Taxonomie in de biologie

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

In de biologie houdt de taxonomie zich bezig met het beschrijven, benoemen en indelen van organismen en met hun onderlinge relaties. Tegenwoordig gebeurt het indelen veelal op basis van verwantschappen in afstamming.

Taxonomie wordt gewoonlijk beschouwd als een onderdeel van de systematiek (ook wel biosystematiek) of er vrijwel mee gelijk gesteld. Een verwante veld is de analysemethode van de cladistiek.

De syntaxonomie houdt zich bezig met de taxonomie van plantengemeenschappen.

Linnaeus[bewerken]

In de biologie heeft Linnaeus in de 18e eeuw baanbrekend werk verricht. Zijn systematische indelingen waren vooral gebaseerd op de uitwendige bouw van planten en dieren, dat wil zeggen op de morfologie. De ontwikkeling van de microscopie in de 17e eeuw maakte het mogelijk niet alleen naar het uitwendige en de macroscopische morfologie, maar ook naar de inwendige structuur en de microscopische details van de anatomie te kijken. Zo ontstonden de cytologie (celbiologie) en histologie (weefselleer).

Hiërarchie[bewerken]

Organismen kunnen op grond van overeenkomsten hiërarchisch ingedeeld worden in een taxonomische boom, in bijvoorbeeld de volgende twaalf rangen:

Nederlands Latijn Engels Duits Frans
Domein Superregnum
Imperium
Domain Domäne Domaine primair
Supergroep - Supergroup (voorlopig)[1][2]
Rijk Regnum Kingdom Reich Règne primair
Afdeling
Stam
Divisio
Phylum
Division
Phylum
Abteilung
Stamm
Embranchement
Division, Phylum
primair
Klasse Classis Class Klasse Classe primair
Orde Ordo Order Ordnung Ordre primair
Familie Familia Family Familie Famille primair
Tak Tribus Tribe Tribus Tribu secundair
Geslacht Genus Genus Gattung Genre primair
Sectie Sectio Section Sektion Section secundair
Reeks Series Series secundair
Soort Species Species Art Espèce primair
Ondersoort Subspecies Subspecies Unterart Sous-espèce secundair
Variëteit Varietas Variety Variété
Race
secundair
Vorm Forma Form Forme
Type
secundair
Verschillende niveaus van het wetenschappelijk classificatiesysteem. Leven Domein (biologie) Rijk (biologie) Stam (biologie) Klasse (biologie) Orde (biologie) Familie (biologie) Geslacht (biologie) Soort

Magnify-clip.png
De hierarchie van de acht belangrijkste taxonomische rangen. Tussenliggende rangen zijn niet afgebeeld.

De primaire rangen zijn het belangrijkst. Bij een formele classificatie zullen deze altijd vermeld worden. De basiseenheid voor identificatie is de soort. Verwante soorten worden gegroepeerd in geslachten, en deze weer in families.

Er zijn meer rangen mogelijk, zie rang (plantkunde) en rang (zoölogie). Zie ook: binomiale nomenclatuur

Uitgangen[bewerken]

Taxa boven het niveau van geslacht krijgen vaak een naam gebaseerd op de naam van een geslacht (direct of indirect). Deze namen hebben een standaarduitgang, afhankelijk van de Code die van toepassing is.[3]

Rang Planten Algen Fungi Animalia
Phylum / Stam -phyta -mycota
Subphylum / Onderstam -phytina -mycotina
Klasse -opsida -phyceae -mycetes
Onderklasse -idae -phycidae -mycetidae
Orde -ales
Superfamilie -oidea
Familie -aceae -idae
Onderfamilie -oideae -inae
Supertribus -itae
Tribus -eae -ini
Subtribus -inae -ina

Taxonomie en evolutie[bewerken]

Bij het classificeren van planten en dieren werd aanvankelijk vooral gekeken in hoeverre bepaalde soorten uiterlijk op elkaar lijken. De bedoeling was om zo een overzichtelijke catalogus van het leven te kunnen maken, zoals onder anderen Linnaeus deed. Hij beschouwde soorten als vast en onveranderlijk en in die zin ook niet meer of minder met elkaar verwant. Zijn indeling van het plantenrijk op basis van de aantallen meeldraden en stempels in een bloem is een voorbeeld van een taxonomie waarin een plantensoort snel en eenvoudig een plaatst in het systeem krijgt. Bij dit type taxonomie is in wezen elke classificatie even goed, als ze maar makkelijk toepasbaar is.

In de 19e eeuw kwam ook de paleontologie op: het bestuderen van fossielen en hun bouw en ouderdom. Dit leverde tal van inzichten op over veranderingen van taxa in de tijd en daarmee over hun afkomst en verwantschappen. Eén van de uitvloeisels hiervan was de evolutietheorie. Tegenwoordig wordt er in de biologische taxonomie naar gestreefd om een indeling van het leven te maken die de evolutionaire verwantschappen zo goed mogelijk weerspiegelt. Bij deze taxonomie is er uiteindelijk maar één stamboom die de juiste is, wat niet wil zeggen dat er dan geen discussie meer is over het toekennen van een rang aan de takken van de boom, en het geven van namen daaraan.

Ontwikkelingen in de biologische taxonomie[bewerken]

Erfelijke eigenschappen[bewerken]

In de laatste decennia van het tweede millennium kwam een nieuwe bron van informatie beschikbaar, namelijk de vergelijking van DNA sequenties ("moleculaire data"). Het indelen op grond van erfelijke eigenschappen moet uiteraard niet verward worden met genetica, het bestuderen van deze erfelijke eigenschappen.

Cladistiek[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Cladistiek voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Cladistische taxonomie
Reptielen vormen een parafyletische groep. De groep kan monofyletisch gemaakt worden door er de vogels (Aves) in op te nemen.

Een andere ontwikkeling is die van de cladistiek. De opbouw van dit systeem geschiedt vanuit monofyletische taxa (meervoud van taxon). Dat wil zeggen dat:

  1. de groep van één voorouder afstamt,
  2. alle afstammelingen van die voorouder ook tot die groep behoren.

Een taxon dat niet aan de eerste eis voldoet heet "polyfyletisch", en een taxon dat wel aan de eerste maar niet aan de tweede eis voldoet heet "parafyletisch". Zowel polyfyletische als parafyletische taxa worden door cladisten als ongewenst beschouwd.

Verouderde inzichten[bewerken]

Sommige taxa zijn zo ingeburgerd, dat zij moeilijk af te schaffen zijn, ook op Wikipedia. Een goed voorbeeld is de klasse Reptilia. 'Reptiel' is een volledig ingeburgerd begrip en is deel van het dagelijks spraakgebruik geworden. Voor de pure cladisten is echter de klasse Reptilia onaanvaardbaar, omdat de vogels bijvoorbeeld erin ontbreken, terwijl ook zij afstammen van de laatste voorouder die de huidige slangen, hagedissen, brughagedissen, krokodillen en schildpadden gemeen hebben. Reptilia is dus een parafyletisch taxon.

Uit DNA-onderzoek van de zoogdieren is gebleken dat een ingeburgerd taxon als de orde Insectivora in werkelijkheid polyfyletisch is. De tenreks en goudmollen, twee families die uitsluitend in Afrika en Madagaskar voorkomen, bleken eerder aan de olifanten, zeekoeien, aardvarkens en klipdassen dan aan de egels en spitsmuizen verwant. Ook bleken de walvissen meer aan de nijlpaarden dan aan de uitgestorven Mesonychidae verwant, in weerwil van de stellige zekerheid waarmee paleontologen zich ook over die laatste verwantschap hadden uitgesproken.

Plantentaxonomie[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Angiosperm Phylogeny Group voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

In de taxonomie van de bedektzadigen heeft de Angiosperm Phylogeny Group (APG) sinds 1998 voor flinke veranderingen gezorgd. De indeling van de hogere groepen was tot voor kort vooral gebaseerd op morfologische en biochemische kenmerken, waarbij het aan de botanici was om te bepalen welke van die kenmerken van doorslaggevend belang waren. De APG heeft gestreefd naar brede consensus over een indeling die gebaseerd is op overeenkomsten in het DNA, waarbij de verwantschappen op grond van kansrekening worden vastgesteld. De benadering van de APG betekent op twee fronten een breuk met het verleden. In de eerste plaats wordt de voorgestelde indeling door een grote groep botanici gemaakt, en niet, zoals voorheen, door één of twee auteurs. In de tweede plaats komt de indeling grotendeels door berekeningen tot stand en niet door de subjectieve bepaling welke kenmerken primair van belang zijn voor de systematische positie van een groep. De APG heeft inmiddels het derde verslag van haar werk gepubliceerd als het APG III-systeem (2009).

Zie ook[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. (en) Campbell, N,A. et al. 2008 Biology. 8th edition. Person International Edition, San Francisco
  2. (en) Holt, J.R. and C.A. Iudica, 2013, Diversity of Life.
  3. Bij de hier gegeven tabel moet bedacht worden dat de planten niet meer bestaan als taxon (ze vallen binnen de Archaeplastida), evenmin als de algen (die zijn verdeeld over alle supergroepen). De namen, en dus ook de uitgangen, worden nog steeds geregeld volgens de International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants, dus de Code voor de groepen die traditioneel als "planten" beschouwd werden.