Stopwoord (taalkunde)

Een stopwoord is een uitdrukking die een spreker regelmatig gebruikt zonder er veel betekenis in te leggen. Dit kan zowel een woord als woordgroep zijn.

Gebruik

Het stopwoord vormt vaak een onwillekeurige gewoonte. Het gebruik kan verschillende functies vervullen, met name het kracht bijzetten van de eigen woorden, het opvullen van pauzes die de tijd geven om na te denken, het bieden van houvast voor de spreker, en in het algemeen vormt een stopwoord de gelegenheid om de betekenisdichtheid van een taaluiting te "verdunnen". Net als bij het synoniem stoplap, duidt het "stoppen" hier niet op "ophouden", maar op "opvullen".

Enkele bekende voorbeelden van stopwoorden zijn:

• het in het Nederlands veelvuldig gebruikte dus, waar van een gevolgtrekking juist helemaal geen sprake is — dus is dan een nietszeggend stopwoord
• de zinsafsluiting of zo, die aan de betekenis uiteraard niets toevoegt, maar wel het aantal woorden vergroot; betekenisverdunning dus, maar ook vervaging, omdat de spreker zijn eigen uiting op losse schroeven stelt
• het veelvuldig gebruik van you know in het Engels; dit wordt vooral toegepast door niet-moedertaalsprekers, die aldus de gelegenheid krijgen hun aarzeling of hun zoeken naar het juiste woord te maskeren.
• Een recent voorbeeld dat in het Nederlands ingang heeft gevonden, is het gebruik van het woord "Ja", vaak als geheel nieuwe zin die op de eigenlijke taaluiting volgt. Klaarblijkelijk gaat het hier om opvullen van een stilte, gecombineerd met zelfbevestiging.

Nog meer (minder bekende) stopwoorden zijn:

• "nou ja". Dit wordt vooral gezegd als men verder wil gaan met een onderbroken verhaal. Het wordt gebruikt om de aandacht weer op zich te vestigen.
• als mensen ergens 'zo gauw niet op kunnen komen' willen ze wel eens zeggen "jeweetwel". Terwijl de toehoorder natuurlijk helemaal niets weet.
• als iemand opeens op een heel ander onderwerp over wil stappen "trouwens" of "overigens". Hiervoor wordt ook wel eens "enfin" gebruikt, hoewel dat momenteel een beetje verouderd is.

Bepaalde stopwoorden komen vaak op de zelfde plaats in de zin voor:

• Op een gegeven moment ...
• ... inderdaad ...
• ... zal maar zeggen ...

Ook vormen stopwoorden wel eens een onderdeel van een typetje:

• Reeds (Sjef van Oekel)