Utrechtse sneltram

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Utrechtse sneltram
Utrecht - Nieuwegein - IJsselstein
SU et-5001.JPG
Tram 5001 in ±1982 te Nieuwegein
Totale lengte Utrecht-Nieuwegein Stadscentrum 10,3 km
Stadscentrum-Nieuwegein Zuid 3,0 km
Stadscentrum-IJsselstein Zuid 7,4 km
Aangelegd door NS
Geopend 1983
Huidige status in gebruik
Geëlektrificeerd 750 volt gelijkspanning
Aantal sporen 2
Baanvaksnelheid 80 km/h
Tramdienst door Westnederland (1983-1994)
Midnet (1994-1999)
Connexxion (1999-2013)
Qbuzz (vanaf 8 december 2013)
Traject
Outline map lightrail Utrecht Aangepast.svg
Netwerkkaart (2009) met geplande uitbreidingen
uLUECKEBSicon .svg Toekomstige aansluiting op de Uithoflijn
uexENDEaBSicon .svg Keerpunt Moreelsepark
uexSBHFBSicon .svg Moreelsepark (tot 13-12-2009)
uexSBHFBSicon .svg Centraal Station (tot 18-04-2013)
uxmKRZuBSicon .svg Leidseveertunnel
uexSBHFBSicon .svg Westplein (tot 18-04-2013)
uexSTRuSKBFa Centraal-Jaarbeursplein
Beginpunt lijn 60, 61 & 260
uexSTRlfueABZlg
BSicon .svguSBHF Graadt van Roggenweg
BSicon .svguSBHF 24 Oktoberplein-Zuid
(voorheen Ziekenhuis Oudenrijn)
BSicon .svguSBHF 5 Mei Plein
BSicon .svguSBHF Vasco da Gamalaan
BSicon .svguSBHF Kanaleneiland Zuid
BSicon .svguAKRZu A12
BSicon .svguSBHF Transferium/Westraven
Spitshalte 260
BSicon .svguWBRÜCKE Jutfasebrug over het
Amsterdam-Rijnkanaal
uKDSTluABZlg Remise Connexxion
BSicon .svguSBHF Zuilenstein
BSicon .svguSBHF Batau-Noord
BSicon .svguSBHF Wijkersloot
BSicon .svguSBHF Stadscentrum
Spitshalte 260
uSTRrguABZrf
uSTRuSBHF Merwestein
uSTRuSBHF Fokkesteeg
uSTRuSBHF Wiersdijk
uSTRuSKBFe Nieuwegein-Zuid
eindpunt lijn 60 & 260
uSBHFBSicon .svg St. Antonius Ziekenhuis
uSBHFBSicon .svg Doorslag
uAKRZuBSicon .svg A2
uSBHFBSicon .svg Hooghe Waerd
uSBHFBSicon .svg Clinckhoeff
uWBRÜCKEBSicon .svg Brug over de Hollandse IJssel
uSBHFBSicon .svg Eiteren
uSBHFBSicon .svg Achterveld
uSBHFBSicon .svg Binnenstad
uSKBFeBSicon .svg IJsselstein-Zuid
eindpunt lijn 61

Beluister

(info)

De Sneltram Utrecht – Nieuwegein/IJsselstein (afgekort SUNIJ, ook wel SUN), is begin [[jaren tachtig] ontwikkeld door de Nederlandse Spoorwegen. De Nederlandse overheid wilde in de jaren zeventig snelle railverbindingen tussen de werksteden en de groeikernen (de slaapsteden) ontwikkelen. Zo is in dezelfde periode tussen Zoetermeer en Den Haag de Zoetermeer Stadslijn aangelegd in de vorm van een spoorweg. De Sneltram maakt deel uit van het Utrechts HOV-netwerk

Er reizen op een doordeweekse dag tussen de 38.000 en 40.000 mensen met de Utrechtse sneltram. Het grootste deel (25.000-30.000) reist tussen Centraal Station en Kanaleneiland.[bron?]

Geschiedenis[bewerken]

Sneltram in 1998. De trams waren vrijwel in originele staat, geëxploiteerd door Midnet.
Sneltram op de Jutphasebrug tussen Utrecht en Nieuwegein.
Tram 5021 in 2012 te IJsselstein

Tussen 1883 en 1929 verbond de Tramlijn Utrecht - Vreeswijk de plaatsen Utrecht, Jutphaas en Vreeswijk.

Voor een verbinding tussen de stad Utrecht en de nieuwe woonkern Nieuwegein, een stedelijke uitbreiding van de bestaande dorpskernen van Vreeswijk en Jutphaas, heeft men zowel een trein (zoals in Zoetermeer), een trolleybus als een sneltram overwogen. Bij de treinvariant zou de spoorlijn na Lunetten en het viaduct van Rijksweg 12 afbuigen van de spoorlijn Utrecht – 's-Hertogenbosch. Anticiperend op een treinverbinding werd op de koersrol van de eerste sprinters de bestemming "Nieuwegein" opgenomen.

Nuvola single chevron right.svg Zie Lunettentracé voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De keuze viel uiteindelijk op een sneltramverbinding. De tramlijn is aangelegd door de NS. De exploitatie werd vanaf het begin echter uitbesteed aan busmaatschappij Westnederland, die gemakkelijk buschauffeurs kon opleiden tot de combifunctie trambestuurder/buschauffeur. Vanaf 1994 verzorgde Midnet de tramdienst, omdat de Nieuwegeinse vestiging van Westnederland niet zoals de rest overging naar de ZWN-Groep, maar naar Midnet. Vanaf 1999 exploiteerde Connexxion, als rechtsopvolger van Midnet, de sneltram. Tot eind 2010 beheerde ProRail de infrastructuur, met uitzondering van de haltes. Op 8 december 2013 kreeg de sneltram zijn vierde exploitant Qbuzz.

Op 17 december 1983 reden de sneltrams voor het eerst. Lijn 100 reed van het Moreelsepark naar Nieuwegein-Zuid en lijn 101 reed van het Moreelsepark naar Nieuwegein Doorslag. Op 14 december 1985 werd lijn 101 verlengd naar IJsselstein. De eindhalte was Achterveld. De oorspronkelijke lijnnummers zijn in 1994, door een herverdeling in het streekvervoer en het ontstaan van Midnet, gewijzigd in 60 en 61. De lijnnummers zijn echter niet aan de buitenzijde van de trams te zien; alleen de eindbestemming wordt vermeld.

Per 2 juli 2000 is lijn 61 verlengd en rijdt deze na IJsselstein Achterveld door naar IJsselstein Binnenstad en IJsselstein-Zuid in de nieuwbouwwijk Zenderpark.

De halte Moreelsepark is op 13 december 2009 gesloten, vooruitlopend op de verbouwing van Utrecht Centraal.[1] In het kader van de Aanpak Stationgebied werd de halte Moreelsepark gesloten. De halte Centraal Station was tot 20 april 2013 het eindpunt; toen werd dat in een lang weekend verplaatst naar de Jaarbeurszijde ten zuiden van het NH Hotel, dus aan de andere kant van het treinstation.

Op 18 april 2013 werd het traject Westplein – Centraal Station gesloten in verband met de bouw van de nieuwe OV-terminal. Vier dagen lang werd er gewerkt aan het aansluiten van de trambaan op de al voorbereide nieuwe eindhalte op het Jaarbeursplein. Er was toen geen tramverkeer mogelijk tussen de halte Zuilenstein en Utrecht. Op 23 april werd het nieuwe eindpunt Utrecht Centraal-Jaarbeursplein in gebruik genomen. De indienststelling van het nieuwe eindpunt liep een dag vertraging op door softwareproblemen met de verkeerslichten.[2] [3][4]

Infrastructuur[bewerken]

De spoorwijdte is 1435 millimeter (normaalspoor), de bovenleidingspanning is 750 volt gelijkstroom en het netwerk is geschikt voor tweerichtingstrams. De remise van de sneltram was tot december 2013 gecombineerd met de busgarage van het streekvervoer en bevindt zich in het noorden van Nieuwegein tussen de Jutfasebrug en de halte Zuilenstein.

De perrons hebben geen toegangspoortjes; de kaartlezers staan op palen op de perrons. De anti-passback-tijd is 3 minuten.

Het beheer van de railinfrastructuur is eind 2010 door ProRail overgedragen aan het Bestuur Regio Utrecht (BRU).

In de periode juli-november 2012 is het traject wisselstraat - Nieuwegein Stadscentrum geheel vernieuwd: de Grootschalige Vervanging Infrastructuur (GVI) 1a. Het 30 jaar oude ballastbed, de rails en de bovenleiding zijn geheel vervangen. Gedurende die periode was er vervangend busvervoer tussen P+R Westraven en Nieuwegein en IJsselstein.[5] Aanvankelijk zou de vernieuwing van dit traject op 19 augustus gereed zijn, maar door problemen aan het spoor bij halte Nieuwegein Stadscentrum hebben de werkzaamheden enkele maanden vertraging opgelopen. Op zaterdag 1 december is de tram in Nieuwegein en IJsselstein weer in exploitatie gegaan. In de zomer van 2013 werd het Utrechtse gedeelte van de trambaan (GVI 1b) vervangen.

Dienstuitvoering[bewerken]

Reizigers van de sneltram.

De reguliere sneltramlijnen hebben een basisfrequentie van 15 minuten op doordeweekse dagen en op zaterdag overdag, in de ochtendspits op de lijn van IJsselstein naar Nieuwegein aangevuld met twee ritten. Deze worden voorlopig echter door het GVU met buslijn 261 gereden i.v.m. de revisie van de tramstellen en het daardoor ontstane tekort aan materieel.[6] Op het gezamenlijke traject ontstaat hierdoor een 7½-minuten dienst. Deze diensten worden gereden met gekoppelde tramstellen. In de avonduren en op zondag wordt er ieder half uur gereden (om de 15 minuten op het gezamenlijk traject). Deze diensten worden met enkele tramstellen gereden.

In de spits reed tot december 2012 spitstram lijn 260 een onregelmatige 15/45 minutendienst tussen een beperkt aantal haltes van Utrecht naar Nieuwegein Zuid.

In de schoolvakanties geldt een aangepaste dienstregeling, waarbij in de spits een normale dagdienst wordt gereden en ook overdag met losse stellen gereden wordt. Op donderdagavond (koopavond in Utrecht) is er een extra rit naar IJsselstein.

Materieel[bewerken]

Zwitserse trams[bewerken]

In totaal werden 27 enkelgelede tramstellen aangeschaft bij de Zwitserse fabriek SIG in Neuhausen am Rheinfall (wagennummers 5001-5027). Zij werden afgeleverd in 1983 in een geel-oranje kleurencombinatie. In 2000-2001 zijn de trams bij Partner für Fahrzeug Ausstattung (PFA) in Weiden volledig gerenoveerd en kregen ze de groene kleuren van Connexxion. Doordat de "koppen" vervangen werden, kregen ze een totaal andere verschijningsvorm. Vanaf 2006 worden digitale bestemmingsdisplay's ingebouwd, ter vervanging van de oude rolfilms. Rond 2010-2012 waren de bijna dertig jaar oude trams economisch afgeschreven.

In 2003 werd tram 5018 vernoemd naar Alexander Tchernoff, de toenmalige burgemeester van De Bilt. Het was de bedoeling ieder jaar een tram te vernoemen naar een persoon die zich ingezet had voor het openbaar vervoer in de regio Utrecht,[7] maar hierna bleven verdere vernoemingen echter uit.

Op 14 september 2010 kwam de 5018 -nog steeds met de naam Mr. A. Tchernoff- in aanrijding met een gelede bus van het GVU op het 5 Meiplein in Utrecht, waarbij hij ontspoorde. Bij het ongeval raakten 6 mensen gewond.[8] De 5018 raakte dermate zwaar beschadigd dat herstel geen zin meer had, mede gezien zijn leeftijd. In januari 2013 is de tram gesloopt op bedrijventerrein Cartesiusweg in Utrecht, nadat bruikbare onderdelen waren verwijderd die nog gebruikt konden worden voor de nog rijdende trams.

Omdat vervanging op korte termijn niet aan de orde is, werden de Zwitserse trams tussen 2011 en 2012 bij VDL Bus Heerenveen gerenoveerd. De gerenoveerde trams zijn heldergeel met grijs, dezelfde kleuren als de bussen van het BRU, echter zonder de bedrijfsnaam van de vervoerder. Dit is gedaan omdat niet zeker was of Connexxion wel de vervoerder zou blijven. In mei 2013 was het zeker geworden dat de exploitatie overgaat naar Qbuzz. De Weense rode spitstrams worden niet aangepast.[9] De eerste vernieuwde gele tram kwam in december 2011 in dienst.

Technische gegevens materieel Sneltram Utrecht
Qbuzz 5022 als U-tram, Jaarbeursplein.JPG Interieur van een gerenoveerde sneltram.
Type Motorrijtuig geleed 6-assig, tweerichting sneltram met vlakke hoge vloer
Fabrikant Schweizerische Industrie Gesell. Neuhausen (SIG), Holec
Aantal 27 Vloerhoogte 0,92 m
Serie 5001 - 5027 Max. Snelheid 80 km/h
Afvoer 5018 Reden Sloop, na ongeval in 2010
Lengte over de koppelingen 29,8 m Aflevering 17 juni 1982 - 16 september 1983
Lengte rijtuigbak 29,0 m Zitplaatsen in compartiment 80
Hoogte 3,25 m Zitplaatsen balkons 8
Stahoogte binnen 2,23 m Staanplaatsen 124
Breedte 2,65 m Voeding 750 V gelijkstroom
Gewicht 37,5 ton Spoorwijdte 1.435 mm
Aantal deuren 4 per zijde Vermogen 2 x 250 kW = 0,50 MW
Deurbreedte 1,30 m Kleur Geel

Weense trams[bewerken]

De Weense spitstram stopt alleen op de haltes voorzien van dit stopteken.

Vanaf de nieuwe jaardienst 2010 zijn rood-witte trams uit Wenen als spitstram tussen Utrecht Centraal en Nieuwegein Zuid gaan rijden, onder andere om de periode tot algehele vervanging van het wagenpark over enkele jaren te kunnen overbruggen. De Weense trams stoppen niet op alle tussengelegen haltes maar er zijn inmiddels nog een aantal haltes bijgekomen. In mei 2009 begon Connexxion met het aanbrengen van Weense haltepalen op de haltes waar de Weense trams stoppen. De eerste halte met een dergelijke opvallend rode paal was halte Westplein.

Op 4 april 2008 arriveerde de eerste van vijfentwintig tweerichting enkelgelede trams uit Wenen. Het betrof zowel motorwagens als bijwagens waarbij de bijwagen tussen de beide motorwagens is geplaatst. Op 22 mei 2008 werd de eerste officiële rit van Nieuwegein naar Utrecht gemaakt. [10]

Voor ingebruikname moesten eerst de deuren worden aangepast aan de hoge perrons waarbij uitsluitend door de middendeuren kan worden ingestapt en ook diverse andere technische wijzigingen werden verricht. Een deel van deze werkzaamheden werd uitgevoerd in de hoofdwerkplaats tram van het GVB Amsterdam in Diemen-Zuid. Dit nam meer tijd in beslag dan aanvankelijk werd gedacht. De trams behouden hun rood-witte Weense kleurencombinatie. De trams zijn eigendom van Bestuur Regio Utrecht (BRU). Connexxion, en sinds de dienstregeling 2014 Qbuzz, zorgt voor de exploitatie.

In de zomer van 2008 verbleven de 4941, 4947 en 4948 tijdelijk in de remise Havenstraat in Amsterdam waar ze zouden worden ingezet op lijn 5 die een versterkte dienst reed omdat de metro tijdelijk was ingekort tot het Amstelstation. Ze zouden alleen worden ingezet bij gebrek aan eigen materieel. Tot een daadwerkelijke inzet, afgezien van proefritten, is het niet gekomen.

Het lag in de bedoeling om vanaf september 2008 met zes driewagenstellen te gaan rijden. Dit werd vervolgens uitgesteld tot begin 2009. Op 13 februari 2009 werd bekendgemaakt dat de indienststelling opnieuw werd uitgesteld, nu tot april 2009.[11] Na een reeks proefritten werd op 20 mei bekendgemaakt dat de indienststelling weer was uitgesteld, nu tot na de zomer. Dit omdat de smallere wielen van de Weense trams extra slijtage veroorzaken aan de wissels. Ook de doorstroming bij drukke kruispunten zou een probleem zijn.[12] Vanaf half september 2009 werden er weer proefritten gemaakt tussen de remise en Nieuwegein Zuid.

Met ingang van de nieuwe dienstregeling per 13 december 2009 werden de Weense trams, vooralsnog alleen in de middagspits, in de dienst ingezet als de "Spitstram lijn 260". Aanvankelijk werd er met vier losse motorwagens gereden maar in de loop van het voorjaar 2010 werd de inzet van de spitstrams uitgebreid tot vier combinaties van twee motorwagens met een bijwagen er tussenin, waarbij twaalf van de vijfentwintig aanwezige Weense tram worden ingezet zowel in de ochtend als de middagspits. Instappen kan alleen door de middendeuren alwaar de treeplank is vastgezet. De kopdeuren zijn afgesloten en ontoegankelijk gemaakt. Sinds de zomer van 2011 werden de spitstrams tijdelijk niet ingezet omdat gebleken was dat de sporen nabij de Leidseveertunnel ernstige sporen van slijtage vertoonden en men vermoedde dat dit kwam door de Weense trams. Sinds 12 september 2011 reden de spitstrams weer zij het in een beperkte frequentie. Vanaf de jaardienst 2012 kreeg de spitstram een onregelmatige 15-45 minutendienst.

Na aanhoudende klachten over slijtage, slecht comfort, drukte bij het in- en uitstappen en onduidelijkheid over de stopplaatsen van de trams had het BRU besloten de trams eind 2012 buiten dienst te stellen. Vijftien trams werden verkocht aan het trambedrijf van Krakow, voor een bedrag van 700.000 euro.[13] De verkochte trams hebben daardoor slechts drie jaar in Utrecht in de reizigersdienst gereden. Bij een uitzending van het Vara-programma Kanniewaarzijn meende een wethouder van de Utrechtse SP-fractie dat het hele project van de Weense trams ruim drie miljoen euro heeft gekost.

De BRU is echter teruggekomen op het besluit tot buitendienststelling en sinds het najaar 2013 worden de tien overgebleven Weense trams weer ingezet als spitstram, zij het in een onregelmatige 15-45 minutendienst waarvoor in totaal slechts 2 driewagentrams benodigd zijn. Er zijn nog zeven motorwagens en drie bijwagens aanwezig waarmee men een drietal driewagentrams kan formeren alsmede een reserve motorwagen.

Technische gegevens Weens materieel
Weense trams Zuilenstein.jpgInterieur E6 Wiener Linien Utrecht.JPG
Type E6 (motorwagen met bestuurderscabines) c6 (bijwagen zonder bestuurderscabines)
Fabrikant Lohner/Rotax
Serie (naar Utrecht) 4901-4948 1901-1946
Aantal (naar Utrecht) 48 (→ 15) 46 (→ 10)
Bouwjaren 4901-4903: 1979, 4904-4918: 1980,
4919-4926: 1981, 4927-4932: 1982,
4933-4934: 1983, 4935-4944: 1984,
4945: 1985, 4946-4948: 1990
1901-1902: 1979, 1903-1910: 1980,
1911-1917: 1981, 1918-1922: 1982,
1923-1930: 1983, 1931-1939: 1988,
1940-1946: 1990
Nog aanwezig 4905, 4916, 4925, 4929, 4943, 4947 en 4948 1935, 1937 en 1941
Lengte 19.700 mm 19.490 mm
Breedte 2.305 mm
Hoogte  
Gewicht 28 t 18 t
Asopstelling B'B' 2'2'
Deuren per zijde 2 dubbele; 2 enkele
Zitplaatsen 31 36
Staanplaatsen 72 72
Vermogen 2 x 190 kW = 380 kW n.v.t.
Acceleratie 1 m/s2 n.v.t.
Vertraging 2,7 m/s2 n.v.t.
Maximumsnelheid 65 km/h n.v.t.

Renovatie haltes[bewerken]

De vernieuwde halte Kanaleneiland Zuid.

Vanaf februari 2005 kregen enkele haltes een grondige renovatie. Dit betrof de haltes Graadt van Roggenweg, Ziekenhuis Oudenrijn (deze naam werd gewijzigd in 24 Oktoberplein-Zuid), 5 Mei Plein, Vasco da Gamalaan, Kanaleneiland Zuid, Merwestein en Nieuwegein-Zuid. Enkele jaren daarvoor waren al de meeste haltes in Nieuwegein en IJsselstein vernieuwd.

Inmiddels zijn alle haltes (met uitzondering van Merwestein) gerenoveerd. Ook de haltes Moreelsepark en Westplein zijn niet gerenoveerd, aangezien deze zijn vervallen met de bouw van de nieuwe OV-terminal en plaats zullen maken voor één tijdelijke nieuwe halte aan de Jaarbeurszijde. Utrecht CS is wel opgeknapt voor de tijd dat deze halte nog dienst deed.

Inmiddels zijn ook alle haltes voorzien van displays die de vertrektijden aangeven van de tram. Ook is er OV-chipkaartapparatuur geplaatst voor het in- en uitchecken en het opladen van de OV-chipkaart.

Na de introductie van Voor U zijn er nieuwe reisinformatieposters geplaatst bij de haltes.

Toekomst[bewerken]

Aansluiting op de Uithoflijn[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Uithoflijn voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De Utrechtse sneltram wordt rond 2018 aangesloten op de nieuw aan te leggen tramlijn naar Stadion Galgenwaard en de Uithof. Deze lijn moet de huidige buslijn 12 vervangen, die op weekdagen de aantallen reizigers naar De Uithof niet meer aankan. Inmiddels is begonnen met de bouw van de P&R Garage langs de A28 achter het WKZ waar de Uithoflijn een voorlopig eindpunt krijgt, en tevens 3 opstelsporen waar 6 tramstellen kunnen worden opgesteld in de nacht en voor klein onderhoud en schoonmaakwerkzaamheden. De trams zullen via een tunnel onder de zeer drukke Universiteitsweg doorrijden. De P&R zal in 2013 al worden opgeleverd waarna tot de komst van de tram de bussen van lijn 12 daar hun eindpunt voorlopig krijgen.

De tram uit Mulhouse in de werkplaats van de tram in Nieuwegein.

In het oorspronkelijke plan van de vernieuwing van het stationsgebied, was men van plan de Utrechtse sneltram te laten eindigen aan de jaarbeurszijde (westzijde). Hierin hield men echter nog geen rekening met een aansluiting op de Uithoflijn, die over de Adema van Scheltemabaan komt aan de oostzijde. Er is nu toch besloten dat de trams door de Leidseveertunnel zullen blijven rijden en daar aansluiten op de Uithoflijn. Ook zullen de trams van de Uithoflijn leeg doorrijden over de SUNIJ-lijn om de remise in Nieuwegein te bereiken.[14]

Lagevloertrams[bewerken]

De huidige diensttrams dateren uit het begin van de jaren tachtig en zijn rond 2015 technisch afgeschreven. Door de verbeterde technieken en om de tram beter te laten passen in het Utrechtse straatbeeld, gecombineerd met de eventuele verlengingen naar De Uithof en andere plaatsen, wenst het BRU de huidige trams op termijn te vervangen door lagevloertrams. In dat geval moet de perronhoogte worden aangepast.

In 2007 was een tram uit Mulhouse op bezoek in Utrecht. Deze Citadis was er ter promoting van de autoloze zondag en om het publiek kennis te laten maken met een lagevloertram.

Afbeeldingen[bewerken]

Trams[bewerken]

Spoorbaan: vernieuwing op Kanaleneiland, augustus 2013[bewerken]

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Portal.svg Portaal Openbaar vervoer

Bronnen en verwijzingen

Voetnoten

  1. CU2030 - Sneltramhalte Utrecht Centraal begin december nieuwe begin-/eindhalte
  2. Hele maandag geen trams door vertraging werk Westplein, op rtvutrecht.nl
  3. Persbericht gemeente Utrecht, 3 maart 2009.
  4. Bouwput Utrecht: Cranenborch, 3 maart 2009.
  5. vooru website, 3 juli 2012
  6. Nieuwe lijn 261 IJsselstein-Utrecht - connexxion.nl
  7. OV Nieuwsbrief 219, 3 november 2003
  8. Gewonden na botsing bus en tram - rtvutrecht.nl, 14 september 2010
  9. Trams voor make-over naar Heerenveen
  10. ad.nl: Weense tram walst van Westraven, 22 mei 2008.
  11. Opnieuw uitstel maar geen afstel voor Weense trams, 13 februari 2009.
  12. De invoering van de Weense trams in Utrecht is opnieuw uitgesteld, 20 mei 2009.
  13. BRU verkoopt Weense trams Utrecht, op rtvutrecht.nl
  14. http://www.utrecht.nl/images/DSO/Infraprojecten/hov/HOVomdeZuid_VOtram_september2008.pdf
Vista-kmixdocked.png
Door op de afspeelknop te klikken kunt u dit artikel beluisteren. Na het opnemen kan het artikel gewijzigd zijn, waardoor de tekst van de opname wellicht verouderd is. Zie verder info over deze opname of download de opname direct. (Meer info over gesproken Wikipedia)