Streamliner (spoorwegen Verenigde Staten)
De streamliner is een serie spoorwegrijtuigen voor langeafstandstreinen in Noord-Amerika. Ook in Europa heeft soortgelijk materieel gereden. In Nederland werden deze treinen stroomlijnmaterieel genoemd.
Het begrip streamliner staat in algemene zin voor een voertuig dat door de vorm een verminderde luchtweerstand heeft en daardoor hogere snelheden kan bereiken. In Europa is door de diverse spoorwegmaatschappijen vanaf 1930 stroomlijnmaterieel op de rails gebracht en ook de spoorwegen in de Verenigde Staten wilden de snelheid van de treinen opvoeren. De gestroomlijnde treinen werden een symbool van technische vooruitgang waaruit het begrip Streamline Design ontstond, zowel in de architectuur als in de vormgeving en bij vervoermiddelen.
Voorlopers [bewerken]
Op 12 februari 1934 ging de M-10000 als eerste streamliner in de Verenigde Staten rijden voor de Union Pacific Railroad. Dit treinstel was door Pullman standard gebouwd van aluminium. Concurrent Budd bouwde de Pioneer Zephyr voor de Chicago, Burlington and Quincy Railroad. Deze tweede Streamliner was gebouwd van roestvast staal met de kenmerkende geribbelde buitenkant. De trein kwam op 11 november 1934 in de dienstregeling en was ook operationeel een succes. Budd had een methode ontwikkeld voor het klinken van roestvast staal die later bij de bouw van rijtuigen zou worden toegepast. In 1936 kreeg de Franse fabrikant Carel et Fouché de Europese licentie voor dit procedé en gebruikte dit voor de Inox-rijtuigen. De Tweede Wereldoorlog maakte voorlopig een eind aan de ontwikkeling van personentreinen en nadat de Verenigde Staten er zelf bij betrokken raakten werd de trein van Union Pacific in 1942 gesloopt om het aluminium in de vliegtuigindustrie te gebruiken.
Getrokken treinen [bewerken]
In 1944 bezocht de Spaanse uitvinder Goicoechea de Verenigde Staten op zoek naar een fabrikant voor zijn uitvinding de Talgo. De derde Amerikaanse fabrikant van rollend materieel, American Car and Foundry Company, toonde begin 1945 belangstelling voor het ontwerp. De lichtgewichtconstructie was veelbelovend en ACF kon de methode van Budd toepassen in deze trein. Op 8 december 1945 werd het contract met Goicoechea getekend en begon ACF met de bouw van drie treinen, twee voor Spanje en één voor demonstratie- en proefritten in de Verenigde Staten. Inmiddels was de oorlog afgelopen en gingen ook de Amerikaanse spoorwegmaatschappijen over tot modernisering. Voor de nieuwe lange-afstandstreinen werd teruggegrepen op de roestvaststalen bovenbouw van de Pioneer Zephyr. Om de capaciteit flexibel te houden werd gekozen voor losse rijtuigen en niet voor treinstellen, zoals de eerste twee streamliners en de Talgo. De drie fabrikanten, Budd, Pullman standard en ACF bouwden de streamliners in tien varianten, waarbij de Pullman-rijtuigen een gladde en de anderen een geribbelde buitenkant kregen:
- RPO (postkantoor/postbehandeling US-Mail)
- Bagage
- Diner (restauratierijtuig)
- Vista Dome (uitzichtsrijtuig)
- Vista Dome/staff (uitzichtsrijtuig met personeelsruimte)
- Observation (sluitrijtuig met lounge en bar)
- Dome observation (combinatie van Vista Dome en Observation)
- Coach (salonrijtuig)
- Sleeper (slaaprijtuig met 10 eenpersoonscoupés en 6 coupés met tweepersoonsbedden)
- Duplex (ligrijtuig met 16 coupés)
De eerste met Streamliners uitgeruste trein, de California Zephyr, kwam op 19 maart 1949 in dienst. Deze was gezamenlijk aangeschaft door de Chicago, Burlington and Quincy Railroad (CB&Q), Denver and Rio Grande Western Railroad (D&RGW) en Western Pacific Railroad (WP) voor het traject Chicago - San Francisco. Hierna volgden nog tien andere Amerikaanse maatschappijen en in 1955 namen ook de Canadese maatschappijen Canadian National Railway voor de Super Continental, en Canadian Pacific Railway voor de Canadian, de Streamliners in gebruik.
| Maatschappij | Trein(en) | Eerste streamlinerijtuig |
|---|---|---|
| Atlantic Coast Line | Champion | 1957 |
| Baltimore and Ohio | Columbian | 1949 |
| Burlington Route | California Zephyr | 1949 |
| Great Northern | Empire Builder | 1955 |
| L & N | Gulf Wind | 1949 |
| Missouri Pacific | Texas Eagle | 1959 |
| New York Central | 20th Century Limited | 1959 |
| Northern Pacific | North Coast Limited | 1959 |
| Rio Grande | California Zephyr | 1949 |
| Santa Fe | Super Chief | 1950 |
| Seaboard | Gulf Wind | 1949 |
| Southern Pacific | Coast Daylight | 1955 |
| Western Pacific | California Zephyr | 1949 |
| Canadian National | Super Continental | 1955 |
| Canadian Pacific | The Canadian | 1955 |
Door doorverkoop van materieel zijn ook streamlinerrijtuigen terechtgekomen bij Union Pacific Railroad en Pennsylvania Railroad. In 1971 werd Amtrak opgericht en de 1200 streamliners van de Amerikaanse maatschappijen werden als heritage-fleet ingebracht in Amtrak. Na een grondige opknapbeurt bleven ze bij Amtrak tot in de jaren 80 van de twintigste eeuw in dienst. De Canadezen fuseerden in 1978 de reizigersdiensten van de twee maatschappijen tot VIA Rail, hun streamliners zijn nog altijd in gebruik.
Bronnen, noten en/of referenties
|
