Stuwwal
Een stuwwal is een verhoging in het landschap die gevormd is doordat een gletsjer of ijstong de ondergrond heeft opgestuwd. Stuwwallen zijn opgebouwd uit sedimenten die afgezet zijn voor of tijdens de ijsbedekking. In Nederland bestaan stuwwallen voornamelijk uit opgestuwde zandige en grindige rivierafzettingen uit het Midden-Pleistoceen. Ze verschillen daarmee van morenes, zoals die in berggebieden voorkomen. Deze bestaan uit materiaal dat door het ijs is meegevoerd. Wel kan er morene materiaal voorkomen in een stuwwal, in de vorm van keileem. Vaak ligt er een verlaging langs de stuwwal, waar vanuit de sedimenten door het ijs zijn opgedrukt, een zogenaamd glaciaal bekken.
Inhoud |
[bewerken] Stuwwallen in Nederland en Duitsland
[bewerken] Stuwwallen op de lijn Haarlem-Amsterdam-Utrecht-Nijmegen
In Nederland zijn op de lijn Haarlem-Amsterdam-Utrecht-Nijmegen stuwwallen te vinden, die gevormd zijn tijdens de maximale ijsuitbreiding in het Saale-glaciaal (Drente stadiaal). Deze stuwwallen bestaan uit opgestuwd zand en grind afgezet vóór de ijsbedekking door grote rivieren, zoals de Rijn, Maas en de oostelijke rivieren (o.a. het Eridanos riviersysteem). De meest westelijke stuwwallen bij Haarlem en Amsterdam zijn grotendeels geërodeerd en bedekt door jongere afzettingen. De meest westelijke stuwwal in het midden van het land is de Utrechtse Heuvelrug. Het grootste stuwwalcomplex is de Veluwe. De Veluwe bestaat uit meerdere stuwwallen waarvan de Oost-Veluwe stuwwal (Arnhem-Hattem) de grootste en hoogste (110 m) van Nederland is. Rondom Nijmegen zijn ook nog restanten van stuwwallen te vinden bij het Montferland en het Rijk van Nijmegen. Waarschijnlijk zaten deze stuwwallen oorspronkelijk aan elkaar vast en zijn ze naderhand door smeltwater en grote rivieren geërodeerd.
[bewerken] Stuwwallen in Oost-Nederland
Ook in Twente zijn diverse stuwwallen: bij Ootmarsum, Oldenzaal en Enschede. Hier bevindt zich het hoogste punt van Overijssel, de Tankenberg, 85 m boven NAP. Deze stuwwalcomplexen in bestaan uit gestuwde Tertiaire afzettingen en gestuwde keileem. Verder aan de westrand van Twente vinden we de Sallandse Heuvelrug (80 m hoog). In de Achterhoek liggen de kleinere Needse Berg en Lochemse Berg. Deze stuwwallen bestaan grotendeels uit Pleistocene rivierafzettingen.
[bewerken] Stuwwallen in Noord-Nederland
In het noorden van Nederland vinden we nog een reeks stuwwallen op de lijn Texel- Wieringen-Gaasterland-Steenwijk-Coevorden. Deze stuwwallen bestaan grotendeels uit opgestuwde keileem en zijn veel lager dan de stuwwallen in Midden Nederland. De grootste stuwwal op deze lijn is de Havelterberg. Rond Onstwedde en Sellingen komen ook kleine keileembulten voor, die beschouwd worden als stuwwallen.
[bewerken] Stuwwallen in Duitsland
In Duitsland, vinden we nog hogere stuwwallen zoals de Dammer Berge ten zuiden van Vechta en de Wilseder Berg (tegen de 170 m) op de Lüneburger Heide. Meer naar het oosten, in de buurt van Hannover, komen ook stuwwallen uit het Elster-glaciaal voor. In het noordoosten van Duitsland liggen stuwwallen uit de laatste ijstijd.
