Tiel

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Tiel
Gemeente in Nederland Vlag van Nederland
Vlag van de gemeente Tiel Wapen van de gemeente Tiel
(Details) (Details)
Locatie van de gemeente Tiel
Situering
Provincie Gelderland
Coördinaten 51° 53′ NB, 5° 26′ OL
Algemeen
Oppervlakte 34,81 km²
- land 32,27 km²
- water 2,54 km²
Inwoners (1 mei 2014) 41.723? (1293 inw/km²)
Hoofdplaats Tiel
Belangrijke verkeersaders A15 N834 N835
Politiek
Burgemeester (lijst) Hans Beenakker (VVD)
Economie
Gemiddeld inkomen (2006) € 12.300 per inw.
Gem. WOZ-waarde (2008) € 217.000
WW-uitkeringen (2007) 20 per 1000 inw.
Overig
Postcode(s) 4000-4007, 4013-4014, 4017, 4062
Netnummer(s) 0344
CBS-code 0281
CBS-wijkindeling zie wijken en buurten
Amsterdamse code 10027
Website www.tiel.nl
Bevolkingspiramide van de gemeente Tiel
Bevolkingspiramide (2008)
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Topografische gemeentekaart van Tiel, dec. 2013
Gevelsteen met het wapen van Tiel, Waterpoort
Beeldje van Flipje
De poorttoren "Waterpoort" is een restant van de vestingwerken
Waalkade
Kantongerecht
Sint-Maartenskerk
Polygoon-journaal over het na de Tweede Wereldoorlog vijftigduizendste nieuwgebouwde huis in Nederland (in Tiel), 1949

Tiel (Geluidsfragment uitspraak (info / uitleg)) is een stad (Hanzestad) en gemeente in de Nederlandse provincie Gelderland. De gemeente telt per 1 mei 2014 41.723 inwoners (bron: CBS) en heeft een oppervlakte van 34,81 km² (waarvan 2,17 km² water).

Tiel ligt aan de A15 en kan bereikt worden via de N834 en N835. De stad ligt ingeklemd tussen de rivieren de Waal (in het zuiden), de Linge (in het noorden) en het Amsterdam-Rijnkanaal (in het oosten). Tiel fungeert als eindpunt van de spoorlijnen Utrecht - Tiel en Arnhem - Tiel. Sinds 2007 heeft de wijk Passewaaij een station op de lijn Utrecht - Tiel. Verder heeft Tiel een overnachtingshaven voor de binnenvaart.

De mascotte van de stad is Flipje, het fruitbaasje (de stripfiguur van de voormalige lokale jamfabriek De Betuwe). Van Flipje staat een standbeeld in de stad.

Geschiedenis[bewerken]

Bewoning sinds de Nieuwe Steentijd[bewerken]

Tiel is één van de oudste steden van Nederland: het stamt uit de periode 850-1100 terwijl de meeste Nederlandse steden in de late middeleeuwen (1150-1300) ontstonden.

De teloorgang rond 850 van de circa tien kilometer verderop gelegen internationale handelsplaats Dorestad, zorgde ervoor dat een deel van de handel verschoof naar Tiel. In 896 ontving Tiel van de Frankische koning Zwentibold het tolrecht. Het stadsrecht is verleend door de bisschop van Utrecht. Wanneer deze stadsrechten zijn verleend is onbekend. Door archeologisch onderzoek in de binnenstad werd bevestigd wat uit schriftelijke bronnen reeds bekend was: de stad was in de 10e en 11e eeuw een handelsnederzetting van internationale betekenis, die nauwe banden onderhield met de veel rijkere en machtigere handelsstad Keulen. Tiel onderhield in die tijd ook nauwe handelsbetrekkingen met Engeland.

Volgens de Benedictijnse kroniekschrijver Alpertus van Metz werd Tiel geplunderd door Vikingen. Hij schreef dat zeerovers zonder enige tegenstand te ontmoeten in 1006 de handelsnederzetting binnentrokken, de levensvoorraden snel wegsleepten, waarna de nederzetting werd platgebrand.[1] Archeologisch bewijs voor de plunderingen ontbreekt.[2]

Het waren kooplieden van Tiel die zich omstreeks 1015 bij de Duitse keizer beklaagden over de illegale tol die door graaf Dirk III van Holland in de buurt van Vlaardingen werd opgericht. Dit zou leiden tot de (voor de keizer) slecht afgelopen strafexpeditie tegen de Hollandse graaf.

Het is niet bekend of Tiel het muntrecht heeft verkregen, wel werden er munten geslagen.[3] In de 13e eeuw verkreeg Tiel stadsrechten van de bisschop van Utrecht en trad het toe tot de Hanze, een Duits verbond van handelssteden, dat vooral van grote betekenis was voor de Oostzeehandel.

In 1136, 1334 en 1420[4] vonden in Tiel grote stadsbranden plaats.

De stad was menigmaal de inzet van machtsstrijd tussen de graven van Gelre en de hertogen van Brabant. In 1339 werd de stad definitief Gelders, toen hertog Jan II van Brabant Tiel aan het hertogdom Gelre overdroeg. In de Late Middeleeuwen en de 16e en 17e eeuw breidde de ommuurde stad zich verder uit met een voorstad en nieuwe vestingwerken.

In het oude stadscentrum herinneren vele monumenten aan dat rijke verleden, zoals de Sint-Maartenskerk, de Waterpoort met Groote Sociëteit, het Kantongerecht, de voormalige sociëteit Bellevue, het uit 1525 daterende Ambtmanshuis dat samen met de door Jan David Zocher ontworpen Ambtmanstuin deel uitmaakt van het stadhuiscomplex, en het eveneens uit de 16e eeuw stammende Gotische huis aan de Weerstraat.

Tiel heeft als een van de eerste gemeenten in Nederland een begraafplaats laten aanleggen buiten de stadsgrenzen. De begraafplaats 'Ter Navolging' dateert uit 1786.

In 2011 werd ter hoogte van bedrijvenpark Kellen langs de Linge een vindplaats uit de Nieuwe Steentijd blootgelegd. De archeologen troffen bewoningssporen aan, aardewerk, vuursteen en dierlijk bot.[5]

Eerder in 1996 werden al restanten gevonden van belangrijke kloosters en kerken in de binnenstad.

Tweede Wereldoorlog[bewerken]

In de Tweede Wereldoorlog werd Tiel zwaar getroffen tijdens gevechten tussen de Duitse bezetters die in de stad gelegerd waren en de geallieerden die gelegen waren aan de overzijde van de Waal. Onder meer de Sint Maartenskerk en de Waterpoort werden door de beschietingen ernstig beschadigd. In de jaren na de oorlog is de binnenstad weer hersteld maar nog steeds zijn er sporen te vinden van de bombardementen.

De slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog worden herdacht met verschillende monumenten: de fusilladeplaats aan de coupure, het Joods monument, het Monument voor de gevallen krijger en 21 Stolpersteine.[6]

Na 1945[bewerken]

In 1949 werd het vijftigduizendste nieuw gebouwde huis na de oorlog opgeleverd en geopend door de minister van volkshuisvesting. De Waterpoort werd in 1979 herbouwd. In juni 2006 is men begonnen met het uitbaggeren en reinigen van de stadsgrachten, waarin nog munitie lag uit de oorlog. Het baggeren is uitgevoerd met behulp van de zogeheten Bombox, een mobiele veiligheidsconstructie die speciaal voor dit project is gebouwd. In totaal zijn er tot eind november 2007 vijfhonderd grote en kleine explosieven boven water gehaald.

De gemeente werd in de 20e eeuw verschillende keren uitgebreid, met de dorpen Drumpt, Kapel-Avezaath en Wadenoijen, die werden overgedragen door de voormalige gemeente Wadenoijen. Daarnaast werden de buurtschap Latenstein in 1956 en het gehucht Medel in 2002 door de gemeente Echteld aan Tiel overgedragen. In de jaren negentig van de vorige eeuw is op de plaats van de buurtschap Passewaaij, tussen Wadenoijen en Tiel, begonnen met de aanleg van de grootscheepse Vinex-nieuwbouwwijk Passewaaij.

Op 31 januari 1995 en in de dagen daarna werden 250.000 mensen, variërend van vijf dagen tot twee weken, verplicht uit grote delen van het Rivierenland geëvacueerd wegens de gevaarlijk hoge waterstand van de Rijn, Maas en Waal. Tiel was één van de steden die werden geëvacueerd. De evacuatie van het Rivierenland was één van de grootste evacuaties uit de recente Nederlandse geschiedenis.

Openbare voorzieningen[bewerken]

Tiel is uitgegroeid tot het centrum van het Rivierenland. Veel mensen uit de regio maken gebruik van de voorzieningen die Tiel te bieden heeft zoals winkels, scholen, schouwburg de Agnietenhof en Ziekenhuis Rivierenland.

Sinds 1965 is in Tiel het Bureau Krediet Registratie, kortweg BKR, gevestigd.

Cultuur[bewerken]

Tiel heeft een ruim aanbod aan culturele voorzieningen, waaronder Schouwburg de Agnietenhof, Centrum voor de kunsten in het Rivierengebied De Plantage, het Flipje & Streekmuseum, de Kunstuitleen, de Openbare bibliotheek en Regionaal Archief Rivierenland.

In 2012 zal begonnen worden met de bouw van cultuurcluster de Westluidense Poort. Hier zullen onder andere de bibliotheek, De Plantage en muziekcentrum TwentieToe een plek krijgen.

Politiek[bewerken]

Gemeenteraad[bewerken]

De gemeenteraad van Tiel bestaat uit 27 zetels. Hieronder staat de samenstelling van de raad sinds 1998.

Gemeenteraadszetels
Partij 1998 2002 2006 2010 2014
PvdA 8 7 10 6 5
VVD 6 5 4 6 5
CDA 5 4 5 3 3
ProTiel - 8 5 4 2
GroenLinks 2 2 2 3 1
D66 2 1 1 3 5
ChristenUnie - - - 1 1
Partij Van den Burg / Partij Van De Burgers - - - 1 4
Sociaal Tiel - - - 1
Overigen 2 - - - -
Totaal 25 27 27 27 27

Burgemeester[bewerken]

Burgemeester van Tiel is Ir. Hans Beenakker (VVD), voormalig burgemeester van de Brabantse gemeente Asten. Van 2003 tot eind 2011 stond Steven de Vreeze (PvdA) aan het hoofd van het College van B&W. Hij was voorheen burgemeester van Enkhuizen. Zijn voorganger was partijgenoot Ed van Tellingen. De vroegere burgemeester van Haarlem, Jaap Pop was in de jaren 80 van de 20e eeuw burgemeester van Tiel.

Bestuurlijke indeling[bewerken]

De gemeente Tiel is bestuurlijk ingedeeld in de volgende wijken en buurten:

  • Centrum
Binnenstad
Sterrebos
Stationsbuurt
  • Tiel-Oost
Santwijck
De Lok
Het Ooij
Latenstein
  • Tiel-West
Hertogenwijk
Burgemeesterswijk
Ridderweide
  • Tiel-Noord
De Hennepe
Schepenbuurt
Elzenpas
Westroijen
Rauwenhof
Drumpt
Passewaaij-Noord
Passewaaij-Zuid
Bergakker
  • Kellen
Veluwe
Industrieterrein Kellen

Cultuur[bewerken]

Monumenten[bewerken]

In de gemeente zijn er een aantal rijksmonumenten, oorlogsmonumenten en een varend monument, zie:

Bezienswaardigheden[bewerken]

Kunst in de openbare ruimte[bewerken]

In de gemeente zijn diverse beelden, sculpturen en objecten geplaatst in de openbare ruimte, zie:

Evenementen[bewerken]

  • Jaarlijks werden in het tweede weekend van september de landelijk bekende evenementen Appelpop en het Fruitcorso gehouden. Met een bezoekersaantal van ver over de 300.000 was dit, op de Nijmeegse vierdaagse na, het grootste evenement van Gelderland. Vanaf 2014 zijn de twee evenementen gesplitst: Appelpop blijft in het tweede weekend, het fruitcorso gaat naar het derde weekend van september.
  • Andere jaarlijks terugkerende muzikale evenementen zijn Jazzy Tiel in oktober, House of Fame in mei en Woodstock aan de Waal in juni. Woodstock aan de Waal is gebaseerd op het Amerikaanse Woodstockfestival in 1969. Er spelen daarom vooral coverbands van bands uit de jaren zestig. Ook zijn er optredens van dichters en kunstenaars in de "flowerpower"-stijl.
  • Van 1980 tot 1995 vond het na-Tourcriterium Profronde van Tiel plaats. De wielerronde kon jaarlijks rekenen op een goed deelnemersveld en stond in het peloton zeer goed aangeschreven. Sinds 31 juli 2011 wordt dit evenement opnieuw jaarlijks gehouden, in 2013 voor het eerst ook met een internationaal damescriterium. In 2014 is Tiel bovendien gaststad voor de Holland Ladies Tour.
  • Met Pinksteren wordt in de gemeentehaven het meerdaags evenement Tiel Maritiem gehouden. Verschillende soorten schepen staan deze dagen centraal.
  • Begin juli is de culturele markt Tiel Toont, met shows en optredens die rouleren door de stad.
  • Op 28 juni 2008 heeft Tiel Roze zaterdag georganiseerd. De Roze zaterdag is bedoeld om de integratie van homo’s en lesbiennes te bevorderen. Het evenement trok een kleine 40.000 bezoekers.
  • In juli 2013 werd op de Waalkade een driftevenement gehouden.

Economie[bewerken]

Handel en industrie[bewerken]

Tiel was vanouds een handelsstad met vele markten: Varkensmarkt, Veemarkt (runderen en paarden), Koornmarkt, Groenmarkt, Vismarkt. Ook de riviervisserij (op onder meer zalm en fint) speelde een rol.

Vanaf einde 19e eeuw vestigde zich er een aantal industriële bedrijven: Daalderop (metaalbewerking) in 1880, De Betuwe (fruitverwerking) in 1885, Rio (tingieterij) in 1910, Verdugt (chemicaliën) begin 20e eeuw, Metawa (metaalwaren) omstreeks 1923 en de kleinere tingieterijen DWS en in 1933 Jeka. Van 1963 tot 2013 was er ook een glasfabriek, aanvankelijk Maasglas en later AGC Glass Europe geheten. Van deze bedrijven is slechts Verdugt nog over, nu onder de naam Kemira Chem Solutions.

Tiel vervult een centrumfunctie voor de regio Rivierenland. Het heeft het grootste areaal aan bedrijventerreinen in Midden-Nederland. Binnen de gemeente zijn ongeveer drieduizend ondernemingen gevestigd. Verscheidene regionale, nationale en internationale ondernemingen hebben een vestiging op bedrijvenpark Medel.

Winkelen[bewerken]

In het voetgangersgebied van de Waterstraat en omgeving bevindt zich een verscheidenheid aan winkels.

Op het Plein en de Varkensmarkt is de weekmarkt op zaterdag van 9.00 tot 17.00 uur en op maandag van 12.00 tot 17.00 uur. Bij winkelcentrum Passewaaij is de warenmarkt op vrijdag van 13.00 tot 19.00 uur.

In 2009 is Tiel genomineerd als beste binnenstad van Nederland.

Bekende inwoners[bewerken]

Geboren in Tiel[bewerken]

Wonend in Tiel[bewerken]

Religie[bewerken]

Tiel kent een grote verscheidenheid aan christelijke gezindtes, hoewel een groot deel van de bevolking onkerkelijk is. De stad kent een rooms-katholieke geloofsgemeenschap H. Dominicus, onderdeel van de Suïtbertusparochie die de West-Betuwe omvat. Daarnaast bestaan er in Tiel protestantse gemeentes die zijn aangesloten bij de Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken in Nederland, de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt en een Evangelisch-Lutherse gemeenschap. De islamitische gemeenschap kan zijn geloof belijden in diverse moskeeën.

Tielse media[bewerken]

  • Nog voor 1900 had Tiel zijn eerste krant: De Tielsche Courant, uitgebracht door de gebroeders Campagne. Onder het juk van de bezetter moest de krant stoppen en kwam er een nieuwe krant: De Teisterbander, die Duits-gezind was. Na de oorlog kwam de Tielse Courant weer terug. Naast de "De Tielsche Courant" heeft tot in de jaren tachtig de Nieuwe Tielsche Courant bestaan. Deze krant verscheen op dinsdag, donderdag en zaterdag en werd door firma van Loon uitgegeven. Nadat de uitgave van de Nieuwe Tielsche Courant gestaakt is, zijn de abonnees overgedragen aan De Nieuwe krant, een kopblad van De Gelderlander. De Tielse Courant is in de jaren '90 verdwenen en werd omgedoopt in Dagblad Rivierenland. Deze krant werd vervolgens weer opgeslokt door De Gelderlander. Het nieuws uit Tiel en omgeving is opgenomen in de editie Rivierenland.
  • De lokale tv-zender StadsTV Tiel zendt uit via de kabel.

Trivia[bewerken]

  • Het boek De pleegzoon (1833) van Jacob van Lennep speelt zich gedeeltelijk af in Tiel.
  • Een spottende doch bekende uitspraak is 'Tiel is niet viel', afkomstig van het rijmpje 'Tiel is niet viel, (Zalt)Bommel is rommel, en hoe dichter bij Dordt, hoe rotter het wordt'. Dit zou slaan op de landbouwgrond die slechter wordt naarmate men verder naar het westen gaat, maar sluit ook aan bij het gevoel van veel Tielenaren dat Tiel (als voormalige industriestad) niet veel allure heeft.

Aangrenzende gemeenten[bewerken]

   Aangrenzende gemeenten   
    Buren   Neder-Betuwe 
 Geldermalsen  Brosen windrose nl.svg   
 Neerijnen      West Maas en Waal 

Literatuur[bewerken]

  • Luit van der Tuuk, Noormannen in het rivierenland – De handelsplaatsen Dorestad en Tiel in vuur en vlam (Omniboek – Kampen, 2009), ISBN 978-90-5977-497-1

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Alpertus van Metz (circa 1021), De diversitate temporum, vertaling op L. van der Tuuk, Noormannen in de Lage Landen
  2. RZGM, Archeologie in Tiel 3, in: The NAVIS I project
  3. B.J. van der Veen, Een Utrechtse munt, getuigend van de investituurstrijd tijdens Koenraad van Zwaben en Hendrik IV, blz.43, in: E.H.P. Cordfunke et al. (2004), van Solidus tot Euro, Uitgeverij Verloren, ISBN 9065508295
  4. Geschiedenis van Tiel, Mr E.D. Rink, Uitgeverij A. van Loon te Tiel (1836), blz 34
  5. Nieuwsbericht op: stadtiel.nl, Zeldzame archeologische vondsten op Kellen Tiel
  6. Website van de werkgroep Stolpersteine Tiel
  7. Stadswandeling

Beluister

(info)