Stuurman

Stuurman is een scheepsofficier die de navigatie aan boord van een schip voert en zorg draagt voor de veiligheid, belading en onderhoud.

Rol

De stuurman was oorspronkelijk de man aan het roer, die hiermee de koers van het schip kon bepalen. De man aan het roer is tegenwoordig de roerganger en de stuurman is een dekofficier van het schip.

Aan boord van Nederlandse zeeschepen is de functie onderverdeeld in een eerste stuurman en een tweede stuurman, en aan boord van grote schepen nog een derde stuurman of zelfs vierde stuurman. In Nederland bestaat sinds de jaren tachtig "geïntegreerd varen": de functies van stuurman en hoofdwerktuigkundige zijn hierbij samengevoegd tot de functie van maritiem officier. Dit is echter in de praktijk nooit goed van de grond gekomen en wordt alleen op de schepen van de voormalige Nedlloyd nog op grote schaal gedaan.

Op grotere binnenvaartschepen beschikt men soms ook over een stuurman.

• Stuurlieden van het vrouwelijk geslacht worden met stuurman aangesproken, er bestaan geen "stuurvrouwen".

Verantwoordelijkheden

Elke stuurman heeft naast zijn zee- of havenwacht ook nog een aantal eigen verantwoordelijkheden. Deze zijn per rederij verschillend:

• Meestal is de eerste stuurman verantwoordelijk voor het aansturen van de dekploeg (bootsman en matrozen) en heeft de lading onder zijn beheer. Vaak zal de eerste stuurman ook als mentor fungeren voor de een eventuele stagiair. Als er geen scheepsarts aan boord is (wat op vrachtschepen het geval is) zal de eerste stuurman ook de noodzakelijke medische handelingen verrichten, om dit te kunnen doen moeten alle eerste stuurlieden (en dus ook kapiteins) een ziekenhuisstage of een vervangende medische cursus gevolgd hebben. Naast dit alles vervangt de eerste stuurman ook de kapitein als die niet meer in staat is om het commando te voeren. Op zee heeft de eerste stuurman meestal de 4-8 wacht.

• De tweede stuurman heeft meestal de verantwoordelijkheid over het maken van de reisplanning, corrigeren van de zeekaarten, en het onderhoud van de navigatie-instrumenten. Vaak zal hij ook verantwoordelijk zijn voor het bijhouden van het veiligheidspapierwerk, zoals administratie die voortvloeit uit SOLAS, ISM, ISPS en een gedeelte van het praktische onderhoud aan de veiligheidsmiddelen. Ook het organiseren van oefeningen kan tot zijn/haar taak behoren. De tweede stuurman loopt op zee meestal de 12-4 wacht, ook wel de hondenwacht genoemd.

• De derde stuurman is meestal verantwoordelijk voor de veiligheidsmiddelen: reddingsboten en brandweermateriaal. Dit in samenwerking met de tweede stuurman die vaak het papierwerk bijhoud. Ook het verbeteren van de navigatie boekwerken, zoals de lichtenlijsten, pilots en ALRS. Afhankelijk van zijn ervaring (en de verkeersdrukte) loopt de derde stuurman de 8-12 wacht zelfstandig of samen met de kapitein.

Opleiding

Hoofdzakelijk zijn er twee opleidingsniveaus: mbo en hbo. Tegenwoordig is het op het mbo mogelijk om de gespecialiseerde richting stuurman te kiezen voor de normale scheepvaart. Op het niveau hbo is dat niet mogelijk, daar bestaat alleen de keuze voor maritiem officier. Voor mbo-opleidingen kan worden gekeken in Zwolle, Harlingen, Delfzijl, Den Helder, Enkhuizen, IJmuiden, Rotterdam en Vlissingen. De hbo-opleidingen bevinden zich in Vlissingen, Amsterdam, Rotterdam en op Terschelling.

Arbeidsvoorwaarden

Grote invloed op de arbeidsvoorwaarden is de verhouding vaar-/verlofdagen. Daarin kunnen rederijen sterk verschillen. De vroegere tijden van 1 jaar op zee zitten en dan een paar weken thuis is eigenlijk voorbij. Tegenwoordig zijn er al vele rederijen die varen met het systeem 1op=1af. Dat betekent gewoon wat je vaart, ben je vrij. Maar er zijn ook 2 op, 1 af of 3 op, 2 af. De uitzendtermijnen variëren van 1 a 2 weken tot ongeveer 4 maanden, naar gelang het vaargebied, type vaart (tanker/zware lading/multi purpose/container,etc.). Bijvoorbeeld een rondreis naar Azië en weer terug met een containerschip duurt ongeveer 2 maanden.

Trivia

• De achternaam Stuurman komt veel voor in Volendam.
• Op de toenmalige vissersvloot van de Hollandse kustdorpen, destijds nog bestaande uit bomschuiten, werd de gezagvoerder van zo'n vaartuig als stuurman aangeduid en als zodanig aangesproken. Het gevolg daarvan was dat de tweede man aan boord, in feite dus de stuurman, hier stuurmansmaat werd genoemd.
• De roerganger in een roeisloep wordt ook stuurman genoemd, aangezien deze ook de verantwoordelijkheid draagt voor de route en de roeiers.