Tibet (gebied)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

De oranje lijn is de grens van historische Tibet. Etnisch is hier het merendeel Tibetaan Naamgeving in Volksrepubliek China (taal-varianten) Traditioneel 西藏 Vereenvoudigd 西藏 Hanyu pinyin Xīzàng Standaardkantonees Sáj Chôong

Beneden de berg Chagpori, Lhasa

Tibet (Tibetaans: Pö of Peu) is een geografisch gebied en een voormalige zelfstandige staat dat zich uitstrekt over het Tibetaans Hoogland. Het heeft historisch een eigen volk, cultuur, taal en twee religies: de bön en het Tibetaans boeddhisme. Sinds de invasie van Tibet van 1950-51 behoort het tot de Volksrepubliek China en is het staatkundig verdeeld over een aantal Chinese provincies, waaronder de gehele Tibetaanse Autonome Regio en delen van Sichuan en Qinghai. Cultureel worden ook Ladakh en Sikkim in India, Bhutan en sommige delen van Nepal tot Tibet gerekend.

De Tibetaanse Autonome Regio grenst in het zuiden en westen aan Nepal, Bhutan, Myanmar en de Indiase deelstaten Jammu en Kasjmir en Himachal Pradesh, Sikkim, Arunachal Pradesh. Van noord naar oost grenst het aan de provincies Sinkiang (Turkestan), Gansu, Sichuan en Yunnan.

Tot 1950, toen het Volksbevrijdingsleger Tibet binnenviel, was Tibet een onafhankelijk land, met een theocratische regering van Tibet. In de uithoeken van Tibet was de macht in handen van lokale krijgsheren. Voor 1950 was de belangrijkste religieus en politiek leider de veertiende dalai lama Tenzin Gyatso. In 1959 vluchtte hij naar India, waar hij tot de democratische hervormingen van 2000 de regering in ballingschap leidde.

Inhoud 1 Geografie 2 Naam 3 Bevolking 4 Religie 5 Geschiedenis 5.1 Koningen en intrede boeddhisme (1e millennium) 5.2 Lokale heersers, gevolgd door Mongoolse tijd (10e-16e eeuw) 5.3 Dalai lama's, afwisselend met Chinese suzereiniteit (1640-1911) 5.4 Periode van onafhankelijkheid (1912-1949) 6 Tibet sinds 1950 6.1 Invasie van 1950-51 en de volksopstand in 1959 6.2 Culturele Revolutie, gevolgd jaren van ontspanning 6.3 Onlusten van 1987-1993 en 2008 7 Mensenrechten in Tibet, voor en na de invasie 8 Status van Tibet 9 Tibetaans ballingschap 10 Tibetaanse cultuur 10.1 Architectuur 10.2 Kunst 10.3 Muziek 10.4 Podiumkunsten 10.5 Film 10.6 Kleding 10.7 Keuken 10.8 Literatuur 10.9 Kalender 10.10 Festivals 10.11 Sport 11 Economie 11.1 Landbouw en veeteelt 11.2 Handel 11.3 Valuta, zegels en postzegels 11.4 Twee grote hervormingen sinds 1950 11.5 Sinificatie van Tibet 12 Toerisme 13 Zie ook 14 Bronnen, noten en/of referenties

[bewerken] Geografie

Tibet is zeer hooggelegen: het zuiden van Tibet ligt in de Himalaya, de rest in het Tibetaans Hoogland. Het wordt traditioneel opgedeeld in de regio’s Kham (oosten), Amdo (noorden), U (centraal), Ngari (westen) en Tsang (zuiden). De hoofdstad is Lhasa, waar zich ook de (voormalige) residentie (het Potala-paleis) van de dalai lama bevindt. Andere steden zijn Shigatse, Chamdo en Nagqu.

[bewerken] Naam

De naam Tibet is een leenwoord van het Tubbat, zoals vroege Arabische geschiedschrijvers het oude koninkrijk noemden. In de Orkhon-inscripties (voorloper van het Turks) uit de achtste eeuw na Christus sprak men van Tüpüt.

Hoewel etymologen het in het algemeen eens zijn over de Arabische herkomst van de naam in Europese talen, zijn ze het niet eens over de oorspronkelijke herkomst van het woord. Sommigen verwijzen naar het Tibetaanse woord tö-bhöt dat Boven Tibet betekent, anderen verwijzen naar het Turkische Töbäd, waarvan het meervoud töbän de hoogten betekent. Nog weer anderen verwijzen naar het Chinese Tǔbō of Tǔfān, het koninkrijk van de Yarlung-dynastie.

[bewerken] Bevolking

Zie Demografie van Tibet en Tibetanen voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.

Volgens de Chinese census van 1996 leefden in de Tibetaanse Autonome Regio 2,44 miljoen Tibetanen. Waarschijnlijk leven er inmiddels ook zo'n 2 miljoen etnische Han-Chinezen in T.A.R., waarbij nog zo'n 200.000 Chinese soldaten moeten worden opgeteld. In de Chinese provincies Qinghai, Sichuan en Yunnan leven waarschijnlijk meer dan 5 miljoen Tibetanen. Buiten de Volksrepubliek China leven naar schatting 120.000 Tibetanen die verspreid zijn over de wereld.

In oostelijk Tibet (Kham) behoren veel inwoners tot de Khampa's, die nauw verwant zijn aan Tibetanen. Andere minderheden zijn Lhopa en Monpa in het zuidoosten en de Hui moslims, die in de loop der tijd zich als handelaren in Tibet vestigden, net als ze in China deden. Tibetanen zijn ook nauw verwant aan de Qiang in Sichuan, de Ladakhi's uit India en de Sherpa's uit Nepal.

De fysieke gesteldheid van Tibetanen is aangepast aan het leven op grote hoogten, waar zij geen problemen van ondervinden. Niet-Tibetanen daarentegen hebben vaak moeite met de grote hoogte van Tibet. De meeste Tibetanen wonen in dorpen, waardoor er maar weinige grotere steden zijn met een Tibetaanse meerderheid.

[bewerken] Religie

Zie Bön en Tibetaans boeddhisme voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.

De oorspronkelijke religie van Tibet is bön en heeft ook aan het begin van het 3e millennium nog steeds aanhangers. Nadat in het 1e millennium het boeddhisme naar Tibet kwam, werd de bön veel door deze nieuwe religie beïnvloed. De bön kent bijvoorbeeld ook kloostertradities en de habijten zijn vergelijkbaar met die van Tibetaanse monniken. Uit de oude tradities van de bön zijn een diep respect voor de natuur herkenbaar. In de tradities wordt de genezing van het menselijk lichaam, die van de spirituele kwellingen en van de natuurlijke omgeving benadrukt.

Het grootste deel van de bevolking van Tibet hangt echter het Tibetaans boeddhisme aan, ook wel het lamaïsme en trantrisme genoemd. Dit is een lokale stroming van boeddhisme, waarin zowel het mahayana- als het vajrayana-boeddhisme beoefend wordt.

Het Tibetaans boeddhisme ontstond met de komst van Atisha naar Tibet die met zijn belangrijkste leerling Dromtön de kadam-school stichtte. Belangrijk in de ontwikkeling van het Tibetaanse boeddhisme waren onder andere de vertalingen van Indiase stukken door Marpa en het stichtende werk van Milarepa en Tsongkhapa. Het boeddhisme in Tibet groeide uit tot een groot aantal verschillende scholen die in hoofdzaak kunnen worden onderverdeeld in vier hoofdtradities: nyingma, sakya, kagyu en gelug. De nyingma kent geen hiërarchische structuur; aan het hoofd van de andere drie staan respectieve lijk de sakya trizin, karmapa en de ganden tripa.

Het Tibetaans boeddhisme onderscheidt zich van de andere boeddhisme-stromingen door verschillende eigenschappen. Er is bijvoorbeeld een geloof in wedergeboren tulku's, ofwel leraren zoals onder meer de dalai lama. Daarnaast kent het een systeem waarbij geschriften, terma's genoemd, die worden verborgen om later te worden herontdekt wanneer de wereld er klaar voor zou zijn. Ook gelooft een Tibetaans boeddhist dat de Boeddha zich in menselijke gedaante kan manifesteren, zoals in Padmasambhava. Verder is er het geloof dat het bekend is wat er na de dood gebeurt en men de wedergeboorte actief kan beïnvloeden. Hierin is het Tibetaans dodenboek van groot belang.

[bewerken] Geschiedenis

Zie Geschiedenis van Tibet voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De vroegste overleveringen in de geschiedenis van Tibet bestaan uit archeologische vondsten uit in de prehistorie. Er zijn onder meer vondsten gedaan van forten berghellingen uit de IJzertijd en grafbouwwerken.

[bewerken] Koningen en intrede boeddhisme (1e millennium)

Zie Koning van Tibet voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Mythologisch beginnen de geschriften met de koning van Tibet Nyatri Tsenpo, wiens leven door sommigen gedateerd wordt in 126 v.Chr. en anderen in 414 v.Chr. Voor het bestaan van deze eerste tot en met de zevende Tibetaanse koning zijn echter geen historische of archeologische bewijzen. De geschriften over de achtste tot en met de zevenentwintigste koning zijn echter ook nog overwegend mythologisch.

In de 5e eeuw bereikte het boeddhisme waarschijnlijk voor het eerst Tibet. In de 6e eeuw hadden de heersers van de Yarlung-dynastie de regio U-Tsang grotendeels onder hun heerschappij. Tijdens het bewind van de belangrijke koning Songtsen Gampo in de 8e eeuw werd Tibet al heel groot rijk en aan het eind van de regering van Trisong Detsen in de 8e eeuw strekte Tibet zich uit over het tegenwoordige Turkestan, Noord-Pakistan, Nepal en delen van Noord-India en China.

Trisong Detsen nodigde de Indiase boeddhist Padmasambhava uit naar Tibet te komen om het boeddhisme te verspreiden. De eerste kloosters werden gebouwd en aanvankelijk was er veel weerstand tegen de uit India afkomstige boeddhistische zendingsdrang onder Tibetaanse bön-gelovigen. De dynastie van de koningen van Tibet eindigt bij de 42e koning Langdarma in 842. Hierna valt het rijk uiteen onder lokale heersers, maar breidde het boeddhisme zicht steeds verder uit.

[bewerken] Lokale heersers, gevolgd door Mongoolse tijd (10e-16e eeuw)

Zie Krijgsheer in algemene zin en Mongoolse Rijk voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.

Vanaf 1239 veroverde de Mongoolse leider Godan Khan gedeeltes van Tibet. Hoewel de Mongolen zich eerst voornamelijk met plunderen bezighielden, raakte de Khan later onder de indruk van de Sakya's. De Sakya's heersten vanaf 1260 als vazallen van de Khan over Centraal Tibet. Koeblai Khan veroverde in 1279 Noord-China, waarna hij zich als de eerste Yuan-keizer van China installeerde. Na de val van de Mongoolse keizers kregen zowel China als Tibet hun onafhankelijkheid terug.

Changchub Gyaltsen verjaagde in 1358 de Sakya’s en werd de eerste nieuwe koning van Tibet. Zijn opvolgers hadden te maken met een nieuwe religieuze macht, de gelug-orde, die rond 1380 gesticht was door Tsongkhapa. Tsongkhapa’s opvolgers (reïncarnaties) worden de dalai lama’s genoemd. Vanaf het midden van de 16e eeuw werd de groeiende gelug-school ook een politieke factor, toen ze een bondgenootschap met de Mongoolse leider Altyn Khan sloten.

[bewerken] Dalai lama's, afwisselend met Chinese suzereiniteit (1640-1911)

Zie Geschiedenis van de dalai lama's voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Gesteund door de Mongolen lukte het de vijfde dalai lama Lozang Gyatso in 1640 een einde te maken aan de heersers van Tsang. In tegenstelling tot de tijd van de Yuan, hoefden de dalai lama’s als tegenprestatie voor de militaire steun niet aan het Mongoolse hof te verblijven, zodat ze vanuit Lhasa Tibet konden besturen. In 1647 veroverde Lozang Gyatso Centraal Tibet en werd de onbetwiste heerser over Tibet.

Toen hij in 1682 stierf wisten zijn persoonlijke adviseurs zijn dood vijftien jaar geheim te houden en bovendien had zijn opvolger meer aandacht voor vrouwen en drank dan voor regeringszaken. Hij werd met sluwheid ontvoerd en overleed onderweg naar Peking. De dalai lama's hadden sindsdien minder of geen politieke macht, maar als boegbeeld van de gelug-traditie bleven hij en de panchen lama wel van grote religieuze betekenis. In de 19e eeuw verzwakte het Chinese keizerrijk van de Mantsjoes (de Qing-dynastie) dusdanig dat Tibet weer enigszins los van China bewoog. De politieke macht lag toen bij de regenten, vooral omdat vrijwel geen dalai lama de volwassen leeftijd bereikte.

[bewerken] Periode van onafhankelijkheid (1912-1949)

Zie Geschiedenis van Tibet (1912-1949) voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De dertiende dalai lama Thubten Gyatso regeerde vanaf 1895 over Tibet in het geopolitieke veld met Brits-Indië, Rusland en China, waarbij hij na de Chinese strafexpeditie van 1910 en de val de de Qing-dynastie met de Xinhai-revolutie van 1911, zich uiteindelijk onafhankelijk verklaarde door met Mongolië het Verdrag van Urga te tekenen. Eind 1912 verlieten de laatste Mantsjoetroepen Centraal Tibet; in Kham en Amdo bleef het nog lange tijd onrustig. China deed nog verschillende pogingen, maar de Chinese invloed was tot 1950 nihil en Tibet was in deze periode de facto een onafhankelijke theocratie, waarin de dalai lama zowel politiek als geestelijk de hoogste autoriteit was.

Thubten Gyatso moderniseerde het leger en breidde in de jaren '30 het territorium uit tot Dajianlu en Derge, gebieden die ook al aan de vijfde dalai lama Lozang Gyatso hadden toebehoord. Hij wilde Tibet hervormen en ondanks dat verschillende hervormingen slaagden, waren er nog meer die op de conservatieve geestelijkheid schipbreuk liepen. In 1933 overleed de dertiende dalai lama, waarna eerst een regent en daarna de veertiende dalai lama Tenzin Gyatso vanaf 1950 vanaf vijftienjarige regeerde.

[bewerken] Tibet sinds 1950

Zie Tibet sinds 1950 voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

[bewerken] Invasie van 1950-51 en de volksopstand in 1959

Zie invasie van Tibet en Tibetaanse volksopstand voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.

Op 7 oktober 1950 trok het Volksbevrijdingsleger Tibet binnen. De Tibetaanse regering in ballingschap, het Amerikaans Congres, militaire analisten waaronder Jane's Defence en een groot aantal niet-gouvernementele organisaties zien deze operatie als een invasie.^[1] De Chinese regering en leiders in de Tibetaanse Autonome Regio karakteriseren de operatie als een vredevolle bevrijding van de Tibetanen van een feodaal systeem van lijfeigenschap.^[2]

Na een tijdelijke vlucht naar het klooster Dungkhar in de Chumbi-vallei keerde de dalai lama terug naar Lhasa; inmiddels hadden zijn afgezanten in Peking het omvangrijke 17 puntenakkoord ondertekend.^[3] Ondanks zijn bezoek aan Mao Zedong in 1954, kwam Tibet steeds meer in de wurggreep van Chinese autoriteiten en militairen terecht.^[4] In 1959 werd hij uitgenodigd om naar het Chinese militaire hoofdkwartier buiten Lhasa te komen. De uitnodiging ontketende bij de bevolking de angst dat de Chinese autoriteiten hem wilden ontvoeren en omringden met vele duizenden zijn paleis. In deze verwarring ontsnapte de dalai lama naar India, waar hij politiek asiel kreeg. Vanuit ballingschap in McLeod Ganj ondernam hij verschillende pogingen om de Verenigde Naties ertoe te bewegen Tibet weer onder Tibetaans bestuur te brengen. Resolutie 1353 kreeg in 1959 een meerderheid van de algemene vergadering, evenals Resolutie 1723 in 1961 en Resolutie 2079 in 1965. Niettemin leidde dit niet tot een verandering van de situatie in Tibet.

In Tibet werd het Chinese militaire apparaat in korte tijd uitgebouwd tot 160.000 manschappen. De tiende panchen lama, Choekyi Gyaltsen werd na een kritische toespraak in 1962 in een heropvoedingsprogramma ondergebracht, die in 1977 werd omgezet naar een huisarrest in Peking, waaruit hij in 1982 werd vrijgelaten.

[bewerken] Culturele Revolutie, gevolgd jaren van ontspanning

Zie Culturele Revolutie voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Vooral de afkeer van Mao tegen religie leidde dit tot een gewelddadige orgie tegen het boeddhisme die Tibet en de rest van China verscheurde. Duizenden Tibetaanse kloosters werden door Chinese soldaten aangevallen, geplunderd en vernietigd. De centrale Chinese regering ontwikkelde de verbouwvisie van tarwe en rijst in plaats van gerst, wat vanwege het Tibetaanse klimaat mislukte en uitliep op hongersnoden. Eeuwenoude boeddhistische geschriften werden verbrand of als toiletpapier gebruikt. Het grootste deel van het culturele erfgoed ging verloren.

Na de dood van Mao in 1976 kwam Deng Xiaoping aan de macht en kwamen er berichten van ontspanning uit China. Deze periode luidde een tijd is, waarin verschillende Tibetaanse delegaties naar Tibet afreisden. De dalai lama reisde in 1979, 1981 en 1984 naar de Verenigde Staten en sprak op 21 september 1985 in het Capitool een verklaring uit die sindsdien door het leven gaat als een vredesplan en een regeringsprogramma van vijf punten.^[5]

[bewerken] Onlusten van 1987-1993 en 2008

Zie onlusten in Tibet (1987-1993) en onlusten in Tibet (2008) voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.

De ontspanning van de jaren '80 en het streven van de dalai lama bezielde in Lhasa de vrijheidsdroom; de autoriteiten in Peking spraken echter van separatisme. Tussen 1987 en 1993 ontstonden er onlusten in Tibet, met als toppunt 1989, nadat de panchen lama volgens verdachte omstandigheden overleed. De Chinese autoriteiten sloegen deze opstanden en het Tiananmen-protest in juni 1989 bloedig neersloeg, waarmee er een einde aan de opening voor meer vrijheid in Tibet. In 1989 ontving de dalai lama de Nobelprijs voor de Vrede voor zijn streven naar vrijheid voor de Tibetanen, omdat hij altijd was blijven pleiten voor strikte geweldloosheid.^[5]

In 2008 ontstonden er opnieuw grote onlusten van Tibet, in aanloop op de Olympische Zomerspelen. Tibet-organisaties verstoorden onder meer de olympische fakkeltocht van dat jaar in verschillende landen.

[bewerken] Mensenrechten in Tibet, voor en na de invasie

Zie Mensenrechten in Tibet voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Voor de Chinese invasie, was de Tibetaanse samenleving streng hiërarchisch georganiseerd. Er was een vorm van lijfeigenschap en horigheid en zonder toestemming van de lijfeigenaar, mochten lijfeigenen het hof niet verlaten. Er werden draconische straffen uitgedeeld en op soms kleine vergrijpen kon een straf staan van al honderd zweepslagen. Andere straffen waren verminking van het lichaam, bijvoorbeeld door de ogen uit te steken of oren, neuzen, armen en benen af te snijden. Ook werden langzame martelmethoden uitgevoerd die uiteindelijk leidden tot de dood. Een voorbeeld hiervan is de stenen hoed: hierbij kreeg het slachtoffer steeds meer stenen op het hoofd gestapeld, totdat uiteindelijk de oogbollen uit de kassen plopten.^[6][7]

De situatie van de mensenrechten in Tibet was in de eerste decennia na de overname van het bestuur door China repressief en tijdens de Culturele Revolutie zeer destructief. De Tibetaanse regering in ballingschap noemt een erg hoog aantal doden, dat sinds de invasie van Tibet in 1950-51 zou zijn gevallen als gevolg van hongersnood en geweld door de Chinese autoriteiten, van 1,2 miljoen. Patrick French en Warren W. Smith berekenden dit aantal opnieuw en kwamen tot een voorzichtige schatting dat het ca. 400.000 Tibetaanse slachtoffers moeten zijn geweest.^[8][9]

In China wordt aan het begin van de 21e eeuw nog steeds gemarteld in gevangenissen. De meest voorkomende martelmethoden zijn misbruik van handboeien, voetboeien en duimschroeven; het toedienen van elektriciteit met een stroomstootwapen; ophanging aan op de rug vastgebonden handen in combinatie met voetverbranding door kolen of chilipoeder onder de voeten aan te steken; blootstelling aan extreme koude of warme temperaturen; zwaar lichamelijke dwangarbeid; inzet van vechthonden; seksuele dwang; opsluiting in een isoleercel; het tonen van video's van foltering van andere gevangenen; urineren in de mond; gedwongen afname van bloed en ander lichaamsvocht; afranseling; en andere marteltechnieken.^[10][11][12]

Op 8 maart 2006 werd een rapport uitgebracht door het Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor Affairs dat deel uitmaakt van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken en waarin de mensenrechtensituatie van dat moment werd beschreven. Het rapport schrijft onder meer over beroving van het leven, marteling, omstandigheden in de gevangenissen, willekeurige gevangenneming, politieke gevangenen, recht op een eerlijk proces, godsdienstvrijheid, vrijheid om te reizen, etnische minderheden in China en de bescherming van cultureel erfgoed. ^[10]

[bewerken] Status van Tibet

Zie debat over de status van Tibet voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Sinds de invasie van Tibet in 1950 is er een debat gaande over de status van Tibet.

Volgens de Chinese regering vormde Tibet al honderden jaren een onderdeel binnen de soevereiniteit van China en was het tussen 1913 en 1950 een opstandige provincie, totdat het Volksbevrijdingsleger van Mao Zedong het met de invasie van Tibet in 1950-51 bevrijdde van de horigheid.

Volgens de Tibetaanse regering in ballingschap was Tibet onafhankelijk tijdens de 19e eeuw, gezien China geen militaire steun meer had geboden, sinds de verdrijving van de Nepalese Gurkha's eind 18e eeuw. Vanaf 1895 regeerde de dertiende dalai lama Tibet al bij begin van zijn regering beschouwde als een onafhankelijk land.

Toen de Xinhai-revolutie in 1911 de val van de Qing-dynastie en daarmee Chinees Keizerrijk inluidde, keerde de gevluchte dertiende dalai lama Thubten Gyatso terug naar Tibet, verbande alle Chinezen en riep in februari 1913 de onafhankelijkheid uit. Hij zette dit kracht bij door in dezelfde maand het Verdrag van Urga te sluiten met Mongolië, waarin ze elkaar als onafhankelijke staten erkenden. Voor veel wetenschappers is dit het moment, dat Tibet de facto onafhankelijk werd van China. Hij voerde Tibetaanse valuta, een vlag van Tibet en Tibetaanse posterijen in.

[bewerken] Tibetaans ballingschap

Zie Tibetaanse diaspora voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Sinds 1950 vluchtten meer dan 100.000 Tibetanen naar het buitenland. Velen bezweken aan verwondingen en barre weersomstandigheden tijdens de vlucht die meestal liep via het Himalaya-gebergte. Vervolgens werd bij aankomst het hoogteverschil, de verandering in klimaat en het verschil in voedsel veel vluchtelingen fataal, waaronder voornamelijk kinderen.^[13][14]

De Tibetaanse ballingsoorden groeiden na verschillende generaties uit en er ontstonden op verschillende plaatsen in voornamelijk India en Nepal stadsdelen of steden die bevolkt worden door nagenoeg alleen nazaten of nieuwe vluchtelingen. Ze bouwden hier een religieus en cultureel leven op, met nieuwe vestigingen van de grote kloosters in Tibet, scholen en instituten. Ook in Nederland en België ontstonden er Tibetaans boeddhistische centra, zoals het Tibetaans Instituut en het Maitreya Instituut en het klooster Wene Karmae Chö Ling.

[bewerken] Tibetaanse cultuur

Zie Tibetaanse cultuur voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De Tibetaanse cultuur ontwikkelde zich binnen specifieke geografische en klimatologische omstandigheden van Tibet, zoals de grote hoogte, korte vegetatieperiode en koude temperatuur. De cultuur in Tibet bestaat voor een deel uit nomadencultuur. Hoewel het invloeden kent van de omliggende regio's in India, China en Mongolië, heeft het gezien de afgelegen ligging en de ontoegankelijkheid een onderscheiden lokale cultuur opgebouwd. Van grote invloed is de introductie van het Tibetaans boeddhisme geweest aan het eind van het 1e millennium. Deze werkt door in de kunst, literatuur en muziek. Een andere belangrijke invloed kwam van de traditionele bönreligie.

[bewerken] Architectuur

Zie Tibetaanse architectuur voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Architectuur in Tibet bevat Chinese, Indiase en Mongoolse invloeden en is een weerspiegeling van Tibetaans boeddhistische tradities. Op bijna elke gompa is in Tibet een gebedsmolen samen met twee herten of draken te vinden. Het ontwerp van de Tibetaanse chörten kan verschillen van rondachtige muren in Kham tot rechthoekige muren in Ladakh.

Vanaf 1994 werden drie Tibetaanse bouwwerken uitgeroepen tot Werelderfgoed. Dit waren het Potala-paleisen de kloostertempel Jokhang, beide uit de 7e eeuw, en het 18e eeuwse zomerpaleis van de dalai lama, Norbulingka. Het Potala-complex omvat de witte en rode paleizen en nevengebouwen.

[bewerken] Kunst

Zie Tibetaanse kunst voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Tibetaanse kunst bestaat vooral uit religieuze kunst dat beïnvloed is door het Tibetaans boeddhisme. Voor een groot deel bestaat het uit relikwieën zoals beeldjes, thangkaschilderingen of mandala's van Boeddha, bodhisattva's of van de vajra. Veel Tibetaans boeddhistische kunst maakt onderdeel uit van de beoefening van tantra.

De hedendaagse Tibetaanse kunst wordt voornamelijk voortgebracht door Tibetanen in ballingschap. Deze kunststroming onderscheidt zich van traditionele Tibetaanse kunst doordat de religieuze invloed minder sterk of geheel verdwenen is. Ook zijn er invloeden van andere kunststijlen waarneembaar.

[bewerken] Muziek

Zie Tibetaanse muziek voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

In de traditionele Tibetaanse muziek worden muziekinstrumenten bespeeld uit de eigen regio, waaronder de dramyen, dungchen en de gyaling.

Een traditie die teruggaat naar de 12e eeuw is de lama mani, ofwel de vertelling van boeddhistische parabelen door gebruikmaking van zang. Deze liederen werden uitgevoerd door wandelende verhalenvertellers die van dorp naar dorp reisden. Deze verhalen putten ze uit hun eigen, vaak bescheiden herkomst. Een andere vorm van klassieke muziek die nog steeds bij speciale rituelen en ceremonies wordt opgevoerd is gar. Verder is de a capellastijl lu in zwang en zijn er epische troubadours die het beroemde Epos van koning Gesar voordragen.

Tibetaanse muziek heeft enerzijds effect gehad op westerse muziek, in het bijzonder op new age. De eerste mengeling hiervan was Tibetan Bells, een release uit 1971 van Nancy Hennings en Henry Wolff. Verder hielp de soundtrack van Kundun van Philip Glass mee, aan een betere bekendheid van Tibetaanse muziek buiten Tibet. Andersom, hadden buitenlandse stijlen van popmuziek een grote impact op de Tibetaanse populaire muziek. Zo zijn de rock-'n-roll en het Indische ghazal en filmi erg populair. Na de ontspanning van enkele wetten in de jaren '80, werd de Tibetaanse taal geïntroduceerd in rap.

[bewerken] Podiumkunsten

Zie Tibetaanse podiumkunst voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De traditionele Tibetaanse operastijl is lhamo, die teruggaat tot de ontwikkeling ervan door de bruggenbouwer Thangthong Gyalpo in de 14e eeuw. Gyalpo rekruteerde zeven meisjes en organiseerde voor hen een optreden om fondsen te werven. Met deze fondsen wilde hij bruggen bouwen om betere verbindingen aan te leggen in het Tibet. Dit werd het eerste lhamo-optreden en de traditie zette zich voort, zodat tegenwoordig nog lhamo's worden gehouden op feestelijke gebeurtenissen.

Op Tibetaanse podia wordt toneel voornamelijk opgevoerd op een houten podium. Dans, chant en muziek wordt vaak opgevoerd met gebruikmaking van gekleurde maskers die een karakter uitbeelden. Buiten China worden de podiumkunsten en in het bijzonder de lhamo in stand gehouden door het Tibetaans Instituut voor Podiumkunsten.

[bewerken] Film

Zie Tibetaanse film voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Tibetaanse films kunnen worden onderverdeeld in films die in de Tibetaanse taal zijn verschenen, door Tibetanen zijn geregisseerd, geproduceerd of Tibetanen als thema hebben en films die in Tibet zijn gefilmd of Tibet als thema hebben. Daarnaast speelt in sommige gevallen Tibet als droom, ideaal en utopie bij mensen een rol. Deze motieven domineren meer bij Westelijke regisseurs dan bij Tibetanen.

Daarnaast onderscheiden Tibetaanse films zich sterk, per invloedsfeer waarin ze gemaakt zijn: Tibetaans, Westers of Chinees. Respectievelijk verlopen deze drie van sterk documentairegericht naar een sterk accent op speelfilms. De vermenging met een opvoedkundig tot progaganda-achtig element komt in alle invloedsferen voor.

Tibetanen begonnen al in de jaren '20 te filmen. Daaruit ontwikkelde zich echter nog geen filmindustrie. Uit het boek Zeven jaar in Tibet van Heinrich Harrer blijkt dat ook Tenzin Gyatso, de veertiende dalai lama, al in de jaren '30 in het bezit was van een filmcamera. De cup uit 1999 van Khyentse Norbu is de eerste film van een Tibetaanse regisseur die ook in het Westen een bioscoopsucces werd.

Andere succesvolle Tibetaanse films waren Samsara en Travellers and Magicians, in China behaalden Xiu Xiu: The Sent Down Girl, Kekexili: Mountain Patrol en The Knot veel prijzen en succesvolle films in het Westen waren bijvoorbeeld Little Buddha, Kundun en Seven Years in Tibet.

[bewerken] Kleding

Zie Kleding in Tibet voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De kledingkeuze is begin 21e eeuw nog relatief conservatief. Hoewel er wel steeds meer wordt overgegaan op westerse kleding, blijven Tibetanen in het algemeen aan hun oorspronkelijke kledingsstijl vasthouden. Aan vrouwen die een donkere wikkeljurk over een blouse dragen en een kleurige, gestreepte, geweven wollen schort, is te zien dat ze getrouwd zijn. Zowel mannen als vrouwen dragen lange mouwen, ook wanneer het in de zomermaanden warm is.

Er zijn verschillende typische Tibetaanse kledingstukken, zoals de chuba bij de nomaden of de Tibetaanse plaid die als reisdeken dient. Daarnaast is er de khata, een sjaal die dient geschenk. Het symboliseert goede wil, geluk en compassie. Het is meestal gemaakt van zijde en als de kleur wit is, symboliseert het een puur hart van de gever.

[bewerken] Keuken

Zie Tibetaanse keuken en Tibetaanse theecultuur voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.

De Tibetaanse keuken heeft veel overeenkomsten met de kookstijlen uit de directe omgeving, zoals Nepal en Bhutan, maar er zijn ook verschillen, onder andere omdat er slechts weinig gewassen groeien op de hoogte waarop Tibet zich bevindt. Het belangrijkste gewas is gerst.

Het deegproduct Tsampa is het stapelvoedsel van Tibet. Het is de eenvoudigste Tibetaanse maaltijd die dient als ontbijt, tussenmaaltijd of reisproviand. Het meest frequent op het menu staat jakvlees, yoghurt, boter en kaas. Vleesgerechten bestaan meestal uit vlees van de jak, dzo, geit of het schaap. Meestal wordt het vlees gedroogd of gekookt in een kruidige stoofpot met aardappelen.

De meeste Tibetanen drinken dagelijks veel boterthee en thee zonder boter erin wordt zelden gedronken. Tibetanen voegen zout toe aan hun thee en niet bijvoorbeeld suiker. Het zout in de thee is van nut om aan de vochtigheidsbehoefte van het lichaam in de gure klimaatsomstandigheden tegemoet te komen. Alcoholische dranken die in Tibet worden gedronken, zijn bijvoorbeeld twee rijstwijnen pinjopo en raksi en het Tibetaanse bier chaang, dat meestal van gerst wordt gemaakt.

Er zijn verschillende Tibetaanse kaassoorten die van karnemelk (dara) worden gemaakt. Deze wordt vijf minuten verhit en daarna afgekoeld tot 20˚ C of minder. De karnemelk is dan veranderd in wei en zachte wrongel, ofwel de zachte kaas chura loenpa. Het is tevens het basisproduct voor de gedroogde kaas chura kampo. Een extra harde kaassoort is chhurpi die wordt gemaakt van gebonden yoghurt.

[bewerken] Literatuur

Zie Tibetaanse literatuur voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Er is een rijke traditie van wereldlijke literatuur uit Tibet, waaronder poëzie, proza, korte verhalen, dansscripten en mime, toneelopvoeringen, en dergelijke die in sommige gevallen zijn vertaald naar Westerse talen.

De Tibetaanse volksliteratuur is in de loop van de eeuwen vooral van mond tot mond voortgebracht. Het meest bekend buiten Tibet zijn de epieke verhalen, in het bijzonder het Epos van koning Gesar. In de vertellingen nemen de verhalen van Oom Tompa een belangrijke plaats in. Verder zijn er verhalen over de gekke yogi's zoals Drukpa Künleg.

[bewerken] Kalender

Zie Tibetaanse kalender voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De Tibetaanse kalender is een lunisolaire kalender. Dat betekent dat een jaar bestaat uit 12 of 13 maanmaanden die elk beginnen en eindigen met nieuwemaan. Een dertiende maand wordt ongeveer elke drie jaar toegevoegd, zodat een gemiddeld Tibetaans jaar gelijk is aan een zonnejaar.

Elk jaar wordt geassocieerd met een dier en een element, vergelijkbaar met de Chinese dierenriem. De verschillende dieren zijn de haas, draak, slang, paard, schaap, aap, vogel, hond, varken, muis, stier en tijger. De verschillende elementen zijn vuur, aarde, ijzer, water en hout.

[bewerken] Festivals

Tibetanen kennen verschillende belangrijke festivals. Het belangrijkste hiervan is losar, het Tibetaan nieuwjaar. Verder is er bijvoorbeeld jaarlijks het Yoghurtfestival in het Juweelpark van het Norbulingka-paleis in Lhasa. Verder neemt elke Tibetaan drie keer in zijn leven deel aan een badfestival: bij de geboorte, het huwelijk en bij de dood. Tijdens het badfestival wordt een picknick gehouden en het vindt plaats in en bij de rivieren. Tibetaanse festivals kennen een grote mate aan entertainment, met veel sporten zoals jakraces.

[bewerken] Sport

Zie Tibetaanse sport en geschiedenis van het Tibetaanse voetbal voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.

Sport is in Tibet traditioneel beperkt tot een aantal sporten, zoals paardenraces, polo, boogschieten, worstelen en jakraces. Verder zijn er van oudsher Tibetaanse krijgskunsten, als boabom, kateda, lama, tescao en qi dao. Begin 21e eeuw zijn ook andere sporten in populariteit toegenomen, waaronder basketbal, cricket, polo, atletiek en voetbal.

Jakraces worden die meestal gespeeld tijdens traditionele festivals. Een competitiespeler klimt op de rug van een jak en rent ermee naar het andere eind van het raceparcours. Jaks kunnen snel rennen over korte afstanden. De winnaar ontvangt gewoonlijk een khata-sjaal en prijzengeld.

Sinds 1999 hebben de Tibetanen in ballingschap een nationaal voetbalelftal en een eigen voetbalbond; deze wordt echter niet erkend door de FIFA. Bondscoach Kelsang Dhondup vond begin jaren 2000 zijn voetballers vooral in de Indiase competities en in enkele clubs in Nepal. In april 2008 maakte het elftal een tour door Europa, waarbij het ook enkele vriendschappelijke wedstrijden in Nederland speelde.

[bewerken] Economie

Zie economie van Tibet voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

[bewerken] Landbouw en veeteelt

Zie landbouw en veeteelt in Tibet voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De economie van Tibet is vanuit het verleden tot in de 21e eeuw altijd gedomineerd geweest door subsistentiële landbouw en veeteelt, ofwel die voornamelijk bestemd is voor het onderhouden van de eigen familie. De jak en de dzo zijn door de eeuwen belangrijke dieren geweest voor het verrichten van zwaar werk, zoals het ploegen, maar ook als lastdier en rijdier. De melk van deze dieren wordt gebruikt voor boter en kaas. Het belangrijkste gewas in Tibet is gerst. Daarnaast worden tarwe, boekweit, rogge, haver, koolzaad, aardappels, katoen, groenten en fruit verbouwd. In de Tibetaanse keuken wordt vooral jakvlees veel gegeten en veel boterthee gedronken.

[bewerken] Handel

Zie zijderoute en theeroute voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.

Tibet had door de eeuwen het grootste handelsvolume met China. De belangrijkste ruilgoederen waren paarden uit Amdo die werden geruild voor Chinese thee. Tibet exporteerde verder medicinale kruiden, geweiën, muskus en goud naar China. Naast thee importeerden Tibetaanse handelaren zijden kleren, porselein en zilver uit China. Het handelsvolume van Tibet met de zuidelijke buren India, Nepal en Bhutan was veel kleiner. Hier betrof het vooral de ruil van zout en wol voor granen (inclusief rijst). ^[15]

Zoutnomade dregden het zout uit de zoutmeren van de Changtang en vervoerden het per karavaan naar de lagergelegen gebieden om het via ruilhandel in te wisselen voor gerst en ander stapelvoedsel.

[bewerken] Valuta, zegels en postzegels

Zie geschiedenis van de valuta van Tibet, postgeschiedenis van Tibet en Tibetaans zegel voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.

Tot in de 17e eeuw had Tibet geen eigen valuta en was ruilhandel gebruikelijk in het economisch verkeer, waaronder ook werd geruild met goud, kralen of schelpengeld. In 1785 werden de eerste zilvermunten geslagen in Tibet, onder gezamenlijke Chinees en Tibetaans gezag. Sinds 1840 werd er een alleen nog een puur Tibetaanse munt in omloop gebracht. Met twee korte onderbrekingen werd deze munt gevoerd tot 1954. De eerste bankbiljetten werden in omloop gebracht vanaf 1913 en uitgebracht tot 1959 Ook waren er in de eerste helft van de 20e eeuw Tibetaanse posterijen. Al daterend vanaf het eind van de 8e eeuw kwamen Tibetaanse zegels voor.

[bewerken] Twee grote hervormingen sinds 1950

Na de invasie van Tibet in 1950-51 probeerden de Chinese autoriteiten onder aanvoering van Mao Zedong aanvankelijk de harten van de Tibetanen te winnen door overreding en de invoering van landhervormingen naar maoïstisch model. Dit beleid mislukte echter en net als in de rest van China werd de lokale economie zodanig ontwricht, dat er begin jaren '60 een hongersnood in Tibet ontstond met honderdduizenden doden tot gevolg. China-breed waren er tussen de 15 tot 36 miljoen doden. Het beleid werd repressiever in leidde ook de Tibetaanse gebieden in China naar de Culturele Revolutie, waardoor ze verarmden in economische, religieuze en culturele zin.^[16][17]

De dood van Mao en het aantreden van Deng Xiaoping brachten de eerste aanzet tot economische hervormingen. In geheel China leidden de nieuwe hervormingen tot spectaculaire successen, maar in Tibet werkte dit averechts. De frustratie over de snel veranderende samenleving en de massale aanwezigheid van Han-Chinezen in het Tibetaanse bedrijfsleven kwam tot uitdrukking in de onlusten in Tibet van 1987-1993 en van 2008. Ruiten van winkels in Barkhor en andere winkelcentra sneuvelden, gezien ze in handen waren van Chinezen. Voor Tibetanen betekende het een stap van culturele onderdrukking naar economische marginalisatie.^[16]

[bewerken] Sinificatie van Tibet

Zie sinificatie van Tibet voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

In de loop van de decennia verschineesde Tibet in hoog tempo. Zo voert de centrale regering van de Volksrepubliek China al decennia lang een actief migratiebeleid van Chinezen naar Tibet, waarbij mensen gelokt worden door aantrekkelijke bonussen en gunstige levensomstandigheden. Sinds het eind van de jaren '90 wonen er inmiddels meer Chinezen dan Tibetanen.^[18]

Daarnaast voert het een actief toerismebeleid, waardoor Lhasa inmiddels is uitgegroeid tot een metropool met bordelen, karaokebars, nachtclubs en malls, inclusief de Westerse reclame-uitingen zoals opgestapelde blikken Budweiser.^[19][20]Lhasa kende 5000 inwoners in 1959 en volgens de planning moet het inwonertal anno 2015 gegroeid zijn naar een stad met 400.000 inwoners^[21]

[bewerken] Toerisme

Zie Toerisme in Tibet voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Het Toerisme in Tibet kwam op gang sinds eind jaren '70 toen de Chinese autoriteiten de deur naar de Tibetaanse Autonome Regio (TAR) op een kier zetten en toerisme naar de Tibetaanse gebieden in de volksrepubliek steeds meer mogelijk maakten. Toerisme naar gebieden buiten China als Ladakh en Sikkim waren al langer toegankelijk voor toerisme. De belangrijkste trekpleisters zijn de Tibetaans boeddhistische kloosters en oorden, de grote steden en het natuurschoon van het Tibetaans Hoogland en de Himalaya.

Permits voor de TAR waren aanvankelijk duur en de toeristen mochten zich niet buiten daarvoor bestemde gebieden begeven. Deze gebieden liggen vooral rond Lhasa. Ook zijn er speciale visa nodig en moet er bijvoorbeeld worden gereisd in groepen van minimaal vijf personen en moet de reis worden georganiseerd door een reisagentschap.

Vanwege het grote hoogteverschil met bijvoorbeeld België en Nederland zijn er voor Tibet andere voorbereidingen nodig dan voor een gemiddeld vakantieland. Er is sprake van een ijlere, ofwel zuurstof-armere lucht en bij iets te veel lichaamsbeweging kan iemand al buiten adem raken. Bij inspannende activiteiten wordt daarom aangeraden voor de start eerst enkele dagen te acclimatiseren. In de eerste uren na aankomst is het bijvoorbeeld niet ongewoon opzwellingen over het gehele lichaam te voelen, de palm van de hand donker te zien kleuren en hoofdpijn te hebben.

Rondom de onlusten van 1987-1993 en 2008 was er tijdelijk een sterke teruggang te zien. De regio is inmiddels sterk afhankelijk van toerisme. In vergelijking tot 2007 was het toerisme in 2008 met meer dan de helft gedaald, wat dat jaar nog altijd goed was voor 1,35 miljoen bezoekers.^[22] De lokale autoriteiten streven sinds medio 2005 naar meer dan 10 miljoen bezoekers vanaf 2020, waarvan 10% uit andere landen.^[23]

Organisaties als de UNESCO, specialistische reisbureaus en Tibetaanse organisaties in ballingschap vrezen dat veel van de Tibetaanse cultuur verloren zal gaan, waaronder enkele Werelderfgoederen, het milieu en de Tibetaanse volksaard.^[23] Om deze reden riep de veertiende dalai lama juist op om naar Tibet te reizen om met eigen ogen te zien hoe Tibet veranderd is.^[24]

[bewerken] Zie ook

Portaal Tibet

• Tibet: 50 Years After The Fall, documentaire uit 2009 over de situatie in Tibet in 2009

Geschiedenis van Azië

Geschiedenis van: Afghanistan · Armenië · Azerbeidzjan · Bahrein · Bangladesh · Bhutan · Brunei · Cambodja · China · Filipijnen · Georgië · India · Indonesië · Irak · Iran · Israël · Japan · Jemen · Jordanië · Kazachstan · Kirgizië · Koeweit · Laos · Libanon · Maldiven · Maleisië · Mongolië · Myanmar · Nepal · Noord-Korea · Oezbekistan · Oman · Oost-Timor · Pakistan · Palestijnse Autoriteit · Qatar · Rusland / Siberië · Saoedi-Arabië · Singapore · Sri Lanka · Syrië · Tadzjikistan · Taiwan · Thailand · Tibet · Turkije · Turkmenistan · Turkse Republiek Noord-Cyprus · Verenigde Arabische Emiraten · Vietnam · Zuid-Korea Zie ook de geschiedenis van het Indisch Subcontinent