Toneel (spel)

Iemand vindt dat dit artikel, of een gedeelte daarvan, samengevoegd zou moeten worden met Drama (kunst en cultuur), of dat er een duidelijkere afbakening tussen beide artikelen dient te worden gemaakt  (hier melden).

Een scène uit Shakespeare's toneelstuk The Tempest

Toneel is een theatervorm waarbij personen, voor een publiek een spel opvoeren. Hierbij spelen zij al dan niet een personage (acteren). Hierbij wordt door middel van dialogen of een monoloog het verhaal verteld.

Eén van de dingen die Aristoteles meldde om een toneelstuk te definiëren was: "Een toneelstuk is een nabootsing van een handeling en niet de handeling zelf." Aan de hand hiervan is goed te duiden wanneer iets theater (toneel) is en wanneer niet.

Soorten toneel

De klassieke vorm van toneelspel (nog steeds het meest voorkomend), is een spel opgevoerd op een toneel. Het publiek bevindt zich dan op stoelen in een zaal, bijvoorbeeld in een schouwburg. Het toneel is niet de enige plek waar toneel wordt gespeeld, ook in gebouwen die niet in eerste instantie zijn gemaakt voor toneel/theater en zelfs in de openlucht vinden toneelvoorstellingen plaats. Dit laatste wordt wel locatietheater genoemd. Er zijn in Nederland meer dan 60 speciale openluchttheaters waarvan er ongeveer 50 actief zijn.

Soms wordt toneel geïmproviseerd (bijvoorbeeld theatersport), meestal wordt een toneelstuk uitgevoerd dat door een toneelschrijver is geschreven. Maar het komt ook voor dat op basis van ideeën en improvisaties van de acteurs een nieuwe voorstelling wordt gemaakt, die niet uitgaat van tekst. Dit wordt soms dramatiseren genoemd, hoewel er ook wel sprake is van de term montagevoorstellingen: voorstellingen die uit het materiaal dat de theatermakers creëren 'gemonteerd' worden tot een affe voorstelling, zonder dat een toneeltekst daarvoor het uitgangspunt is.

Toneelmakers

Titelpagina van het toneelstuk Clavdivs Domitivs Nero, door Guilliam van Nieuwelandt gepubliceerd in 1618.

Er bestaan verschillende professionele toneelgezelschappen, maar er zijn ook vele amateurs die toneelspelen. Iemand die toneelspeelt wordt toneelspeler of acteur/actrice genoemd, en heeft in veel gevallen een opleiding gevolgd op een toneelschool.

Ook andere medewerkers zijn eventueel nodig om een toneelstuk te kunnen opvoeren: regisseur, dramaturg, scenograaf, geluids- en lichttechnici, decorbouwers, kostuumontwerper, grimeur, logistieke medewerkers en een souffleur.

Traditionele vormen

Traditionele vormen van toneel die al in de klassieke oudheid ontstonden, zijn de tragedie en de komedie. In de middeleeuwen ontstond volkstoneel, waaronder de klucht. Rond de paastijd werd een passiespel gespeeld.

De oudst bekende vermelding over het Draaksteken in Beesel dateert van 1736. Zoals vele dorpen kende ook Beesel schuttersgilden. Op kermismaandag verzamelde het volk zich in de gildekamer en zodra voldoende mensen aanwezig waren, verschenen Sint Joris en de draak ten tonele en werd de draak gestoken.

Later ontwikkelden zich mengvormen en nieuwe vormen van toneel, zoals de tragikomedie, historische stukken en absurd toneel. Toneel is één van de kunstvormen, daarom is er een duidelijk verband tussen toneelstijlen in de geschiedenis en de stijlen in andere kunstvormen.

Sekse

In de antieke Griekse en Romeinse wereld en in de Europese Middeleeuwen werd het voor vrouwen als schandelijk beschouwd om op het toneel te staan. Deze opvatting werd pas in de zeventiende eeuw in Venetië doorbroken.

Andere betekenis

Toneel staat ook voor het podium waarop de uitvoering tot stand gebracht wordt. Dit toneel varieert van de ingebouwde verhoging in schouwburgen en theaterzalen met een zogenaamde lijst (lijsttoneel) tot verhogingen door boerenkarren bij het middeleeuwse wagenspel en niet verhoogde plekken waar het publiek bijvoorbeeld omheen zit of me een tribune op neer kijkt.

Daarnaast gebruikt men de term ook wel om een bepaald gedeelte van een bedrijf aan te geven.

Voorbeelden van toneelstijlen

• Absurd toneel
• Commedia dell'arte
• Fysiek theater
• Improvisatietheater
• Inlevingstheater
• Jeugdtoneel
• Realistisme
• Teksttoneel
• Vervreemdingstheater

Boeken en tijdschriften over theater

Rob Klinkenberg: "drie kluiten op een hondje - klein lexicon van het theater", 2005, ISBN 9064036675

Theatertijdschrift TM (theatermaker); is een tien maal per jaar verschijnend tijdschrift over de scenische podiumkunsten. Het tijdschrift is een mix van kroniek en kritiek op het gebied van toneel, jeugdtheater, opera en muziektheater, dans en mime.

Zie ook

• Amfitheater
• Bedrijfstheater
• Drama
• Openluchttheater
• Rekwisiet
• Souffleur
• Theater
• Theatergebouw
• Understudy

Bronnen, noten en/of referenties

WikiWoordenboek

Zoek toneelstuk op in het WikiWoordenboek.