van de slachtoffers zijn aangebracht. In het Duitse Leichlingen werden ‘Schmunzelsteine’ gelegd, die herinneren aan gestorven carnavalsvierders. Afwijkend van de Stolpersteine loopt het opschrift hier niet parallel maar diagonaal aan de stenen.