Ursula van Keulen

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
De heilige Ursula, zoals afgebeeld door Hans Memling
Heilige Ursula met reisgenoten in het Museum Catharijneconvent

Ursula van Keulen († 383) was een koningsdochter uit de 4e eeuw die later heilig werd verklaard. Ze is patroonheilige van de leraressen en schoolkinderen. Ze wordt aangeroepen tegen oorlog en voor een goed huwelijk. Haar feestdag valt op 21 oktober.

Het is zeer omstreden of de heilige Ursula echt heeft bestaan.

Legende[bewerken]

Van de legende over het leven van Ursula bestaan twee varianten.

Legenda aurea[bewerken]

Volgens de Legenda aurea was Ursula de dochter van de Britse koning Dionoot. Ze werd door haar vader uitgehuwelijkt aan een heidense vorstenzoon Etherius, maar ze weigerde te trouwen met een heiden en wilde haar maagdelijkheid bewaren. Samen met lotgenoten – volgens de legende gaat het om elfduizend maagden – sloeg ze op de vlucht. Zij voer de Noordzee over en zeilde de Rijn op naar Bazel en reisde verder naar Rome. Op de terugreis viel de groep in Keulen in handen van de Hunnen. Omdat Ursula ook niet met hun leider wilde trouwen, werd ze samen met haar gevolg doorboord met pijlen.

Variant op de legende[bewerken]

Een variant hierop vertelt dat ze wel wilde trouwen met Etherius, maar dat ze om uitstel vroeg en eerst op pelgrimstocht naar Rome wilde gaan. Het verhaal van de terugreis Rijnopwaarts en haar dood in het door de Hunnen bezette Keulen is echter gelijk met de Legenda aurea.

Cunera van Rhenen[bewerken]

Volgens een latere variant werd een van de maagden, Cunera van Rhenen, gered door de Friese koning Radboud, die haar meenam naar Rhenen. Daar werden aan het begin van de 8e eeuw door Willibrord haar relikwieën bijgezet.

Interpretatie[bewerken]

Vermoedelijk zijn de elfduizend maagden een foute interpretatie van de oorspronkelijke tekst. In die tekst stond mogelijk XI M, waarbij de M als duizend werd geïnterpreteerd. In feite betekende dit 'elf martelaren', maar foutief werd dit als elfduizend vertaald.

Een andere verklaring verwijst naar de naam van een van de elf maagden, Undecimillia. De naam betekent 'de kleine elfde', waarschijnlijk iemand uit het gezelschap die deze bijnaam kreeg omwille van haar gestalte. Die naam zou later foutief als elfduizend vertaald worden.

De vermelding van elfduizend maagden die als martelaren voor het geloof zouden zijn gestorven gaf een grote impuls aan de handel in relikwieën. Behalve de kostbare schrijn in de vorm van een schip in het Paleis van Tau in Reims worden en werden ook in tal van kerken reliekschrijnen van de elfduizend maagden bewaard.[1]

Iconografie[bewerken]

Ursula wordt afgebeeld als een jonge koningsdochter. Meestal heeft zij één of meerdere pijlen in haar handen of steekt een pijl in haar hals of in haar borst. Onder haar mantel schuilen vaak enkele jonge vrouwen. Soms wordt ze ook met een palmtak afgebeeld, een symbool voor haar marteldood. Andere zeldzame attributen zijn een boek, een scepter, een schip of een duif.

Verering[bewerken]

De heilige Ursula is de beschermheilige van de Britse Maagdeneilanden, van Keulen, van jonge meisjes, van de jeugd, schoolkinderen, leraressen en opvoedsters, en van de universiteiten van Keulen, Coimbra, Parijs en Wenen. Zij is tevens schildhouder in het wapen van de Belgische gemeente Lanaken. Zij wordt aanroepen in oorlogstijd, voor een goed huwelijk en tegen kinderziekten.

Clematius, een Romeins senator, bouwde in de vierde eeuw te Keulen een kerk - later tot basiliek verheven - ter ere van de maagden die daar als martelaressen gestorven zouden zijn. De stad Keulen heeft in haar stadswapen tot vandaag de dag naast de drie kronen, die staan voor de Driekoningen Caspar, Melchior en Balthasar, elf tranen als symbool voor de elfduizend maagden die met de stadspatrones Ursula vermoord werden.

Ursula werd later ook de patroonheilige van de orde van de ursulinen die zich naar haar noemden.

Een kunsthistoricus van de gemeente Roermond vond in 2010 in een nis in een altaar in de Roermondse Munsterkerk eeuwenoude, ingemetselde relieken. Deze werden mogelijk toegeschreven aan de heilige Ursula of een van haar maagden. Het gaat onder meer om tien schedels gewikkeld in met goud en parels bestikte doeken.

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Catalogus Musée du Tau.