SI-stelsel
Het SI-stelsel is het op 11 oktober 1960 ingevoerde Internationale Stelsel van Eenheden[1][2] (Frans: Système international d’Unités (SI)). De standaard wordt beheerd door het Bureau international des poids et mesures te Sèvres, Frankrijk. Frankrijk was ook het eerste land dat dit systeem (toen nog nationaal) invoerde op 10 december 1799.
Elke natuurkundige of chemische grootheid kan worden uitgedrukt in eenheden (bijvoorbeeld: afstand in meter en tijd in seconden).
Het SI is bedoeld om internationaal gemakkelijk gegevens te kunnen uitwisselen. Oorspronkelijk hadden veel landen verschillende maatstelsels. De Britten en de Amerikanen gebruiken vaak nog niet-SI-eenheden, zoals pound (voor massa), inch, foot, yard en mile (voor lengte of afstand). Ook in Liberia en Myanmar (het vroegere Birma) worden deze eenheden nog algemeen gebruikt. Deze zogeheten imperiale eenheden zijn ook gebruikelijk bij het meten van de diameter of diagonaal van een aantal dingen zoals fietswielen (verouderd), trommels, computermonitoren, de afmetingen van andere computeronderdelen, het raster van printplaten of de resolutie van bijvoorbeeld printers.[3]
Naast het imperiale stelsel zijn er ook niet-SI-eenheden die wél zijn goedgekeurd voor gebruik samen met SI-eenheden. Voorbeelden hiervan zijn de liter (voor inhoud), uur en minuut voor tijd en graden Celsius voor temperatuur (de SI-eenheden voor deze grootheden zijn respectievelijk kubieke meter voor inhoud, seconde voor tijd, kelvin voor temperatuur en joule voor energie). Ook hiervan afgeleide eenheden (zoals de kilowattuur die veel gebruikt wordt als eenheid van energie bij elektriciteitsleverantie) zijn geen SI-eenheden, maar wel toegestaan.
Het SI vormt een samenhangend geheel. Het is opgebouwd rond een aantal basiseenheden, die in combinatie met elkaar afgeleide SI-eenheden vormen. Door deze samenhang wordt het gebruik van constanten bij het omrekenen van bijvoorbeeld lengte, breedte en hoogte naar oppervlakte en gewicht zo veel mogelijk beperkt. In 1978 werd in Nederland het gebruik van dit stelsel in beroep, handel en onderwijs wettelijk verplicht gesteld door de IJkwet.
De term SI-stelsel lijkt misschien een pleonasme te zijn: de 'S' staat immers voor système, hetgeen systeem of stelsel betekent. Strikt genomen is het echter geen pleonasme, omdat SI verwijst naar een uniek object, en dus een 'eigennaam' is.
Inhoud |
[bewerken] SI-basiseenheden
 Zie SI-basiseenheid voor het hoofdartikel over dit onderwerp. |
De zeven, onderling onafhankelijke basiseenheden zijn:
| grootheid | SI-basiseenheid | |
|---|---|---|
| naam | symbool | |
| lengte | meter | m |
| massa | kilogram | kg |
| tijd | seconde | s |
| elektrische stroom | ampère | A |
| absolute temperatuur | kelvin | K |
| hoeveelheid stof | mol | mol |
| lichtsterkte | candela | cd |
Alle andere SI-eenheden kunnen worden uitgedrukt in termen van deze basiseenheden.
[bewerken] Herdefinitie basiseenheden
In 2007 besloot de 23e vergadering van de Conférence Générale des Poids et Mesures om te komen tot nieuwe definities van de basiseenheden, zodanig dat deze alleen nog van fundamentele natuurconstanten afhangen. Dit betreft vooral de kilogram, de ampère, de kelvin en de mol, waarvan de huidige definities direct of indirect gekoppeld zijn aan bijvoorbeeld spectraallijnen of artefacten.[4]
[bewerken] Afgeleide SI-eenheden
Van deze basiseenheden zijn afgeleide eenheden gemaakt, zoals m² (vierkante meter) voor oppervlakte, of hertz, gedefinieerd als s-1.
[bewerken] SI-prefixen (vermenigvuldigingsfactoren)
| Zie SI-prefix voor het hoofdartikel over dit onderwerp. |
Naast de SI-eenheden zijn er ook de SI-voorvoegsels of -prefixen, als volgt gedefinieerd:
| 10n | voorvoegsel | symbool | naam | decimaal equivalent |
|---|---|---|---|---|
| 1024 | yotta | Y | quadriljoen | 1 000 000 000 000 000 000 000 000 |
| 1021 | zetta | Z | triljard | 1 000 000 000 000 000 000 000 |
| 1018 | exa | E | triljoen | 1 000 000 000 000 000 000 |
| 1015 | peta | P | biljard | 1 000 000 000 000 000 |
| 1012 | tera | T | biljoen | 1 000 000 000 000 |
| 109 | giga | G | miljard | 1 000 000 000 |
| 106 | mega | M | miljoen | 1 000 000 |
| 103 | kilo | k | duizend | 1 000 |
| 10−3 | milli | m | duizendste | 0,001 |
| 10−6 | micro | µ | miljoenste | 0,000 001 |
| 10−9 | nano | n | miljardste | 0,000 000 001 |
| 10−12 | pico | p | biljoenste | 0,000 000 000 001 |
| 10−15 | femto | f | biljardste | 0,000 000 000 000 001 |
| 10−18 | atto | a | triljoenste | 0,000 000 000 000 000 001 |
| 10−21 | zepto | z | triljardste | 0,000 000 000 000 000 000 001 |
| 10−24 | yocto | y | quadriljoenste | 0,000 000 000 000 000 000 000 001 |
De volgende voorvoegsels zijn geen officiële SI-voorvoegsels meer, maar worden in praktijk nog wel gebruikt:
| 10n | voorvoegsel | symbool | naam | decimaal equivalent |
|---|---|---|---|---|
| 102 | hecto | h | honderd | 100 |
| 101 | deca | da | tien | 10 |
| 10−1 | deci | d | tiende | 0,1 |
| 10−2 | centi | c | honderdste | 0,01 |
In de landen van de Europese Unie is het gebruik van het SI als enig toegestane stelsel wettelijk verplicht. In het Verenigd Koninkrijk blijft het gebruik van de imperiale eenheden voor massa en lengte echter geoorloofd, hoewel de Britse overheid al in 1976 uitgebreide campagnes voerde om het metrische stelsel in te voeren.
Merk op dat de voorvoegsels mega en groter allemaal op een -a eindigen, en dat micro en kleiner allemaal op een -o eindigen.
[bewerken] Schrijfwijze
De eenheden worden vaak verkeerd geschreven – met hoofdletter als dat niet moet, of andersom.
Er moet onderscheid worden gemaakt tussen de namen (newton, volt, meter) en de symbolen (N, V, m) voor eenheden. Zie de tabel en de uitleg daaronder.
| naam | symbool | |
|---|---|---|
| afgeleid van persoonsnaam | millivolt | mV |
| megawatt | MW | |
| niet afgeleid van persoonsnaam | millimeter | mm |
| megaseconde | Ms |
[bewerken] Namen
- De namen van de eenheden (dus voluit geschreven) volgen de regels van de betreffende taal. In het Nederlands worden zij met een kleine letter geschreven, ook wanneer zij zijn afgeleid van een persoonsnaam (newton, ampère, volt). Vanzelfsprekende uitzondering: als de eenheid aan het begin van een zin staat schrijft men een hoofdletter. In het Duits worden ze met een hoofdletter geschreven omdat het zelfstandige naamwoorden zijn. Ook kan de spelling van de voluitgeschreven naam in sommige talen afwijken (bijv. Duits: Zentimeter).
[bewerken] Symbolen
- Voor de symbolen voor eenheden geldt dat de spelling zowel als het gebruik van hoofd- en kleine letters onafhankelijk van de taal in hele wereld gelijk is. De regel is dat het symbool met een kleine letter wordt geschreven, tenzij de naam van de eenheid van een eigennaam is afgeleid: in dat geval wordt de eerste letter een hoofdletter. Enkele voorbeelden:
- m (meter is niet van een naam afgeleid),
- V (volt komt van Alessandro Volta),
- T (van Nikola Tesla),
- Ω (van Georg Ohm).
- De meeste symbolen zijn van een eigennaam afgeleid en worden daarom met een hoofdletter geschreven.
- Decimale voorvoegsels voor kilo en kleiner worden met een kleine letter geschreven, die voor mega en hoger met een hoofdletter.
- De schrijfwijze van de symbolen (incl. de voorvoegsels) is in alle talen dezelfde. Dit geldt ook voor talen die zelf niet met het Latijnse alfabet geschreven worden, zoals Russisch (cyrillisch schrift), Hebreeuws en Arabisch.
- Achter een symbool komt geen punt (het is geen afkorting, maar een symbool), behalve natuurlijk aan het einde van een zin. Schrijfwijzen als K.M. of KM (voor kilometer) zijn onjuist.
- Dit gebruik van hoofd- en kleine letters mag niet ondergeschikt worden gemaakt aan artistiek-typografische keuzes. In een document dat om welke reden dan ook geheel in kleine letters is geschreven, moeten de symbolen toch volgens bovenstaande internationale standaard worden geschreven. Dit is van belang voor onder meer de reclamebranche.
- Zelfs als een symbool dat met een kleine letter geschreven wordt aan het begin van een zin staat, wordt geen hoofdletter gebruikt:
-
- m is het symbool voor meter.
Deze regels brengen met zich mee dat het samengestelde symbool met een kleine letter kan beginnen en ergens middenin een hoofdletter heeft: kHz voor kilohertz.
Er is nog een typografische conventie die in elk geval de leesbaarheid ten goede komt: symbolen voor grootheden worden cursief geschreven, die voor eenheden worden rechtop (romein) geschreven: m = 25 kg (m (massa) is een grootheid, kg (kilogram) is een eenheid); I = 30 mA (I (stroom) is een grootheid, mA (milliampère) is een eenheid). Ook hiervoor is het aan te raden, deze regel bóven artistiek-typografische keuzes te laten prevaleren. Alleen als cursivering moeilijk of niet te realiseren is, mag van deze regel worden afgeweken.
[bewerken] Consequent gebruik
De symbolen worden gecombineerd met een waarde in cijfers. Het is niet correct symbolen en namen door elkaar te gebruiken.
Onjuist is dus:
- dertien km
- 300 000 km per seconde
Correct is:
- dertien kilometer, 13 km, 13 kilometer
- 300 000 kilometer per seconde, 300 000 km/s
In niet-Engelstalige teksten wordt een komma gebruikt als decimaalteken. In Engelstalige teksten wordt een punt aanbevolen. Cijfers kunnen met spaties[5] verdeeld worden in groepjes van drie. Tussen het laatste cijfer en het eenheidssymbool hoort in de meeste talen – waaronder het Nederlands – een spatie te staan. In het Engels is het gebruikelijk getal en eenheidssymbool aaneen te schrijven.
[bewerken] Meervoud
[bewerken] Namen
Soms kunnen de namen van eenheden (dus voluit geschreven) in het meervoud staan. In het Nederlands is dat alleen gebruikelijk bij de eenheid van tijd: acht seconden of acht secondes, en verder in bepaalde grammaticale constructies, bijvoorbeeld als er een woord tussen getal en eenheid staat: tien zware kilometers, of als het getal zelf in het meervoud staat: duizenden meters. In andere talen kan een meervoud onvermijdbaar zijn doordat de grammatica het eist: five kilogrammes.
[bewerken] Symbolen
De symbolen hebben nimmer een meervoudsvorm. Anderstaligen hebben soms de neiging een 's' (of, afhankelijk van de taal, een andere letter) aan het symbool toe te voegen (3 cms, 5 kgs). Dat is echter in strijd met internationale afspraken. Bovendien kan het verwarrend zijn, doordat de 's' ook het symbool voor seconde is.
[bewerken] Verschillende talen
Hoewel de symbolen voor de eenheden in alle talen gelijk zijn, kunnen er bij de namen verschillen optreden, vooral bij eenheden die vanouds in het dagelijks leven bekend zijn:
- Frans: mètre, kilogramme, litre
- Engels: second, kilogram(me), tonne (niet hetzelfde als ton), amp(ere). In het Engels worden de namen van eenheden die van eigennamen zijn afgeleid, ook vaak met een hoofdletter geschreven.
- Duits: Sekunde, Kilogramm, Zentimeter. Bovendien worden, zoals reeds gezegd, de namen van de eenheden in het Duits met een hoofdletter geschreven, omdat dat in deze taal met alle zelfstandige naamwoorden gebeurt.
In het dagelijks leven wordt kilogram(me) in veel talen afgekort als kilo. Engelstaligen zeggen ook wel kilo als afkorting voor kilometre. Deze afkortingen zijn gebruikelijk bij huishoudelijke boodschappen; bij wetenschappelijk gebruik zijn ze taboe. Daar komt nog bij dat men bij huishoudelijk gebruik bij een kilo(gram) aan gewicht denkt en niet aan massa.
Een eigenaardigheid in het gesproken Engels is, dat in woorden die met kilo- beginnen, oorspronkelijk de tweede lettergreep beklemtoond werd (kilometre). Door de invoering van het SI in het Verenigd Koninkrijk, kwamen er veel meer van dit soort woorden, waardoor de neiging ontstond de klemtoon te verschuiven naar de meer onderscheidende eerste lettergreep (kilometre). Ook het Spaans heeft een van het Nederlands afwijkende klemtoon: kilómetro.
[bewerken] Zie ook
[bewerken] Externe links
- (fr) (en) Site van het Franse Bureau International des Poids et Mesures
- Site waar SI- en niet SI-eenheden naar elkaar omgerekend kunnen worden
Voetnoten
|
 |
Zie de categorie International System of Units van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden. |
