Threnos

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Threnos
Klaagzang voor de slachtoffers van Hiroshima
Hiroshima na het bombardement
Hiroshima na het bombardement
Componist Krzysztof Penderecki
Soort compositie klaagzang
Gecomponeerd voor 52 strijkers
Compositiedatum 1959-1960
Première 31 mei 1961
Duur 8:57
Volgende werk Polymorphia
Oeuvre Oeuvre van Krzysztof Penderecki
Portaal  Portaalicoon   Klassieke muziek

Threnos (klaag- of lijkenzang) is een compositie van de Pool Krzysztof Penderecki. Gedurende de jaren ’60 was het één van de standaardwerken binnen de nieuwe muziek. De titel van het werk wijkt sterk af in diverse talen:

  • (en) : Threnody for the Victims of Hiroshima for 52 stringed instruments;
  • (de) : Threnos. Den Opfren von Hiroshima für 52 Streichinstrumente;
  • (fr) : Thrène à la mémorie des victimes d’Hiroshima pour 52 cordes;
  • (pl) : Tren ofiarom Hiroszimy.

Achtergrond[bewerken]

Penderecki bevond zich ten tijde van het schrijven van dit werk in een periode waarin hij op zoek ging naar nieuwe klanken en een vorm om die nieuwe klanken tot één geheel te maken. Het was juist in die tijd, aan het einde van de jaren vijftig en het begin van de jaren zestig van de 20e eeuw, dat de klassieke muziek uit de 20e eeuw in een stroomversnelling raakte. Allerlei nieuwe vormen van muziek voor traditionele instrumenten ontstonden in een rap tempo, uitmondend in 4′33″ van John Cage, waarin slechts één noot wordt gespeeld. In tegenstelling tot dat werk probeerde Penderecki juist de tijd die hij neemt met de muziek te vullen, maar paste hij voor die tijd nieuwe technieken toe. Zo begint het werk met een gesis op de violen in het hoogste register. Daarnaast worden de strijkinstrumenten als ‘sirenes’ ingezet.

Toegepaste muziektheorie[bewerken]

Muziektheoretisch is er sprake van de volgende tegenstelling. In de klassieke muziek had men net de strenge regels van de seriële muziek achter zich gelaten, toen zich (gedurende korte tijd) de aleatorische muziek aandiende, waarbij de musici volkomen vrij werden gelaten. Threnos bevat een combinatie van die twee. Daarbij is het opvallend dat passages, waarvan men bij beluisteren zou denken dat het daar om de “vrije” segmenten gaat, nou juist de uitgeschreven passages zijn — en omgekeerd. Voor het eerst wordt er gebruikgemaakt van grafische muzieknotatie. Men mag beginnen op de toon, die men wenst te spelen en wordt van daaruit omhoog of omlaag gedirigeerd. Tot slot bevat het stuk nóg een unicum: als climax wordt er een cluster opgebouwd waarbij alle 52 strijkers een aparte stem hebben: elk een kwart toonhoogte (microtonale muziek) hoger dan de basistoon. Na deze ‘schreeuw’ gaat het snel decrescendo naar uiterst zacht (pppp).

Titel[bewerken]

Penderecki had in navolging van Cage zijn werk in eerste instantie geen titel meegegeven. Hij schatte in dat het werk 8:37 zou duren. In de praktijk werd dat dan ook de officieuze, maar niet vaststaande titel: soms werd het stuk ook aangeduid met 8:26. Pas toen hij het werk daadwerkelijk hoorde bij een uitvoering onder leiding van Jan Krenz vond hij de numerieke aanduiding te anoniem en ging hij op zoek naar een passende titel. Het werd Threnos, Grieks (Θρήνος) voor ‘jammeren’, opdat de slachtoffers van Hiroshima altijd herdacht zullen worden. De titel en de muziek wisselen een onderling versterkend effect uit. Door toepassing van de diverse technieken ontstaat een schimmig beeld, waarbij de luisteraar aangemoedigd wordt zich een eerste oogopslag in Hiroshima, dat net gebombardeerd is, in te beelden. In de totale chaos van de verwoesting kan men geen onderscheid van vormen meer ontdekken. Tegelijkertijd beeldt het muziekstuk een overweldigend gevoel van leegte uit. Ook kan het een weergave zijn van de geestestoestand van de mensen, die de directe gevolgen van de aanval in eerste instantie overleefd hebben. Alles wat ze hadden is weg en verloren; een totale leegte is alles wat hen nog rest.

Uitvoering[bewerken]

De première vond plaats in Warschau.

Samenstelling van het orkest: 24 violen, 10 altviolen, 10 celli en 8 contrabassen.

De compositie vond pas veel later de weg naar het grote publiek, door op te duiken als muziek in films (A Guide to Armageddon en Children of Men) of als sample door de Manic Street Preachers (single: You Love Us).

Bron en discografie[bewerken]