SI-stelsel

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

(Doorverwezen vanaf Système International)
Ga naar: navigatie, zoeken

Het SI-stelsel is het in 1960 ingevoerde internationale systeem van eenheden. De standaard wordt beheerd door het Bureau international des poids et mesures te Sèvres, Frankrijk. Frankrijk was ook het eerste land dat dit systeem (toen nog nationaal) invoerde op 10 december 1799. SI staat voor het Franse Système international d’Unités (internationaal eenhedenstelsel).

Elke natuurkundige of chemische grootheid kan worden uitgedrukt in eenheden (bijvoorbeeld: afstand in meter en tijd in seconden).

Het SI is bedoeld om internationaal gemakkelijk gegevens te kunnen uitwisselen. Oorspronkelijk hadden veel landen verschillende maatstelsels. De Britten en de Amerikanen gebruiken soms nog niet-SI-eenheden, zoals pound (voor massa), inch, foot, yard en mile (voor lengte of afstand). Ook in Liberia en Myanmar (het vroegere Birma) worden deze eenheden nog algemeen gebruikt. Deze zogeheten imperiale eenheden zijn ook gebruikelijk bij het meten van de diameter of diagonaal van een aantal dingen zoals fietswielen (verouderd), trommels, computermonitoren, de afmetingen van andere computeronderdelen, het raster van printplaten of de resolutie van o.a. digitale foto’s.[1]

Naast het imperiale stelsel zijn er ook niet-SI-eenheden die wél zijn goedgekeurd voor gebruik samen met SI-eenheden. Voorbeelden hiervan zijn de liter (voor inhoud), uur en minuut voor tijd en graden Celsius voor temperatuur (de SI-eenheden voor deze grootheden zijn respectievelijk kubieke meter voor inhoud, seconde voor tijd, kelvin voor temperatuur en joule voor energie). Ook hiervan afgeleide eenheden (zoals de kilowattuur die veel gebruikt wordt als eenheid van energie bij elektriciteitsleverantie) zijn geen SI-eenheden, maar wel toegestaan.

Het SI vormt een samenhangend geheel. Het is opgebouwd rond een aantal basiseenheden, die in combinatie met elkaar afgeleide SI-eenheden vormen. Door deze samenhang wordt het gebruik van constanten bij het omrekenen van bijvoorbeeld lengte, breedte en hoogte naar oppervlakte en gewicht zo veel mogelijk beperkt. In 1978 werd in Nederland het gebruik van dit stelsel in beroep, handel en onderwijs wettelijk verplicht gesteld door de IJkwet.

De term SI-stelsel is, hoewel ingeburgerd, strikt genomen een pleonasme: de 'S' staat immers voor système, hetgeen systeem of stelsel betekent.

Inhoud

[bewerken] SI-basiseenheden

1rightarrow.png Zie SI-basiseenheid voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De zeven, onderling onafhankelijke basiseenheden zijn:

grootheid SI-basiseenheid
naam symbool
lengte meter m
massa kilogram kg
tijd seconde s
elektrische stroom ampère A
absolute temperatuur kelvin K
hoeveelheid deeltjes mol mol
lichtsterkte candela cd

Alle andere SI-eenheden kunnen worden uitgedrukt in termen van deze basiseenheden.

[bewerken] Afgeleide SI-eenheden

Van deze basiseenheden zijn afgeleide eenheden gemaakt, zoals m² (vierkante meter) voor oppervlakte, of hertz, gedefinieerd als s-1. Zie ook natuurkundige grootheden en eenheden.

[bewerken] SI-prefixen (vermenigvuldigingsfactoren)

1rightarrow.png Zie SI-prefix voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Naast de SI-eenheden zijn er ook de SI-voorvoegsels of -prefixen, als volgt gedefinieerd:

10n voorvoegsel symbool naam decimaal equivalent
1024 yotta Y quadriljoen 1 000 000 000 000 000 000 000 000
1021 zetta Z triljard 1 000 000 000 000 000 000 000
1018 exa E triljoen 1 000 000 000 000 000 000
1015 peta P biljard 1 000 000 000 000 000
1012 tera T biljoen 1 000 000 000 000
109 giga G miljard 1 000 000 000
106 mega M miljoen 1 000 000
103 kilo k duizend 1 000
102 hecto h honderd 100 (officieel niet meer geoorloofd)
101 deca da tien 10 (officieel niet meer geoorloofd)
10−1 deci d tiende 0,1 (officieel niet meer geoorloofd)
10−2 centi c honderdste 0,01 (officieel niet meer geoorloofd)
10−3 milli m duizendste 0,001
10−6 micro µ miljoenste 0,000 001
10−9 nano n miljardste 0,000 000 001
10−12 pico p biljoenste 0,000 000 000 001
10−15 femto f biljardste 0,000 000 000 000 001
10−18 atto a triljoenste 0,000 000 000 000 000 001
10−21 zepto z triljardste 0,000 000 000 000 000 000 001
10−24 yocto y quadriljoenste 0,000 000 000 000 000 000 000 001

In de landen van de Europese Unie is het gebruik van het SI als enig toegestane stelsel wettelijk verplicht. In het Verenigd Koninkrijk blijft het gebruik van de imperiale eenheden voor massa en lengte echter geoorloofd, hoewel de Britse overheid al in 1976 uitgebreide campagnes voerde om het metrische stelsel in te voeren.

Merk op dat de voorvoegsels mega en groter allemaal op een -a eindigen, en dat micro en kleiner allemaal op een -o eindigen.

[bewerken] Schrijfwijze

De eenheden worden vaak verkeerd geschreven – met hoofdletter als dat niet moet, of andersom.

Er moet onderscheid worden gemaakt tussen de namen (newton, volt, meter) en de symbolen (N, V, m) voor eenheden.

  • De namen van de eenheden (dus voluit geschreven) volgen de regels van de betreffende taal. In het Nederlands worden zij met een kleine letter geschreven, ook wanneer zij zijn afgeleid van een persoonsnaam (newton, ampère, volt). Vanzelfsprekende uitzondering: als de eenheid aan het begin van een zin staat schrijft men een hoofdletter. In het Duits worden ze met een hoofdletter geschreven omdat het zelfstandige naamwoorden zijn. Ook kan de spelling van de voluitgeschreven naam in sommige talen afwijken (bijv. Duits: Zentimeter).
  • Voor de symbolen voor eenheden geldt dat de spelling zowel als het gebruik van hoofd- en kleine letters onafhankelijk van de taal in hele wereld gelijk is. De regel is dat het symbool met een kleine letter wordt geschreven, tenzij de naam van de eenheid van een eigennaam is afgeleid: in dat geval wordt de eerste letter een hoofdletter. Voorbeelden: m (meter is niet van een naam afgeleid), V (volt komt van Alessandro Volta), T (van Nikola Tesla, Ω (van Georg Ohm)). Merk op dat de uitzondering vaker voorkomt dan de regel: er zijn meer symbolen die van een eigennaam afgeleid zijn en daarom met een hoofdletter geschreven worden, dan symbolen die met een kleine letter geschreven worden.
  • Decimale voorvoegsels voor kilo en kleiner worden met een kleine letter geschreven, die voor mega en hoger met een hoofdletter.
  • De schrijfwijze van de symbolen (incl. de voorvoegsels) is in alle talen dezelfde. Dit geldt ook voor talen die zelf niet met het Latijnse alfabet geschreven worden, zoals Russisch (cyrillisch schrift), Hebreeuws en Arabisch.
  • Achter een symbool komt geen punt (het is geen afkorting, maar een symbool), behalve natuurlijk aan het einde van een zin. Schrijfwijzen als K.M. of KM (voor kilometer) zijn onjuist.
  • Dit gebruik van hoofd- en kleine letters mag niet ondergeschikt worden gemaakt aan artistiek-typografische keuzes. In een document dat om welke reden dan ook geheel in kleine letters is geschreven, moeten de symbolen toch volgens bovenstaande internationale standaard worden geschreven. Dit is van belang voor onder meer de reclamebranche.
  • Zelfs als een symbool dat met een kleine letter geschreven wordt aan het begin van een zin staat, wordt geen hoofdletter gebruikt:
m is het symbool voor meter.

Deze regels brengen met zich mee dat het samengestelde symbool met een kleine letter kan beginnen en ergens middenin een hoofdletter heeft: kHz voor kilohertz.

Er is nog een typografische conventie die in elk geval de leesbaarheid ten goede komt: symbolen voor grootheden worden cursief geschreven, voor eenheden worden rechtop (romein) geschreven: m = 25 kg (m (massa) is een grootheid, kg (kilogram) is een eenheid); I = 30 mA (I (stroom) is een grootheid, mA (milliampère) is een eenheid). Ook hiervoor is het aan te raden, deze regel bóven artistiek-typografische keuzes te laten prevaleren. Alleen als cursivering moeilijk of niet te realiseren is, mag van deze regel worden afgeweken.

Tabel van voorbeelden
voluit symbool
afgeleid van persoonsnaam millivolt mV
megawatt MW
niet afgeleid van persoonsnaam millimeter mm
megaseconde Ms

[bewerken] Meervoud

Eventueel kunnen namen van de eenheden (dus voluit geschreven) in het meervoud staan. In het Nederlands is dat alleen gebruikelijk bij de eenheid van tijd: acht seconden of acht secondes. In andere talen kan een meervoud onvermijdbaar zijn (five kilogrammes) doordat de grammatica het eist.

De symbolen hebben nimmer een meervoudsvorm. Anderstaligen hebben soms de neiging een -s (of, afhankelijk van de taal, een andere letter) aan het symbool toe te voegen (3 cms, 5 kgs). Dat is dus niet correct; bovendien kan het verwarrend zijn, doordat de s ook het symbool voor seconde is.

[bewerken] Verschillende talen

Hoewel de symbolen voor de eenheden in alle talen gelijk zijn, kunnen er bij de namen verschillen optreden, vooral bij eenheden die vanouds in het dagelijks leven bekend zijn:

  • Frans: mètre, kilogramme, litre
  • Engels: second, kilogram(me), tonne (niet hetzelfde als ton), amp(ere). In het Engels worden de namen van eenheden die van eigennamen zijn afgeleid, ook vaak met een hoofdletter geschreven.
  • Duits: Sekunde, Kilogramm, Zentimeter. Bovendien worden, zoals reeds gezegd, de namen van de eenheden in het Duits met een hoofdletter geschreven, omdat dat in deze taal met alle zelfstandige naamwoorden gebeurt.

Een eigenaardigheid in het gesproken Engels is, dat in woorden die met kilo- beginnen, oorspronkelijk de tweede lettergreep beklemtoond werd (kilometre). Door de invoering van het SI in het Verenigd Koninkrijk, kwamen er veel meer van dit soort woorden, waardoor de neiging ontstond de klemtoon te verschuiven naar de meer onderscheidende eerste lettergreep (kilometre).

Ook het Spaans heeft een van het Nederlands afwijkende klemtoon: kilómetro.

[bewerken] Zie ook

[bewerken] Externe links

Voetnoten
  1. ↑ Soms is dit gebruik van imperiale eenheden commercieel te verklaren. Als een eenheid in de noemer van een breuk staat, wordt de getalwaarde groter naarmate de omvang van de eenheid groter is. Zo is een resolutie van 300 punten per inch nog geen 12 punten per millimeter. Het grotere getal lijkt commercieel beter.
Wikimedia Commons

Ontvangen van "http://nl.wikipedia.org/wiki/SI-stelsel"
Persoonlijke instellingen