Thorium

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Thorium
Periodiek systeem
H He
Li Be B C N O F Ne
Na Mg Al Si P S Cl Ar
K Ca Sc Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn Ga Ge As Se Br Kr
Rb Sr Y Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Ag Cd In Sn Sb Te I Xe
Cs Ba * Hf Ta W Re Os Ir Pt Au Hg Tl Pb Bi Po At Rn
Fr Ra ** Rf Db Sg Bh Hs Mt Ds Rg Cn Uut Fl Uup Lv Uus Uuo
* La Ce Pr Nd Pm Sm Eu Gd Tb Dy Ho Er Tm Yb Lu
** Ac Th Pa U Np Pu Am Cm Bk Cf Es Fm Md No Lr
Thorium
Thorium
Algemeen
Naam Thorium
Symbool Th
Atoomnummer 90
Groep Scandiumgroep
Periode Periode 7
Blok F-blok
Reeks Actiniden
Kleur Zilverwit
Chemische eigenschappen
Atoommassa (u) 232,04
Elektronenconfiguratie [Rn]6d2 7s2
Oxidatietoestanden +4
Elektronegativiteit (Pauling) 1,4
Atoomstraal (pm) 180
1e ionisatiepotentiaal (kJ·mol−1) 608,51
2e ionisatiepotentiaal (kJ·mol−1) 1109,59
3e ionisatiepotentiaal (kJ·mol−1) 1929,72
Fysische eigenschappen
Dichtheid (kg·m−3) 11720
Smeltpunt (K) 2023
Kookpunt (K) 5000
Aggregatietoestand Vast
Smeltwarmte (kJ·mol−1) 19,2
Verdampingswarmte (kJ·mol−1) 525
Kristalstructuur Kub
Molair volume (m3·mol−1) 19,80 · 10-6
Specifieke warmte (J·kg−1·K−1) 120
Elektrische weerstandΩ·cm) 13
Warmtegeleiding (W·m−1·K−1) 54
SI-eenheden en standaardtemperatuur en -druk worden gebruikt,
tenzij anders aangegeven
Portaal  Portaalicoon   Scheikunde
Monaziet, een thoriumhoudend mineraal

Thorium is een scheikundig element met symbool Th en atoomnummer 90. Het is een zilverwit actinide.

Ontdekking[bewerken]

Thorium is in 1828 ontdekt door de Zweedse chemicus Jöns Jacob Berzelius. Het element is vernoemd naar de Noorse god van de donder, Thor.

Toepassingen[bewerken]

De eerste praktische toepassing van thorium was in gaskousjes in draagbare gaslampen, door Welsbach, aan het einde van de 19e eeuw. Deze gaskousjes bestonden uit thoriumoxide plus 1% cesiumoxide en nog andere stoffen.[1] Daarna is de industriële toepasbaarheid gestaag toegenomen:

  • Voor het coaten van wolfraam draden in elektronische apparatuur.
  • In legeringen met magnesium zorgt het voor verhoogde corrosiebestendigheid, sterkte en kruipbestendigheid bij hoge temperaturen.
  • Als toevoeging aan glas zorgt thorium voor een hogere brekingsindex en wordt als zodanig toegepast in wetenschappelijke optische apparatuur.
  • Als katalysator is thoriumoxide geschikt voor de productie van salpeterzuur en zwavelzuur en bij de raffinage van aardolie.
  • Aan de hand van de uranium-thorium concentratie is de ouderdom van fossielen te bepalen.
  • Als toevoeging van de elektrode voor het TIG-lasproces, waarmee betere laseigenschappen ontstonden. Heden ten dage zijn deze nagenoeg niet meer te verkrijgen wegens het stof dat vrijkomt tijdens het noodzakelijke slijpen van de elektrodes (met speciale afzuigingssystemen is het toegestaan).
  • Thorium is ook een geschikt element om nucleaire brandstof uit te produceren. In 2007 waren in Noorwegen plannen voor het opstarten van een thoriumreactor.

Opmerkelijke eigenschappen[bewerken]

Thorium zelf is een zacht, zilverwit metaal dat zich goed laat bewerken. Het is vrij stabiel aan de lucht. Het metaal zelf wordt niet veel toegepast. Van alle oxiden heeft thorium(IV)oxide (ThO2) het hoogste smeltpunt (3300°C). Bij een voldoende hoge temperatuur en aanwezigheid van zuurstof brandt thorium met een felle witte vlam.

Hoewel thorium tot de actiniden gerekend wordt, is de elektronenconfiguratie [Rn]6d27s2 en niet [Rn]5f17s27p1. Het is dus zeker gerechtvaardigd ook een verband te zien met elementen als zirkonium en hafnium. Toen de verdere (transurane) actiniden nog niet bekend waren werd het element ook meest onder hafnium in de titaangroep geplaatst. Het meest voorkomende oxidatiegetal is dan ook +IV (als Th4+), hoewel lagere oxidatietoestanden ook voorkomen.

Verschijning[bewerken]

In lage concentraties wordt thorium in veel gesteenten aangetroffen. De totale hoeveelheid thorium op aarde is grofweg driemaal zo groot als de hoeveelheid uranium en is vergelijkbaar met die van lood. De belangrijkste thoriumbronnen voor commerciële winning zijn de mineralen thoriet, thorianiet en monaziet die tot wel 12% thoriumoxide bevatten.

Isotopen[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Isotopen van thorium voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Meest stabiele isotopen
Isotoop Relatieve aanwezigheid (%) Halveringstijd Vervalvorm Vervalenergie (MeV) Vervalproduct
228Th syn 1,9131 j α 5,520 224Ra
229Th syn 7880 j α 5,168 225Ra
230Th syn 7,538·104 j α 4,770 226Ra
232Th 100 1,405·1010 j α 4,083 228Ra

Hoewel er van thorium geen stabiele isotopen bestaan, zijn er wel enkele met een dusdanige lange halveringstijd, dat ze bij benadering als stabiel kunnen worden beschouwd. 232Th heeft bijvoorbeeld een halveringstijd van 1,405·1010 jaar en komt dus nog van nature voor.

Thorium als kernbrandstof[bewerken]

Thorium kan, net als uranium en plutonium, worden gebruikt als brandstof in een kernreactor. Hoewel het zelf niet splijtbaar is, kan het na absorptie van langzame neutronen de uraniumisotoop 233U vormen, die wel splijtbaar is (vergelijkbaar met 238U dat kan worden opgekweekt tot het splijtbare 239Pu). 233U levert bij splijting meer neutronen per geabsorbeerd neutron dan het in de meeste kerncentrales gebruikte 235U en 239Pu. Dit maakt dit kweekproces efficiënter dan de gangbare methoden.

Het kweekproces verloopt meer in detail als volgt: het 232Th absorbeert een neutron onder vorming van 233Th waarbij doorgaans een elektron en een antineutrino (\bar{\nu}_e) vrijkomt. Door bètaverval gaat dat over in protactinium-233 (233Pa), dat opnieuw een elektron en een antineutrino uitzendt onder vorming van 233U:

\mathrm\hbox{n}+{{}^2{}^{32}_{90}\mathrm{Th}}\rightarrow\mathrm{{}^2{}^{33}_{90}\mathrm{Th}}\rightarrow\mathrm{{}^2{}^{33}_{91}Pa}+ e^- + \bar{\nu}_e
\mathrm{{}^2{}^{33}_{91}Pa}\rightarrow\mathrm{{}^2{}^{33}_{92}U}+ e^- + \bar{\nu}_e

Het reactieproduct wordt vervolgens buiten de reactor gescheiden: de 233U kan relatief eenvoudig (want langs chemische weg) worden gescheiden van de thorium, en aan de volgende reactor worden toegevoerd.

Het beschreven productieproces heeft wel nadelen: de fractie met 233U is hoogradioactief door verontreiniging met het kortlevende 232U en daarom lastig te hanteren, wat de methode duurder maakt. Bij het hergebruiken van de thoriumfractie is er een soortgelijk probleem met het hoogradioactieve 228Th. Verder is er enig gevaar dat 233U in kernwapens zou kunnen worden gebruikt. Tenslotte zijn er nog technische problemen die nog niet geheel zijn opgelost. Er is nog veel ontwikkelwerk te doen voordat tot commerciële toepassing kan worden overgegaan, maar zolang (en waar) er nog voldoende uranium beschikbaar is lijkt het onwaarschijnlijk dat daarvoor voldoende geld beschikbaar zal worden gesteld.

Toch zijn er op de lange termijn kansen voor toepassing van de thoriumcyclus: thorium is aanzienlijk ruimer voorhanden dan uranium.

Een van de eerste experimenten met de thoriumcyclus werd uitgevoerd in het Oak Ridge National Laboratory in de zestiger jaren. Het programma werd echter in 1976 gestopt vanwege gebrek aan geld. In reactors zoals de Canadese CANDU-6 wordt thorium reeds gebruikt in combinatie met plutonium-239. In 2007 overwoog men in Noorwegen zich voor energie-opwekking op thoriuminstallaties te richten, onder meer vanwege de ruime beschikbaarheid van thoriumerts in dat land.

Toxicologie en veiligheid[bewerken]

Hoewel thorium zelf niet erg radioactief is, zijn veel vervalproducten van thorium dat wel. Het vervalt in 6 alfa- en 4 bètastappen tot 208Pb (de thoriumreeks) en onderweg vormt het onder andere het edelgas 220Rn dat gevaar voor besmetting oplevert.

Het grootste gezondheidsgevaar van thorium is echter de stof zelf: de alfastraling kan de huid niet doordringen, maar bij inname hoopt het zich op in de lever, milt, lymfeknopen en botten. De 'biologische halveringstijd' van thorium is ongeveer 22 jaar, wat in de praktijk betekent dat de alfastraling gedurende de rest van het leven schade toebrengt en daarbij de kans op leverkanker en leukemie verhoogt.

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. , CRC Handbook of Chemistry and Physics, 56, CRC Press, p. B-37
Zoek dit woord op in WikiWoordenboek