Station Utrecht Centraal

Utrecht Centraal
Afkorting	Ut
Opening	18 december 1843
Perrons	7
Perronsporen	11 + 3 kopsporen
Lijn(en)	Centraalspoorweg, Rhijnspoorweg, Staatslijn H, Goudse Lijn
Vervoerder(s)	NS NS Hispeed
Reizigers	163.877 (2011) per dag
Coördinaten	52°5′21″N 5°6′35″E
Portaal    Openbaar vervoer

Station Utrecht Centraal is het centraal station van de stad Utrecht, de hoofdstad van de Nederlandse provincie Utrecht.

Algemeen

Utrecht Centraal vormt het belangrijkste knooppunt van de spoorlijnen in Nederland en is in oppervlakte het grootste spoorwegstation van Nederland. Het station kent ruim 228.000 personen die hier instappen, uitstappen en overstappen en meer dan 900 vertrekkende treinen per dag. Het is hiermee het drukste station van Nederland. Nabij het Utrechtse Centraal Station bevinden zich de Hoofdgebouwen (I, II, III (De Inktpot) en IV) van de Nederlandse Spoorwegen en ProRail.

Indeling

Het station telt zeven perrons en veertien perronsporen (waarvan drie kopsporen). De stationshal, die zich boven de sporen bevindt, loopt naadloos over in het winkelcentrum Hoog Catharijne en is aan de andere zijde door middel van een overdekte loopgang verbonden met de Jaarbeurs. In 2006 zijn de perronsporen 18/19 verlengd, omdat er anders onvoldoende capaciteit zou zijn voor de dienstregeling 2007. Van dit perron vertrekken de stoptreinen van en naar Geldermalsen, Tiel en 's-Hertogenbosch en aan de andere kant liggen de spoorlijnen Woerden – Leiden en Utrecht – Rotterdam. Met de uitbreiding van dit perron is het aantal kruisende treinbewegingen afgenomen. Er is ruimte gereserveerd voor een zesde eilandperron.

Geschiedenis

Station Rijnspoorweg (1859)

Perron van de Nederlandsche Rhijnspoorweg-Maatschappij in 1866, later het Centraal Station

Het station ligt ten westen in de Utrechtse Binnenstad, op de plaats waar de Nederlandsche Rhijnspoorweg-Maatschappij in 1843 het eerste station van de stad Utrecht opende. Dat oorspronkelijke station bood Utrecht een treinverbinding met Amsterdam en later ook Arnhem. In 1863 legde de NCS de spoorlijn naar Zwolle aan. Het NRS-station werd het beginpunt van deze lijn. Tegelijkertijd bouwde de NCS het Buurtstation, vanwaar de lokale treinen naar Amersfoort, Baarn en Zeist vertrokken. Het NRS-station en het buurtstation waren door de Leidse Rijn van elkaar gescheiden. Een loopbrug over de Leidse Rijn verbond de beide stations. In 1870 werd de door de Staat der Nederlanden aangelegde spoorlijn naar 's Hertogenbosch geopend. De staat en de NRS konden geen overeenstemming bereiken over een gezamenlijk gebruik van het NRS-station. De staat bouwde daarom een eigen station, station Utrecht SS, 750 meter ten zuiden van het NRS-station. Aan de oostkant van het centrum bouwde de HSM in 1874 het Maliebaanstation.

Van al deze stations was het NRS-station het meest gunstig gelegen. In 1874 werd Utrecht SS gesloten. Vanaf 1901 reden de treinen vanuit Hilversum door vanuit Lunetten naar het NRS-station. In 1921 kwam er een verbinding tussen Hilversum en het buurtstation. Meer en meer treinen uit Hilversum reden naar het buurtstation, in 1939 resulteerde dit in het sluiten van het Maliebaanstation. Ondertussen werd het NRS-station in 1909 omgedoopt in "Centraal Station". Na een uitbreiding van de capaciteit van het Centraal Station, werd het buurtstation in 1937 overbodig. Met de bouw van de Leidseveertunnel, die werd voltooid in 1940, konden de buurtsporen worden doorgetrokken en werden er vier kopsporen aangelegd direct naast het stationsgebouw.

Het stationsgebouw

Voorgevel van het oude gebouw van het Utrechtse Centraal Station in 1973, kort voor de sloop.

Wachtkamer in het oude gebouw van het Utrechtse Centraal Station in 1973, kort voor de sloop.

Het oorspronkelijke stationsgebouw uit 1843 was al snel te klein. Na de aanleg van de spoorlijn naar Rotterdam in 1855 werd het stationsgebouw in 1856 voor het eerst verbouwd. Tien jaar later, na de aanleg van de spoorlijn naar Zwolle, werd het station opnieuw ingrijpend verbouwd. In 1936 werd het nogmaals grondig verbouwd, vernieuwd en uitgebreid naar een ontwerp van architect Sybold van Ravesteyn. De gevel van het gebouw bestond grotendeels uit glas en bovenop het gebouw stonden twee beelden van Mari Andriessen. Kort daarna, op 17 december 1938 brandde het gebouw grotendeels uit, waarna het in 1939 werd herbouwd, met enige cosmetische verbeteringen. Als aandenken aan dit feit heeft er jarenlang een feniks op de nok van het station gestaan.

In 1970 werd de traverse geopend, een nieuwe voetgangersverbinding boven de sporen tussen het station en de Jaarbeurs. Deze traverse kwam net ten zuiden van het stationsgebouw te liggen. Vervolgens werd op 17 december 1973 de huidige hooggelegen stationshal geopend, aan het begin van de traverse. Daarna werd in 1975 het oude stationsgebouw afgebroken in het kader van de nieuwbouw van Hoog Catharijne. De oorspronkelijke perronkappen werden grotendeels behouden.

In 1986 werden aan de stadszijde de nieuwe kopsporen 1 en 2 in gebruik genomen, om dit nieuwe perron aan te kunnen leggen was de fietsenstalling gesloopt die werd vervangen door een ondergrondse stalling onder de sporen. Eind jaren 80 werd het station nogmaals uitgebreid onder leiding van architect H.C.H. Reijnders: de stationshal werd vergroot, zodat deze voortaan alle sporen overspande. Deze vernieuwde stationshal werd geopend op 28 april 1989. Deze hal werd van 1989 tot 28 oktober 2011 gedomineerd door het grote blauwe bord met ratelende lamellen met vertrektijden. Het werd vervangen door een nieuwe digitale versie. Het oude bord werd overgedragen aan het Spoorwegmuseum. In de periode 1993 tot 1996 werd deze stationshal opnieuw uitgebreid vanwege de aanleg van het nieuwe perroneiland 18/19 ten behoeve van de groei van het reizigersverkeer.

Viering van 150 jaar spoorwegen in 1989

De replica "Marc Seguin" tijdens de viering van 150 jaar spoorwegen in Utrecht.

In 1989 is ter gelegenheid van 150 jaar Nederlandse spoorwegen een grote manifestatie gehouden. Er was een expositie met treinmaterieel op de nu verdwenen rangeersporen aan de de zuidkant van het station. Daarnaast werden er regelmatig locomotief defilés gehouden met veel rijdende stoomlocomotieven. Hiervoor was een tijdelijk stoomdepot ingericht met een steenkoolvoorraad, watervoorziening en andere onderhoudsvoorzieningen.

Ongelijkvloerse kruisingen

Door het toenemend aantal treinbewegingen moest aan de noordwestkant van het station de capaciteit flink uitgebreid worden. Aan deze kant van het station zijn er meer treinbewegingen omdat veel treinen hier kopmaken. Om de treinen in de drie hoofdrichtingen: Gouda, Amsterdam en Amersfoort onafhankelijk en kruisingsvrij van elkaar af te wikkelen, is een viaduct gebouwd. In het kader van de viersporigheid naar Amsterdam en naar Utrecht Overvecht is het oorspronkelijke viaduct verlengd. Met dit viaduct kunnen de treinen uit Woerden over alle andere sporen heen rijden. Hierdoor zijn de meeste perronsporen vanuit de drie richtingen grotendeels kruisingsvrij bereikbaar geworden. (zie spoordiagram van Utrecht – Amersfoort)

Kunst op het station

In de stationshal staat een tweetal beelden. Het standbeeld midden bij het meetingpoint is een werk uit 2005 van Wim Steins, getiteld l'Incontra. Dit beeld is gemaakt in opdracht van MS Research. De persoon boven op het werk zou wijzen naar een beeldscherm, waarop een nummer stond waarheen een sms verstuurd kon worden. Een deel van het sms-bedrag kwam dan ten goede aan de stichting en het bericht zou verschijnen in het beeldscherm. In 2010 is dit beeld (tijdelijk) verwijderd.

Aan de noordkant bevindt zich een beeld van Charles Eyck getiteld Verkeer. Dit beeld werd in 1939 aangeboden aan NS door de personeelsraad van de NS ter ere van het eeuwfeest van de spoorwegen in Nederland. In 1989 voegde de personeelraad er nog een extra plaatje aan toe ter ere van het 150-jarig bestaan, met de tekst Dwarsliggen en samenwerken schept een band.

Aan het tegelwerk in de stationshal kan men zien waar de sporen liggen, die onder hal doorlopen. In de hal hangt ook een Plaquette voor het Gevallen Spoorwegpersoneel, ter nagedachtenis aan het spoorwegpersoneel dat omkwam tijdens de Tweede Wereldoorlog. De plaquette hangt nabij de zuidelijke toegang naar perron 2.

In de midden- en noordtunnel zijn schilderingen aangebracht door Leön Keer (die in de noordtunnel zijn bij de herinrichting in 2009 verwijderd). Tevens is de noordtunnel verfraaid met een mozaïek van Jan Boon uit 1948, deze stamt nog uit de tijd van het stationsgebouw van Van Ravesteyn. De gekleurde vlakken bij fietsingang aan de bushaltezijde is een ontwerp van Ton van Os en dateert van de uitbreiding in 1986.

Informatieschermen

Het grote LCD scherm van dichtbij

Vanouds hing in de centrale hal een groot bord met paletten met dynamische informatie over alle vertrekkende treinen. Dit achterhaalde systeem was niet meer te onderhouden en is op 28 oktober 2011 gedemonteerd. Twee dagen later werd een nieuw LCD-scherm, bestaande uit kleinere deelschermen, in gebruik genomen. Dit eerste LCD-scherm van groot formaat in een Nederlands station zal gevolgd worden door soortgelijke exemplaren in andere grote stations, ter aanvulling van de al bestaande kleinere LCD-schermen. Het oude scherm is nu in Het Spoorwegmuseum te zien en is ook beschikbaar als app voor de iPad.

De volgende treinseries stoppen te Utrecht Centraal:

Serie	Treinsoort	Route	Bijzonderheden
100	ICE (NS Hispeed)	Amsterdam Centraal – Utrecht Centraal – Arnhem – Frankfurt (Main) Flughafen – Basel SBB
120 / 220	ICE (NS Hispeed)	Amsterdam Centraal – Utrecht Centraal – Arnhem – Frankfurt (Main) Flughafen – Frankfurt (Main) Hbf
400	CityNightLine	Amsterdam Centraal – Utrecht Centraal – Arnhem – Zürich HB (– Brig) / München Hbf (– Garmisch-Partenkirchen)
440	EuroNight	Amsterdam Centraal – Utrecht Centraal – Arnhem – Praag / Kopenhagen / Minsk
500	Intercity	Rotterdam Centraal – Utrecht Centraal – Amersfoort – Zwolle – Groningen	Vormt tussen Rotterdam Centraal en Zwolle een halfuursdienst met serie 12500. Rijdt op zaterdagochtend en op zondagochtend een verbinding als stoptrein tussen Zwolle en Groningen.
12500	Intercity	Rotterdam Centraal – Utrecht Centraal – Amersfoort – Zwolle – Leeuwarden	Vormt tussen Rotterdam Centraal en Zwolle een halfuursdienst met serie 500. Rijdt op zaterdagochtend en op zondagochtend een verbinding als stoptrein tussen Zwolle en Leeuwarden.
800	Intercity	Maastricht – Sittard – Roermond – Eindhoven – 's-Hertogenbosch – Utrecht Centraal – Amsterdam Centraal – Alkmaar – (Schagen)	's Avonds en in het weekend tot Amsterdam Centraal. Rijdt alleen in de spits van- en naar Schagen.
1400	Intercity	Utrecht Centraal – Amsterdam Centraal – Schiphol – Den Haag HS – Rotterdam Centraal	Nachtnet. De treinserie 21400 voor de trajectverlengingen Rotterdam Centraal – Eindhoven en Utrecht Centraal – Eindhoven rijden uitsluitend in de nachten volgend op vrijdag en zaterdag.
1700	Intercity	Den Haag Centraal – Utrecht Centraal – Amersfoort – Deventer – Hengelo – Enschede
11700	Intercity	Amersfoort Schothorst – Amersfoort – Utrecht Centraal – Gouda – Den Haag Centraal
2000	Intercity	Den Haag Centraal – Gouda – Utrecht Centraal
2400	Intercity	Rotterdam Centraal – Utrecht Centraal	Nachtnet. Rijdt tussen Rotterdam Centraal en Utrecht Centraal alleen in de nachten volgend op vrijdag en zaterdag.
2800	Intercity	Rotterdam Centraal – Gouda – Utrecht Centraal
3000	Intercity	Nijmegen – Arnhem – Ede-Wageningen – Utrecht Centraal – Amsterdam Centraal – Alkmaar – Den Helder	Stopt na 20.00 uur ook op Driebergen-Zeist. Stopt alleen 's avonds en op zondag in Heiloo
3100	Intercity	Schiphol – Utrecht Centraal – Ede-Wageningen – Arnhem – Nijmegen	Rijdt niet in de avonduren
3500	Intercity	Schiphol – Utrecht Centraal – 's-Hertogenbosch – Eindhoven – Heerlen	's Avonds tot Eindhoven.
4900	Sprinter	Utrecht Centraal – Hilversum – Almere Centrum – Almere Oostvaarders	Stopt niet in Hollandsche Rading, Hilversum Noord en Bussum Zuid.
5500	Sprinter	Utrecht Centraal – Den Dolder – Baarn
5600	Sprinter	Utrecht Centraal – Amersfoort – Zwolle
5700	Sprinter	Utrecht Centraal – Hilversum – Weesp – Schiphol – Leiden Centraal – (Den Haag Centraal)	Rijdt 's avonds en in het weekend tot Leiden Centraal.
6000	Sprinter	Utrecht Centraal – Geldermalsen – Tiel	's Avonds laat rijden treinen van treinseries 6000 en 16000 gekoppeld, als één trein, het gemeenschappelijke traject Utrecht Centraal – Geldermalsen
16000	Sprinter	Utrecht Centraal – Geldermalsen – 's-Hertogenbosch	Vanaf 's-Hertogenbosch verder als treinserie 13600 naar Breda. 's Avonds laat rijden treinen van treinseries 6000 en 16000 gekoppeld, als één trein, het gemeenschappelijke traject Utrecht Centraal – Geldermalsen.
7400	Sprinter	(Amsterdam Centraal – ) Breukelen – Utrecht Centraal – Driebergen-Zeist – Rhenen	In de spits gekoppeld aan Sprinter 4700 van/naar Uitgeest. 's Nachts rijdt één trein naar Heerhugowaard.
17400	Sprinter	Breukelen – Utrecht Centraal ( – Driebergen-Zeist – Veenendaal Centrum)	Rijdt buiten de spits alleen tussen Breukelen en Utrecht Centraal.
8800	Intercity	Leiden Centraal – Alphen aan den Rijn – Woerden – Utrecht Centraal
9800	Sprinter	Den Haag Centraal – Gouda – Utrecht Centraal	Vanaf juni 2013: stopt na 20.00 uur en in de weekends ook op Leidsche Rijn
28300	Sprinter	Utrecht Centraal – Utrecht Maliebaan	Trein naar het Spoorwegmuseum.

Zie voor de aansluitende bus- en tramlijnen het artikel Openbaar vervoer in Utrecht

Busstation en sneltram

Utrecht Centraal heeft het grootste en drukste busstation van Nederland, een belangrijk knooppunt van stads- en streekbusdiensten. Aan de oostkant van het station bevinden zich naast elkaar het busstation noord en zuid, en aan de westzijde het busstation Jaarbeursplein. Het beginpunt (halte Centraal Station) van de sneltram naar Nieuwegein en IJsselstein was tot 18 april 2013 bij het Busstation Noord. Vanaf 23 april 2013 is de nieuwe beginhalte van de sneltram Jaarbeursplein. Vanuit Busstation Noord bestaat een ondergrondse toegang tot de perronsporen van het treinstation. De streekbuslijnen vertrekken vanaf het Busstation Zuid.

Utrecht Centraal is een halte of eindpunt voor in totaal 82 buslijnen:

• 22 stadslijnen en 7 streeklijnen van het GVU
• 7 streeklijnen van Arriva (waaronder twee Q-liners)
• 8 streeklijnen van Veolia Transport (waaronder twee Brabantliners)
• 25 streeklijnen en 13 nachtbuslijnen van Connexxion

Jaarbeursplein

Tot 12 april 2008 vertrokken vanaf het Jaarbeursplein wekelijks vele touringcars naar diverse vakantiebestemmingen. Met de herinrichting van het streekbusstation is er geen plek meer voor touringcars. Vanaf 20 april 2008 hebben een aantal streeklijnen hun begin- en eindpunt op het Jaarbeursplein. Per 1 juni 2008 vertrekken de touringcars vanaf het nieuw ingerichte terrein bij het Muziekcentrum Vredenburg te Leidsche Rijn. De lijnbussen van Eurolines vertrekken nog bij het Jaarbeursplein.

Sinds 2 maart 2013 stoppen de bussen van Connexxion, Arriva, Veolia Transport en het GVU vanaf het tijdelijke Busstation West.

Sinds 23 april 2013 is hier ook het nieuwe (tijdelijke) beginpunt van de sneltram te vinden.

Verbouwing station

Schaalmodel van de toekomstige OV-Terminal in Madurodam.

Het eerste deel van de nieuwe stationshal van Utrecht Centraal, een week na de opening op 3 februari 2013

Er zijn al enige jaren plannen om het station uit te breiden en te verbouwen tot een moderne en toekomstvaste OV-terminal, berekend voor 100 miljoen reizigers per jaar. Het college van Utrecht heeft ingestemd met het definitieve ontwerp voor de nieuwe OV-Terminal: een integraal Centraal Station dat binnen één gebouw de afhandeling regelt voor trein, sneltram en bus. De OV-Terminal wordt het grootste station van Nederland. Het huidige station verwerkt ongeveer 65 miljoen reizigers per jaar. Verwacht wordt dat dat aantal in de komende twintig jaar zal oplopen naar jaarlijks ongeveer 100 miljoen reizigers. In 2011 zijn de werkzaamheden aan het station begonnen. Deze zullen vijf jaar in beslag nemen. Het station heet vanaf dan in marketingtermen een "wereldstation". De verbouwing van het station is één van de projecten binnen de plannen Aanpak Stationsgebied.

Ontwerp

De opdracht voor het Definitief Ontwerp is gegeven aan ProRail. Het ontwerp, gemaakt door Benthem Crouwel Architecten en Movares, is in december 2005 aangeboden aan de beide opdrachtgevers, de gemeente Utrecht en het ministerie van Verkeer en Waterstaat. Daarna is een toetsing gestart met onder meer diverse gemeentelijke diensten, Rijkswaterstaat, Bestuur Regio Utrecht, hulpdiensten en private partners.

Van de nieuwe OV-terminal is op 12 juli 2007 een schaalmodel onthuld in Madurodam. Het station is daarmee het eerste gebouw in Nederland dat al in Madurodam te zien is voordat het in werkelijkheid bestaat. Daarnaast is een schaalmodel te bezichtigen in het Infocentrum Stationsgebied (vredenburg 40)

Details

Het plan was de eindhalte van de sneltram te verplaatsen van de oostkant naar de westkant van het station (Jaarbeursplein). Nu er sprake is van de aanleg van een tramlijn naar de Uithof, die verbonden zal worden aan de bestaande sneltram, heeft het BRU besloten in te zetten op verdere vertramming van het Utrechtse OV-netwerk. Daarom is besloten alle tramhaltes aan de oostzijde te situeren. Aan de westzijde van de OV-terminal komen alle bussen. Het station zelf krijgt een ruime lichte hal met een grote glazen wand. Ook komen er stallingplaatsen voor 22.000 fietsen. Er worden speciale voorzieningen aangelegd voor de Hogesnelheidslijn Amsterdam – Keulen. Het Centraal Station zal in de eindsituatie niet meer een geheel vormen met het winkelcentrum Hoog Catharijne, want er komt een nieuw hooggelegen voorplein. De looproute tussen de binnenstad en de Jaarbeurs gaat in de eindsituatie niet meer door de stationshal, maar er langs.

Omdat de perrons 1/2 en 3/4 te smal zijn voor de reizigersstroom worden deze verbreed. De sporen 1, 2 en 3 schuiven daartoe enkele meters op in oostelijke richting. Hiervoor moest een fietspad verdwijnen. De ondergrondse fietsenstalling wordt, tegelijkertijd met de opschuiving van de sporen, uitgebreid.

Op zondag 3 februari 2013 is het eerste gedeelte van de nieuwe stationshal geopend.

Verbetering doorstroming

Om de doorstroming te verbeteren verwijdert ProRail tussen 2013 en 2016 ruim 130 van de 200 wissels. Staatssecretaris Mansveld van Infrastructuur en Milieu heeft hiervoor 270 miljoen euro uitgetrokken. Het aanpassen van deze spoorweginfrastructuur maakt onderdeel uit van het Programma Hoogfrequent Spoorvervoer dat als doel heeft dat reizigers op de drukste trajecten in de Randstad, Gelderland en Brabant, elke tien minuten een trein kunnen pakken en zodoende "spoorboekloos" kunnen reizen.

Zie ook

Station Utrecht Centraal is gelegen aan de spoorlijnen:

• Staatslijn H
• Centraalspoorweg
• Spoorlijn Utrecht - Rotterdam
• Rhijnspoorweg

Externe links

• Station Utrecht op Stationsweb
• Documenten toen en nu Utrecht CS in Het Utrechts Archief

Foto's

• 

  Zicht op de perrons

• 

  De stationshal werd van 1989 tot 28 oktober 2011 gedomineerd door het grote blauwe bord met ratelende lamellen met vertrektijden. Het werd vervangen door een nieuwe digitale versie.

• 

  Stadsbusstation

• 

  Zicht over het spoor vanaf spoor 5a

• 

  Busstation voor streekbussen (ten ZO van het treinstation)

• 

  Sneltramhalte Centraal Station (ten NO van het treinstation)

• 

  Taxiplatform, inmiddels (sinds 31 januari 2011) gesloten.

• 

  Historisch treinstel Materieel '46 als pendeldienst naar het Spoorwegmuseum

• 

  Wissels en bovenleiding emplacement Utrecht noordzijde

Mediabestanden

Zie de categorie Station Utrecht Centraal van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.

Bronnen, noten en/of referenties Renes, H. (2005) Historische atlas van de stad Utrecht. Amsterdam: SUN. ISBN 90-8506-189-X Vermooten, M. en Smit, T. (1991) spoortocht langs oude en nieuwe n.s.-stations. Hapert: De Kempen Pers B.V. ISBN 90-70427-68-0. Beeldmateriaal van Het Utrechts Archief

Openbaar vervoer in de provincie en stad Utrecht

Spoorwegstations in de provincie Utrecht

Abcoude · Amersfoort · -Schothorst · -Vathorst · Baarn · Bilthoven · Breukelen · Bunnik · Den Dolder · Driebergen-Zeist · Hoevelaken · Houten · -Castellum · Hollandsche Rading · Maarn · Maarssen · Rhenen · Soest · -Zuid · Soestdijk · Utrecht Centraal · -Lunetten · -Maliebaan · -Overvecht · -Terwijde · -Zuilen · Veenendaal Centrum · -West · Vleuten · Woerden Geplande stations: Utrecht Leidsche Rijn (9 juni 2013) · Utrecht Vaartsche Rijn (eind 2015) Voormalige stations: zie de lijst van voormalige spoorwegstations in Utrecht

52° 05' 21" N, 5° 6' 35" O