Straatnaam
Een straatnaam of hodoniem is een woord om wegen (straten, lanen, allees, enz.) te kunnen aanduiden. Het vormt een onderdeel van de toponymie. Het wordt onder andere gebruikt voor het versturen van post.
Inhoud |
[bewerken] Geschiedenis
Pas in de negentiende eeuw werd in Nederland een systeem van straatnamen en huisnummers ingevoerd. Toen werden ook straatnaambordjes aan de gevels bevestigd. Vaak werden in de volksmond ontstane namen van straten toen de officiële naam. Deze volksnamen duidden vaak de functie van de straat aan ('Veemarktstraat'), de ligging ('Poortstraat'), of degene(n) die er ooit gewoond had(den) ('Barteljorisstraat' of 'Minnebroederssteeg'). Ook heetten straten vaak naar uithangborden of gevelstenen van huizen die aan de straat stonden, zoals in Maastricht de Morenstraat, waar op de hoek het huis In den Moriaan staat.
In de tweede helft van de negentiende eeuw kwam het vernoemen van straten naar personen met een bepaalde staat van dienst in zwang. Toen na 1900 hele nieuwe wijken tegelijk werden gebouwd, bedacht men bepaalde thema's per wijk, zoals de Vogelbuurt in Den Haag (en vele andere steden) of de Kruidenbuurt in Eindhoven (idem).
[bewerken] Vaststelling en keuze van de straatnaam
 Zie ook afzonderlijke verklarende lijsten voor Amsterdam, Rotterdam, Groningen en Vollenhove. |
In Nederland is de gemeente sinds de Gemeentewet van 1851 verantwoordelijk voor de straatnaamgeving. Het college van burgemeester en wethouders stelt de namen vaak vast in samenwerking met een '(advies)commissie straatnaamgeving'. Vrijwel alle Nederlandse gemeenten hebben regelgeving hieromtrent vastgelegd in een 'straatnaamverordening'. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten heeft in verband hiermee ook richtlijnen opgesteld.[1]
Als een straat naar een persoon wordt vernoemd, kiest de gemeente vrijwel altijd voor overledenen. De periode tussen de naamgeving en de sterfdatum verschilt per gemeente. Bij sommige gemeenten is dat minimaal 25 jaar, bij anderen minimaal 5 jaar. Door deze periode in te stellen, wordt de kans kleiner dat de gemeente een straat naar iemand vernoemt die een 'besmet' verleden blijkt te hebben. Een pijnlijk voorbeeld hiervan was de in 1945 vernoemde Stalinlaan in Amsterdam-Zuid, die na de Hongaarse inval in 1956 werd omgedoopt in Vrijheidslaan.[2] Een uitzondering op deze regel wordt overal gemaakt voor leden van het Koninklijk Huis. Er zijn echter meer uitzonderingen; zo werd al in 1964 in Enschede een straat naar Jozef Cals genoemd.
In een wijk of buurt probeert de gemeente meestal de straatnamen op elkaar af te stemmen. Zo zullen bijvoorbeeld de straten die naar componisten vernoemd zijn, vaak in dezelfde wijk te vinden zijn. Ook kennen veel steden en dorpen een bloemenbuurt, vogelbuurt, dichterswijk, schilderswijk, rivierenbuurt, Indische Buurt, Transvaalbuurt, etc. Zoekt men de Beethovenstraat, dan weet men dat men moet zoeken in de buurt van de Bachlaan en de Mozartstraat. Dat werkt natuurlijk minder goed als de straat genoemd is naar een minder bekend persoon. In het buitenland wordt ook wel naar data van belangrijke historische gebeurtenissen genoemd (de Via XX Settembre in veel Italiaanse steden; het gaat daar om de Val van Rome in 1870), maar dat is in Nederland niet zo gebruikelijk, met uitzondering van enkele pleinen (zoals Plein 1960 in Amstelveen naar het opleveringsjaar van het plein, Plein '40-'45 in Amsterdam-Slotermeer naar de Tweede Wereldoorlog, Plein 1813 in Den Haag naar het einde van de Franse overheersing, Plein 1944 in Nijmegen ter herinnering aan het bombardement en de bevrijding van die stad, Plein 1992 in Maastricht, naar het Verdrag van Maastricht en Plein 1953 in de Rotterdamse wijk Pendrecht naar de Watersnoodramp).
De meeste oudere straatnamen eindigen op de aanduiding voor het type weg. Straten zijn van oudsher gelegen binnen een stad en meestal verhard ('bestrating'); wegen liggen daarbuiten. Voorbeelden van dit soort achtervoegsels zijn de 'Larixstraat', de 'Zamenhofsingel' en de 'Frankrijklei'. In Nederlandse nieuwbouwwijken wordt het type weg ook wel achterwege gelaten. Men krijgt dan straatnamen als 'Tilligterbeek', 'Fioringras' en 'Hazelaar'. Ook gebruikt men vaak fantasievolle achtervoegsels als '-strook', '-weide-' -landen-' of '-Heerd-'. Ingewijden weten aan het achtervoegsel in welke buurt een straat gezocht moet worden, en zelfs uit welke tijd een wijk stamt. Zo duiden '-dreven' vaak op een ontstaan in de jaren '60 - denk aan de wijk Bijlmermeer in Amsterdam, Overvecht in Utrecht, of aan Lelystad.
Gemeenten geven meestal alleen namen aan wegen waar adressen aan gelegen zijn. Autosnelwegen krijgen daarom zelden een straatnaam. Voorbeelden van autosnelwegen die wel een straatnaam hebben, zijn de A10 die in Amsterdam-West de naam Einsteinweg draagt en de A9 die binnen de gemeente Amstelveen de 'Burgemeester van Sonweg' heet en binnen Amsterdam Zuidoost de Gaasperdammerweg.
[bewerken] Geen straatnamen, maar straatnummers
In de Nijmeegse stadsdelen Dukenburg en Lindenholt, in sommige wijken in Wijchen en in grote delen van Lelystad zijn geen straatnamen te vinden, maar straatnummers. Deze straatnummers worden gebruikt in combinatie met de wijknaam (of buurtnaam). Iemand kan dan wonen op het adres Malvert 3316 (Malvert 33e straat, huisnummer 3316) in Nijmegen of op het adres Kempenaar 12-9 in Lelystad.
De Hoofddorpse wijk Graan voor Visch kent alleen huisnummers, zonder streepje. Zij beginnen bij 13000 en eindigen rond 19900. De gedachte hierachter stamt uit de jaren zeventig van de 20e eeuw, toen werd besloten dat nieuw te bouwen wijken alleen nog voorzien zouden worden van een wijknaam en huisnummers. Graan voor Visch, als eerste nieuwbouwwijk in de stad, kreeg nummers die alle met 1 begonnen. Bij later gebouwde wijken is de systematiek niet voortgezet, en in de wijk Graan voor Visch zijn decennialang stemmen opgegaan om alsnog tot straatnaamgeving over te gaan. Nog steeds bestaan er in bepaalde computersoftware invulformulieren waarbij voor de NAW-gegevens slechts vier posities zijn gereserveerd.
Veel kleine dorpen hebben alleen huisnummers. In het postcodeboek lijkt het of het dorp maar een straat heeft, met de naam 'Nr'.
[bewerken] Straatnaam veranderen
Het veranderen van een straatnaam kost een gemeente veel geld. Niet alleen moet de Gemeentelijke Basisadministratie worden aangepast, ook veranderingen in kadastrale en andere bestanden zijn nodig. Ten slotte doet zich de vraag voor of bewoners de gemeente zelfs niet kunnen aanspreken voor de kosten die de vervanging van huisnummerborden en briefpapier met zich meebrengt.[bron?]
Het komt wel eens voor dat er fouten worden gemaakt bij de toekenning van straatnamen en vanwege de kosten wordt dan toch besloten de fout te handhaven. Zo is er in Hengelo een 'Libellestraat', die niet genoemd is naar het tijdschrift maar naar een insect - het had 'Libelstraat' moeten zijn. In Den Haag is er een 'Parijsstraat' (in de stedenbuurt) en een 'Patrijsstraat' (in de vogelbuurt), wat ook garant staat voor vergissingen. In Rotterdam heeft men besloten de spelfout in 'Melanchtonweg' (het moest Melanchthonweg zijn) niet officieel te verbeteren.
[bewerken] Tweetalige straatnamen
Soms worden straatnamen in twee talen op straatnaamborden vermeld. Bijvoorbeeld in de Nieuwmarktbuurt in Amsterdam en in de Chinese wijk van Den Haag zijn een aantal straatnaambordjes niet alleen van hun gebruikelijke straatnaam voorzien, maar tevens van Chinese lettertekens. Dit vanwege de vele Chinezen in deze buurt.
In regios met minderheidstalen zijn de straten vaak in twee talen aangeduid zoals bijvoorbeeld in Catalonië en Perpignan in het Spaans resp. Frans en Catalaans; in Bretagne in het Bretoens en Frans. In Friesland zijn veel straatnamen in zowel het Fries als het Nederlands aangegeven.
Het tweetalige Brussel heeft straatnamen in het Frans en in het Nederlands aangegeven waarbij meestal de naam in het midden staat bijvoorbeeld Rue ... Straat.
In het Limburgse Kerkrade is een straat ook tevens de grens met de Duitse plaats Herzogenrath. Hierdoor heeft deze straat ook een dubbele naam: Nieuwstraat / Neustraße.[3]
[bewerken] Langste straatnamen
Wat de langste straatnaam is, hangt af van de rekenmethode. Als we alleen kijken naar straatnamen uit één woord en zonder leestekens, dan is de Haaldersbroekerdwarsstraat in Zaandam (Noord-Holland) met 26 tekens de langste naam, gevolgd door de Blindeliedengasthuissteeg in Dordrecht, de Reijmerstokkerdorpsstraat in Gulpen, de Borgercompagniesterstraat in Hoogezand, de Noordscharwouderpolderweg in Heerhugowaard en de Noordhollandschkanaaldijk in Amsterdam-Noord met 25 tekens.
Tellen namen die uit meerdere woorden bestaan wel mee, dan zijn de langste namen de Burgemeester Jonkheer Hesselt van Dinterstraat in Pijnacker-Nootdorp[4] (42 tekens, de spaties niet meegerekend) de Burgemeester Baron van Voerst van Lyndenstraat in Gramsbergen (41 tekens), de Burgemeester Jhr. Strick van Linschotenstraat (Jhr. wordt afgekort in de officiële straatnaam) in Maarssen (41 tekens), de Burgemeester Jonkheer Quarles van Uffordlaan in Apeldoorn (40 tekens) en de Burgemeester Baron van Voorst tot Voorstweg in Tilburg (38 tekens).
De kortste straatnamen zijn de A en de B in het Zuid-Hollandse Ottoland en E in het Drentse Zuidlaren.
In België strijkt de Burgemeester Charles Rotsaert de Hertainglaan (41 tekens, de spaties niet meegerekend) in het Oost-Vlaamse Maldegem met de eer van de langste straatnaam van het land. Ook een lange straatnaam is de Zeventien Eskadrille Lichtvliegwezenlaan in Balen met 38 letters.
[bewerken] Vreemde straatnamen
In Enkhuizen is er een Hoerejacht. In december 2005 is die door de luisteraars van het BNN radioprogramma 'Wout! op 3FM' gekozen tot 'Lelijkste Straatnaam van Nederland'. De Brommy en Tommystraat in Almere en de Slettenhaarsweide in Nijverdal eindigden op nummer 2 en nummer 3.
[bewerken] Straatnamen noch huisnummers
In Midden-Amerikaanse landen, zoals Nicaragua,[5] is het fenomeen straatnaam nauwelijks bekend of in gebruik. Straten hebben namen noch nummers, maar worden aangeduid met lokaal bekende herkenningspunten zoals een school, kerk, of bioscoop. Huisnummering ontbreekt ook; dus de plaatsaanduiding wordt aangevuld met hoeveel meter ten noorden of enige andere windstreek, van het herkenningspunt het pand gelegen is. Deze vorm van adressering, die eigenlijk meer een routebeschrijving is, vult vaak de gehele voorzijde van een envelop, zodat de postbode noodzakelijkerwijs veel moet lezen. Deze adressering leidt in het algemeen tot een hoop gezoek en gegis, zeker voor vreemdelingen die de algemeen bekende herkenningspunten niet kennen. Bovendien komt het voor dat de herkenningspunten zijn afgebroken of van functie veranderd.
Twee voorbeelden uit Managua:
- de Nederlandse ambassade is weliswaar gevestigd aan een straat met een naam - de Calle Erasmus de Rotterdam - maar het adres is "Carretera a Masaya km 5, del Colegio Teresiano 1c sur, 1c abajo". Oftewel "5 kilometer over de weg naar Masaya, bij het Colegio Teresiano 1 blok naar het zuiden en dan 1 blok naar het westen";
- het Belgische consulaat is gevestigd aan een straat met naam die ook gebruikt wordt; maar een huisnummer heeft het niet: "Calle 27 de Mayo, frente a gasolinera Esso": tegenover de Esso-pomp op Calle 27 de Mayo.
[bewerken] Straatnummers per blok
In veel Amerikaanse en Latijns-Amerikaanse steden, zoals New York, Denver, San Francisco en Bogota zijn veel van de straten genummerd. In dit systeem is het in sommige opzichten makkelijker om een straat te vinden.
In het in een schaakbordpatroon gebouwde centrum van Mannheim in Duitsland zijn de straten sinds 1811 benoemd door middel van een letter en een cijfer (A3, B5 enz.) in plaats van een straatnaam.
[bewerken] Externe links
- Allesoverstraatnamen.nl, met veel informatie over straatnamen, bijvoorbeeld in de literatuur
- Straatnaamwijzigingen tijdens de Tweede Wereldoorlog
- Straatnamen: regelgeving en originaliteit
- Moderne toponiemen
- Stratenlijst gemeente Nijmegen
[bewerken] Bronnen
- ↑ Benoemen, nummeren en begrenzen. Handboek van gemeenteambtenaren die zijn belast met het benoemen van de openbare ruimte, het nummeren van vastgoedobjecten en het begrenzen van gebieden (2005). R.B.M. ten Kroode en J. Brouwer (eds). Tweede, gewijzigde druk, VNG Uitgeverij, Den Haag, p.78-85.)
- ↑ /Geschiedenis Nieuws: Het einde van de Stalinlaan in Amsterdam
- ↑ grenzen.150m.com
- ↑ Straatnaam volgens Postcode.nl
- ↑ vianica.com, uitleg adressen in Nicaragua (en)
