Turk (schaakmachine)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
De mechanische turk op een gravure.
De binnenkant van de turk

De turk of de mechanische turk is de naam van een "schakende machine" die de Hongaarse edelman en uitvinder Wolfgang von Kempelen in 1770 maakte op verzoek van keizerin Maria Theresia van Oostenrijk. In werkelijkheid zat er een kleine, sterke schaker in. De werking van deze machine, eigenlijk dus een goocheltruc, was jarenlang een mysterie, alhoewel het vermoeden bestond dat het nep was. Het gevaarte was echter dermate beroemd dat lange tournees naar diverse Europese staten volgden. Tussen 1770 en 1825 reisde de turk door Europa. In 1826 kwam het zelfs tot een tournee door de Verenigde Staten van Amerika, de machine was inmiddels in het bezit van Johann Maelzel. Maelzel stierf in 1838; in 1854 ging de automaat door een brand verloren.

Werking van de schaakautomaat[bewerken]

De automaat was een kast met een schaaktafel erop, waarop een als Turk uitziende pop zat die de zetten uitvoerde. Na wat dubieus vertoon van kaarslicht en open deurtjes met ingewikkelde raderwerken erachter had de toeschouwer de indruk dat de ruimte onder de tafel leeg was. Het geheim van de machine bleef lang verborgen maar uiteindelijk kwam toch aan het licht dat Von Kempelen kans had gezien een schaker in het apparaat te verstoppen; zo heeft Johann Baptist Allgaier er meermalen ingezeten. Toch was het een knappe vinding, want Von Kempelen had een ingewikkeld mechaniek bedacht waardoor de speler binnenin op een klein bordje toch de stukken op het bord kon zien, evenals een mechanisch besturingssysteem voor de arm van de Turk die de stukken verzette.

Edgar Allan Poe dacht in 1836 het geheim van de automaat ontmaskerd te hebben door een complete beschrijving te geven van de werking ervan in zijn essay Maelzel's Chess Player. Latere onderzoekers geven aan dat Poe er op diverse punten naast zat.[1] Pas aan het einde van de 20e eeuw verschenen diverse publicaties, waarin de werking onthuld wordt. Zo beschreef Tom Standage in zijn boek De mechanische Turk de werking van de automaat en gaat hij uitgebreid in op de geschiedenis ervan.

Napoleon[bewerken]

Napoleon heeft tegen de turk gespeeld op het slot Schönbrunn (Wenen) in 1809. Huidige schaakhistorici denken echter dat de partij die nu volgt, later bedacht is.
Koningspionopening code C 20.

8 rd Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png kd Chess d40.png Chess l40.png rd
7 pd pd pd Chess l40.png Chess d40.png pd pd pd
6 Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png pd Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png
5 Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png pd Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png
4 Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png pl Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png
3 pl bl pl pl Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png
2 Chess l40.png Chess d40.png pl Chess d40.png qd Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png
1 rl Chess l40.png bl Chess l40.png kl Chess l40.png nd Chess l40.png
a b c d e f g h
Napoleon 0 De Turk 1


1.e4 e5 2.Df3 Pc6 3.Lc4 Pf6 4.Pe2 Lc5 5.a3 d6 6.0-0 Lg4 7.Dd3 Ph5 8.h3 Le2 9.De2 Pf4 10.De1 Pd4 11.Lb3 Ph3† 12.Kh2 Dh4 13.g3 Pf3† 14.Kg2 Pe1 15.Te1 Dg4 16.d3 Lf2 17.Th1 Dg3† 18.Kf1 Ld4 19.Ke2 Dg2† 20.Kd1 Dh1† 21.Kd2 Dg2† 22.Ke1 Pg1 23.Pc3 Lc3† 24.bc De2++ diagram (0-1)

Er is nog een zogenaamde partij van Napoleon bekend, zie de Val van de Koning.

De mechanische turk als methode[bewerken]

Met de term "mechanische turk" kan ook een methode bedoeld worden. Daarbij worden gegevens in een computer ingevoerd, die uiteindelijk door mensen verwerkt worden.

Externe links[bewerken]

  • [1] Over een recentelijke kopie van de Schaakautomaat.
  • [2] Over de geschiedenis van de automaat
  • [3] De beschrijving van Poe
  • [4] en [5] Beschrijving van de eindspelen die de automaat soms speelde.
  • [6] De geschiedenis van de schaakturk werd prachtig opgenomen in de historische roman "De Schaakmachine" van Robert Löhr.
Bronnen, noten en/of referenties
  1. Gerald M. Levitt - The Turk, Chess Automaton (2000)