Troonrede

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Koningin Beatrix tijdens de troonrede van 2011
Polygoonjournaal over de troonrede van 1947. Omdat Koningin Wilhelmina ziek was, las premier Beel de troonrede voor.

Elk jaar spreekt de Koning der Nederlanden op Prinsjesdag in de Ridderzaal namens de regering de troonrede uit, waarin de regering de beleidsvoornemens voor het komende jaar verwoordt.

In de troonrede zijn traditioneel twee elementen te onderscheiden:

  1. Beschouwingen over hetgeen in de afgelopen periode in Nederland en elders in de wereld is voorgevallen.
  2. Aankondigingen van plannen en maatregelen op het gebied van wetgeving en bestuur.

Geschiedenis[bewerken]

Koningin Wilhelmina heeft niet ieder jaar een troonrede uitgesproken, soms uit angst voor republikeinse rellen binnen of buiten de Ridderzaal, uit onvrede met het optreden van de voorzitter van de Eerste Kamer of om gezondheidsredenen. Ook tijdens de 19e eeuw werd de troonrede vaak door de in de grondwet voorziene commissie "namens de Koning" uitgesproken.

De opening vond niet altijd op de derde dinsdag van september plaats. In de 19e eeuw viel de opening van de Staten-Generaal eerst op de eerste maandag in november en later op de derde maandag in oktober.

In 1848 werd een jaarlijkse begroting ingevoerd. Om de Kamers meer tijd te geven voor de behandeling, werd de opening van de Staten-Generaal vervroegd naar de derde maandag in september. Een grondwetswijziging in 1887 verplaatste Prinsjesdag van maandag naar dinsdag. Kamerleden uit afgelegen gebieden, er waren nog niet overal spoorlijnen aangelegd, hoefden dan niet meer op zondag van huis te vertrekken om op tijd bij de opening te zijn.

Tot aan de grondwetsherziening van 1983 werd de zitting van de Staten-Generaal jaarlijks door de koning geopend, en werd bij die gelegenheid de troonrede uitgesproken. Dit gebruik gaat terug op de middeleeuwse praktijk waarbij een koning een parlement bijeen riep om belastingen en bedes goed te keuren. Nu het parlement een constante constitutionele rol heeft was het begrip "openen" verouderd. In 1983 is de zittingsduur van de Staten-Generaal gewijzigd van één jaar naar vier jaar. Sindsdien is Prinsjesdag niet meer de officiële opening van de zitting van de Staten-Generaal, maar van het parlementaire jaar. Toch bleef de derde dinsdag van september in de Grondwet staan als de dag waarop de troonrede wordt uitgesproken.

De Grondwet, artikel 65, stelt het duidelijk: 'Jaarlijks op de derde dinsdag van september of op een bij de wet te bepalen eerder tijdstip wordt door of namens de Koning in een verenigde vergadering van de Staten-Generaal een uiteenzetting van het door de regering te voeren beleid gegeven'. De term 'troonrede' komt echter niet in de grondwet voor. Nederland heeft ook geen troon al kan men de grote zetel waarin de koning plaatsneemt als een troon zien.

In de 19e eeuw richtte de Tweede Kamer direct na Prinsjesdag een "Adres van Antwoord" aan de koning. Daarin werd gereageerd op de inhoud van de troonrede. Omdat na 1848 het debat over de inhoud feitelijk plaatsvond in de Kamer zelf met de verantwoordelijke ministers, werd het Adres van Antwoord steeds meer een formaliteit. In 1906 werd het gebruik afgeschaft.

Totstandkoming van de troonrede[bewerken]

De troonrede wordt in hoofdzaak geschreven door de ministers en wordt uitgesproken onder politieke verantwoordelijkheid van het kabinet. Dit is het geval sinds de grondwetsherziening van 1848, waarbij de ministers verantwoordelijk werden voor al het doen en laten van de Koning.

Toenmalig minister-president Ruud Lubbers zei rond 1992 dat het een misverstand was te denken dat de koningin de troonrede alleen voorleest. Lubbers noemde de troonrede een co-productie, waar hij en de koningin "vele tientallen uren samen op zaten te werken". Zijn opvolger minister-president Wim Kok zei hierover in 1996: "de Koningin heeft een eigen rol, die bestaat uit het stellen van vragen en het geven van adviezen".

42 dagen voor Prinsjesdag krijgen de ministers het verzoek hun aandeel in de troonrede te leveren. Op dat moment liggen intern al ambtelijke tekstvoorstellen klaar. Elk departement moet een plaats krijgen in de opsomming van beleid, en departementen streven naar maximalisatie van hun inbreng.

De tekst van de troonrede wordt door velen bewerkt voordat deze wordt uitgesproken. De minister-president heeft daarbij de regie: hij moet ervoor zorgen dat het een alomvattend en samenhangend verhaal is met een logische lijn. Een eerste concept wordt in de ministerraad behandeld.

Taalgebruik van de troonrede[bewerken]

Er is vaak kritiek geweest op het taalgebruik van de troonrede. Sinds 1987 worden elk jaar twee medewerkers van het Genootschap Onze Taal ingeschakeld om de troonrede stilistisch te beoordelen. Zij letten op de zinsconstructies en op het woordgebruik (bijvoorbeeld op dubbelzinnigheden of taalgebruik dat voor leken moeilijk te begrijpen is). Ook halen ze de laatste taalfouten uit de tekst.

In 1988 ontstond echter een rel rond een formulering in de troonrede. Het kabinet-Lubbers liet Koningin Beatrix zeggen: "Het land is de afgelopen jaren schoner geworden. Dat geldt met name voor lucht en water". In de Tweede Kamer en in de pers kreeg premier Lubbers het verwijt dat hij de Koningin een tekst had laten uitspreken die niet in overeenstemming was met de feiten. Hierop ontstond in de Tweede Kamer een discussie over de vraag of "met name" als een beperking of als een toespitsing moest worden gelezen. Lubbers beriep zich erop dat hij zich op een oudere editie van de Van Dale had gebaseerd.

In 2010 werd in de troonrede een acrostichon verwerkt: de beginletters van de eerste vijftien regels vormen de naam Willem van Nassov, net zoals bij het Wilhelmus.[1]

De bede[bewerken]

In 2002, onder verantwoordelijkheid van CDA-premier Jan Peter Balkenende, keerde de bede terug aan het eind van de troonrede: "Moge u vanuit uw persoonlijke overtuiging inspiratie en kracht vinden voor uw verantwoordelijke werk. Ik wens u daarbij Gods zegen toe." In de tijd van de paarse kabinetten (1994-2002) kwam deze in de troonrede niet voor, en sloot de Koningin de troonrede af met "Van harte spreek ik de wens uit dat u uw verantwoordelijke taken met toewijding en grote inzet zult vervullen, in het vertrouwen dat velen met mij u wijsheid toewensen en om zegen voor u bidden." De bede is in het verleden regelmatig aangepast of weggelaten, en is onderwerp geweest van politiek debat.[2]

Met de bede uit 2002 gebeurde dit eveneens. Omdat sommigen vonden dat te direct Gods zegen werd toegewenst, wordt sinds 2003 weer een andere variant uitgesproken, namelijk: "U mag zich daarbij gesteund weten door het besef dat velen u wijsheid toewensen en met mij om kracht en Gods zegen voor u bidden."[3]

Uitzending[bewerken]

De beelden worden live uitgezonden op televisie. Bovendien is er een 360° beeldregistratie die via internet live wordt uitgezonden.

Links naar de troonredes zoals uitgesproken door koningin Beatrix[bewerken]

Links naar de troonredes zoals uitgesproken door koning Willem-Alexander[bewerken]

Prinsjesdag en Miljoenennota[bewerken]

De troonrede wordt uitgesproken op Prinsjesdag en gaat met veel ceremonieel gepaard: bijvoorbeeld de rijtoer met de Gouden Koets door Den Haag en het koffertje van de minister van Financiën. In het koffertje zit de Miljoenennota, een politieke samenvatting van de ontwerp-Rijksbegroting, die het kabinet na de troonrede aan de Tweede Kamer presenteert.

Troonredes in andere landen[bewerken]

Niet alleen de Nederlandse koning(in) spreekt of sprak troonredes uit, ook de Britse koningin opent het parlement met een rede vanaf de troon. In Canada doet de Gouverneur-Generaal dat, gezeten op de troon, namens het Canadese staatshoofd. In Japan, Denemarken en Liechtenstein is ook sprake van een troonrede. De Zweedse koning werd van alle bemoeienis met de regering ontheven en opent de zitting van het parlement sindsdien niet meer.

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  • Zo werkt de overheid, voorlichting van de Rijksoverheid op http://www.overheid.nl.
  • Troonrede: vele handen maken lang verhaal..., een artikel over de totstandkoming van de Troonrede, van Kees van der Malen in NRC Handelsblad van 6 september 1999.

  1. Verborgen taalgrapje in Troonrede. NOS (21 september 2010)
  2. De troonrede repte niet altijd over Gods hulp. Trouw (20 september 2011)
  3. Gods zegen in de Troonrede. Historiek (16 september 2012)
Wikisource NL Meer bronnen die bij dit onderwerp horen, kan men vinden op de pagina Categorie:Troonrede op de Nederlandstalige Wikisource.