Streamliner (spoorwegen Verenigde Staten)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

De streamliner is een serie spoorwegrijtuigen voor langeafstandstreinen in Noord-Amerika. Ook in Europa heeft soortgelijk materieel gereden. In Nederland werden deze treinen stroomlijnmaterieel genoemd.

Het begrip streamliner staat in algemene zin voor een voertuig dat door de vorm een verminderde luchtweerstand heeft en daardoor hogere snelheden kan bereiken. In Europa is door de diverse spoorwegmaatschappijen vanaf 1930 stroomlijnmaterieel op de rails gebracht en ook de spoorwegen in de Verenigde Staten wilden de snelheid van de treinen opvoeren. De gestroomlijnde treinen werden een symbool van technische vooruitgang waaruit het begrip Streamline Design ontstond, zowel in de architectuur als in de vormgeving en bij vervoermiddelen.

Treinstellen[bewerken]

De Pioneer Zephyr

Op 12 februari 1934 ging de M-10000 als eerste streamliner in de Verenigde Staten rijden voor de Union Pacific Railroad. Dit treinstel was door Pullman standard gebouwd van aluminium. Concurrent Budd bouwde de Pioneer Zephyr voor de Chicago, Burlington and Quincy Railroad. Deze tweede Streamliner was gebouwd van roestvast staal met de kenmerkende geribbelde buitenkant. De trein kwam op 11 november 1934 in de dienstregeling en was ook operationeel een succes. Budd had een methode ontwikkeld voor het klinken van roestvast staal die later ook bij de bouw van rijtuigen zou worden toegepast. In 1936 bouwde Budd het prototype van een lichtgewicht streamliner rijtuig van geklonken roestvast staal voor Santa Fe en kreeg de Franse fabrikant Carel et Fouché de Europese licentie voor dit procedé die dit vanaf 1950 gebruikte voor de Inox-rijtuigen. Na het prototype volgde een bestelling voor negen rijtuigen, gevolgd door een bestelling van 104 rijtuigen voor de Super Chief de nieuwe trein van Santa Fe af te leveren in 1937. De Missouri & Pacific Railroad bestelde eveneens streamliner rijtuigen voor haar Colorado Eagle. De Tweede Wereldoorlog maakte echter voorlopig een eind aan de ontwikkeling van personentreinen en nadat de Verenigde Staten er zelf bij betrokken raakten werd de trein van Union Pacific in 1942 gesloopt om het aluminium in de vliegtuigindustrie te gebruiken. De rijtuigen voor Missouri & Pacific werden tussen maart en juni 1942 toch nog afgebouwd waarna werd overgestapt op oorlogsproductie. In 1944 bezocht de Spaanse uitvinder Goicoechea de Verenigde Staten op zoek naar een fabrikant voor zijn uitvinding de Talgo. De derde Amerikaanse fabrikant van rollend materieel, American Car and Foundry Company, toonde begin 1945 belangstelling voor het ontwerp. De lichtgewichtconstructie was veelbelovend en ACF kon de methode van Budd toepassen in deze trein. Op 8 december 1945 werd het contract met Goicoechea getekend en begon ACF met de bouw van drie treinen, twee voor Spanje en één voor demonstratie- en proefritten in de Verenigde Staten. ACF zag nog wel kans om diverse treinen aan Amerikaanse maatschappijen te verkopen, maar de grote maatschappijen kozen vrijwel allemaal voor losse rijtuigen.

Getrokken treinen[bewerken]

Vista Dome car
Dome observation car
Duplex car

Na afloop van de Tweede Wereldoorlog kwam de modernisering weer op gang. Voor de nieuwe lange-afstandstreinen werd teruggegrepen op de lichtgewicht roestvaststalen bovenbouw van de Pioneer Zephyr. Om de capaciteit flexibel te houden werd gekozen voor losse rijtuigen en niet voor treinstellen, zoals de eerste twee streamliners en de Talgo. New York Central bestelde 112 rijtuigen in 1945 en de "CZ-groep" (CB&Q, Denver & Rio Grande Western en Western Pacific) bestelde in oktober 1945 60 rijtuigen voor hun California Zephyr. Begin 1946 verhoogden ze de bestelling met 6 rijtuigen en bestelde de Pennsylvania Railroad 1 slaaprijtuig voor haar aandeel in de California Zephyr. In 1947 bestelde New York Central nog eens 127 rijtuigen. Union Pacific bestelde de Pacific series, 50 slaaprijtuigen type 10/6 die in 1950 werden geleverd. De "CZ-groep" liet in 1950 en 1952 nog 6 eerste klas slaaprijtuigen (type 6/5) en 4 reserverijtuigen bouwen. De Pennsylvania Railroad bestelde in 1951 voor haar treinen langs de oostkust, Senator en Congressional, 64 rijtuigen. De grootste order kwam echter in 1954 uit Canada toen de Canadian Pacific 18 stammen, totaal 173 rijtuigen, bestelde voor de Canadian. Daarnaast bestelden ook Seaboard Air Line, Chesapeake & Ohio Railroad, Southern Railway, Norfolk & Western Railroad, Southern Pacific en New York, New Haven and Hartford ieder een aantal stammen. In 1959 werd het Duplexrijtuig aan het assortiment toegevoegd. Deze rijtuigen werden allemaal gebouwd door Budd. Na 1950 werden ook rijtuigen gebouwd door Pullman standard en ACF echter zonder de geribbelde buitenkant. De fabrikanten bouwden de streamliners in twaalf varianten:

  • RPO (postkantoor/postbehandeling US-Mail)
  • Bagage
  • Diner (restauratierijtuig)
  • Vista Dome (uitzichtsrijtuig)
  • Vista Dome/staff (uitzichtsrijtuig met personeelsruimte)
  • Observation (sluitrijtuig met lounge en bar)
  • Dome observation (combinatie van Vista Dome en Observation)
  • Coach (salonrijtuig)
  • Sleeper 10/6 (slaaprijtuig met 10 eenpersoonscoupés en 3 coupées voor tweepersonen)
  • Sleeper 6/5 (1e klas slaaprijtuig met 6 twee persoonscoupées, waarvan 5 gecombineerd met zitkamer)
  • Roumette (slaaprijtuig met 16 slaapplaatsen met middengang)
  • Duplex (ligrijtuig)

De eerste met Vista Dome uitgeruste trein, de California Zephyr, kwam op 19 maart 1949 in dienst.

Maatschappij Trein(en) Eerste streamlinerijtuig
Atlantic Coast Line Champion 1957
Baltimore and Ohio Columbian 1949
Burlington Route California Zephyr 1949
Great Northern Empire Builder 1955
L & N Gulf Wind 1949
Missouri Pacific Texas Eagle 1942
New York Central 20th Century Limited 1959
Northern Pacific North Coast Limited 1959
Pennsylvania Railroad California Zephyr 1949
Rio Grande California Zephyr 1949
Santa Fe Super Chief 1938
Seaboard Gulf Wind 1949
Southern Pacific Coast Daylight 1955
Western Pacific California Zephyr 1949
Union Pacific Railroad City of Portland 1950
Union Pacific Railroad City of San Francisco 1950
Union Pacific Railroad City of Los Angeles 1950
Canadian National Super Continental 1955
Canadian Pacific The Canadian 1955

In 1971 werd Amtrak opgericht en de 1200 streamliners van de Amerikaanse maatschappijen werden als heritage-fleet ingebracht in Amtrak. Na een grondige opknapbeurt bleven ze bij Amtrak tot in de jaren 80 van de twintigste eeuw in dienst. De Canadezen fuseerden in 1978 de reizigersdiensten van de twee maatschappijen tot VIA Rail, hun streamliners zijn nog altijd in gebruik.

Bronnen, noten en/of referenties
  • G.L.S. Willemse, Amerikaanse Treinen, Alkmaar 1965
  • T.L. Hameeteman, De spoorwegen van de United States en Canada, Bussum 1966
  • NHRS Bulletin, jaargang 2006, zomernummer
  • M. Galán Eruste, De un sueño a la alta velocidad, Las Matas 2010