Vaals (gemeente)

Vaals

Gemeente in Nederland
Situering
Provincie	Limburg
Algemeen
Oppervlakte	23,90 km²
- land	23,89 km²
- water	0,01 km²
Inwoners (1 november 2012)	9.776? (409 inw/km²)
Hoofdplaats	Vaals
Belangrijke verkeersaders	N278, B1
Politiek
Burgemeester (lijst)	Reg van Loo (partijloos)
Economie
Gemiddeld inkomen (2006)	€ 11.700 per inw.
Gem. WOZ-waarde (2008)	€ 162.000
WW-uitkeringen (2007)	29 per 1000 inw.
Autobezit (2007)	448 per 1000 inw.
Overig
Postcode(s)	6290-6295
Netnummer(s)	043
CBS-code	0981
CBS-wijkindeling	zie wijken en buurten
Amsterdamse code	10007
Website	www.vaals.nl
Portaal    Nederland

Vaals ( uitspraak (info·uitleg)) (in de eigen streektaal, het Völser-plat, Vols genaamd) is een plaats en gemeente in het zuidoosten van de Nederlandse provincie Limburg. Vaals heeft een oppervlakte van 23,90 km² en een inwonertal van 9.776 (1 november 2012, bron: CBS).

Uitzicht over Vaals en Sneeuwberg

Geografie, demografie

Fysische geografie

Het dorp Vaals ligt in het dal tussen de Sneeuwberg in het noorden en de Vaalserberg in het zuiden. De Sneeuwberg dankt zijn naam aan de kalkgrond welke in de zomer een opvallend lichte (witte) kleur geeft t.o.v. de omringende gronden. Ook de meeste andere kernen in de gemeente liggen in het dal. Een uitzondering vormt Vijlen, dat zich het hoogstgelegen dorp van Nederland mag noemen. In de gemeente Vaals ligt tevens het hoogste punt (van het vasteland) van Nederland, de Vaalserberg (vroeger Hubertusberg). De top van de Vaalserberg, waar zich ook het Drielandenpunt bevindt, ligt op 322,5 meter N.A.P.

Vaals is feitelijk gelegen op de rand van een lang gelegen uitgebluste vulkaan. Aken ligt in de krater, vandaar dat daar ook thermale bronnen zijn. Onder Vaals en omgeving bevindt zich het zogenaamde Vaalser Groenzand. Dit is een afzetting van een vroegere zee, welke bestaat uit glauconiet- en kleihoudend zand die zo compact zijn, dat het grondwater niet kan wegzinken of bovenkomen. Op plaatsen, waar deze laag wordt onderbroken, ontstaan bronnen. Deze bronnen voeden de Zieversbeek en de Selzerbeek. Andere beken in de gemeente zijn de Hermansbeek, Harleserbeek, Lombergbeek, Hermensbeek, Berversbergbeek en de Cottesserbeek.

De gemeente Vaals is zeer rijk aan natuurschoon. Het gebied tussen Vaals en Gulpen werd in 2005 door de Stichting Natuur & Milieu uitgekozen als mooiste landschap van Nederland, bekroond met 5 sterren.

Geografische ligging

Vaals ligt direct aan de Rijksgrens van Nederland, ten westen van de Duitse stad Aken. Ten zuiden van Vaals, in België, ligt het dorp Gemmenich dat tot de gemeente Blieberg (Plombières) behoort. De gemeente Vaals behoort met Sittard-Geleen, Echt-Susteren en Gulpen-Wittem tot de vier Nederlandse gemeenten die zowel aan Duitsland als aan België grenzen. De vooruitgeschoven, perifere ligging van Vaals - en Zuid-Limburg in het algemeen - wordt ook wel gesymboliseerd met de term "balkon van Europa".

Aangrenzende gemeenten
Gulpen-Wittem		Aken (D)
	Blieberg (B)	Kelmis (B)

Demografie

De gemeente Vaals heeft iets minder dan 10.000 inwoners, een getal dat al enige jaren dalende is door een laag geboortecijfer, gecombineerd met een hoog sterftecijfer en een negatief migratiesaldo. Hierdoor kampt de gemeente met een toenemend aantal problemen, samenhangend met vergrijzing en bevolkingskrimp.

In de gemeente Vaals liggen vier kerkdorpen, waarvan het aantal inwoners op 1 januari 2005 bedroeg:

Nederlandse naam	Limburgse naam	Aantal
Vaals	Vols	7360
Vijlen	Viele	1340
Lemiers	Lemieësj	780
Holset	Hozelt	160
(Bron: CBS)

Naast deze vier kernen bevinden zich in de gemeente negen gehuchten en buurtschappen, die alle minder dan 200 inwoners hebben: Camerig, Cottessen, Harles, Mamelis, Melleschet, Raren, Rott en Wolfhaag.

Als gevolg van het feit dat Vaals een buurgemeente is van het Duitse Aken, heeft 26% van de inwoners van Vaals de Duitse nationaliteit. Vaals is bijna aan Aken vastgegroeid en kan welhaast gezien worden als een Nederlandse voorstad van Aken. Veel inwoners werken in de domstad en maken gebruik van Akense voorzieningen. De Akense openbaar vervoersmaatschappij ASEAG onderhoudt een goede busverbinding tussen beide plaatsen.

Taal

Het dialect van Vaals behoort tot de Middelduitse dialecten; dat wil zeggen dat het ten zuiden van de Benrather Linie ligt. Het Vaalser-plat behoort tot de meest van het Standaardnederlands afwijkende autochtone taalvarianten die men in Nederland en Vlaanderen aantreft. Het wordt, samen met onder meer het Keuls, ingedeeld bij het Ripuarisch, al delen de sprekers zelf hun dialect het liefste bij het Limburgs in. Andere dialecten in Limburg met deze eigenaardigheid zijn het Simpelvelds, het Bocholts, het Lemiers en het Kerkraads. Opvallende verschillen met overige Limburgse dialecten zijn de vervanging van de -k door -ch, t- door -ts, en vooral ook de verandering van g- in j-. Deze dialecten klinken en zijn vrij Duits. Het is dan ook begrijpelijk dat in Zuidoost-Limburg het Hoogduits eeuwenlang, tot aan de Tweede Wereldoorlog, de rol van cultuurtaal had, terwijl het Frans vooral in Maastricht opgeld deed.

• Voorbeeldstukje in het Vaalser Dialect: De oppervlakte bedriesjt 23.9 vierkante kilometer. I Vols bevinge ziesj versjiedene dele zowie doa zunt: d'r Blommedaal en 't Kirresjdaal (Van Clermontplein). Op de letste plaatsj entsjpringet vruier 'n baach, nämlisj de Gau. Binne de jrenze van de jemingde Vols liet d'r Völserberresj, dat is 'ne hujel daeë 322 meter hoëg is ('t hoeëgste punt va Nederland) en woa ooch drei länder tsezame komme. Nämliesj 't Belsj, Duutsjland en natuurlisj 't Hollendsj.

Geschiedenis

Een van de grafheuvels in het Vijlenerbos

Zo'n twee miljoen jaar geleden was het gebied rondom Vaals nog relatief vlak. Het stroomgebied van de Maas verliep toen langs de lijn Eijsden, Epen en Vijlen richting het noordoosten. Hierin kwam verandering doordat het Ardennengebied omhoog kwam. Ook Vaals en omstreken stegen ten opzichte van Maastricht. Hierdoor "gleed" de Maas af richting Maastricht. Zo zijn de Maasterrassen ontstaan, en de vele zijriviertjes en beekjes sneden hun eigen dalen door het gebied waaraan het Heuvelland zijn huidige vorm te danken heeft.

Vaals is al heel lang bewoond. In het Vijlenerbos in de gemeente Vaals zijn grafheuvels gevonden uit de Bandkeramiekcultuur (tussen 5300 en 4900 voor Christus) (Grafheuvels Vijlenerbos), en bij Lemiers resten van Romeinse villa's (Romeinse villa Lemiers). In documenten wordt Vaals voor het eerst genoemd in 1041. De plaats heet dan Vals of Vallis, wat dal betekent. Destijds schonk keizer Hendrik III goederen (land) aan het St. Adelbertstift in Holset, Lemiers, Vijlen en Mamelis. Om deze landerijen te onderscheiden van het land in Aken werd er gesproken van "in Vallis" (in het dal) en op de berg (Aken). In die tijd lag het centrum van de huidige gemeente Vaals dus niet in de plaats Vaals, maar in het dorpje Holset waar ook een hoge rechtbank gevestigd was. Van de lagere rechtbanken (laatbanken) in Vaalsbroek, Vijlen en Einrade kon men in Holset in hoger beroep gaan.

Daar Vaals gelegen was aan zogenaamde heerbanen die liepen van Aken naar Maastricht en van Rolduc naar Moresnet zagen de Vaalsenaren regelmatig legers voorbij trekken die Vaals niet onberoerd lieten. In de strijd tegen de Spanjaarden trokken de troepen van Willem van Oranje in 1568 richting de Maas door Vaals en plunderden de dorpskerk.

In 1661 werd Vaals (onderdeel van het land van 's Hertogenrade) aan de Republiek der Verenigde Nederlanden toegewezen. Het werd bestuurd als deel van de Generaliteitslanden. Door het ontwikkelen van een Staatse machtsbasis in de regio werd de kiem gelegd voor het ontstaan van het latere Zuid-Limburg.

Vele gegoede burgers vestigden zich nadien in Vaals en zorgden ervoor dat het een welvarende industrieplaats werd. Een van deze fabrikanten was de familie Von Clermont, die zich vanuit Aken hier in 1761 vestigde en een beroemde lakenfabriek oprichtte met afnemers in Pruisen, België, Oostenrijk, Frankrijk, Polen en zelfs Rusland. De Tsaar van Rusland, Peter de Grote, was in 1717 te gast bij de Von Clermonts. Uit diezelfde tijd stamt ook de Schuurmolen, een watermolen die werd ingezet bij de lakenproductie.

In 1803 bezocht Napoleon Bonaparte met zijn gemalin Josephine de Beauharnais Vaals en omstreken en bracht de nacht door in het buitenverblijf Kasteel Bloemendal van de familie Von Clermont.

Officieus werd Vaals in 1815 door toenmalig gouverneur Sack in bezit genomen als deel van het Koninkrijk der Verenigde Nederlanden. Vaals moest zich op Holland gaan oriënteren en voortaan in het Nederlands corresponderen.

Het Vierlandenpunt op een oude ansichtkaart

Tijdens het Weense Congres werd besloten dat Aken (en het Duitse Rijnland) bij Pruisen en dat Vaals (met Limburg) bij het Koninkrijk der Nederlanden gevoegd zou worden. Toen België zich in 1830 onafhankelijk verklaarde, behoorde Vaals van 1830 tot 1839 bij België. Vanaf 1839 is er in het Vaalser Preusbos sprake van een Viergrenzenpunt met de grenzen van Pruisen, Nederland, België en Neutraal Moresnet. Er was echter geen Vierlandenpunt, want Neutraal Moresnet was niet gelijk aan de overige drie landen. Neutraal Moresnet beschikte weliswaar over een tricolore met de kleuren ZWART-WIT-BLAUW, maar beschikte niet over een staatshoofd, senaat en/of regering. In Vaals herinnert de straatnaam Viergrenzenweg, aan deze toestand die van 1839 tot 1919 duurde. Omdat Duitsland de Eerste Wereldoorlog verloor, kwam in 1919 Neutraal Moresnet bij het koninkrijk België. Toen veranderde de naam van de plaats in Kelmis of La Calamine. Bij het politieke drielandenpunt in het Vaalser Preusbos, werden in het belang van het toerisme, de grenzen tussen België, Duitsland en Nederland visueel herkenbaar gemaakt. Normaal gesproken is een landkaart nodig om grenzen zichtbaar te maken, maar bij het Drielandenpunt is de grens tussen Nederland en Duitsland, thans nog steeds zichtbaar door de zich parallel aan de grensweg bevindende overblijfselen van de Landgraven. Met de aanleg van de Landgraaf werd in 1419 begonnen. In dat jaar werd Filips de Goede hertog van Bourgondie en in zijn veroveringsdrang stond ook Aken op het verlanglijstje. Reden voor de Akenaren om een 70 km lange ringgreppel om hun rijk te graven. Reeds in 1386 werden grensmarkeringen geplaatst. Het waren 94 grensstenen, die voorzien waren van een rijksduitse adelaar. Van deze bijzondere grensstenen zijn er thans nog 20 over. Nummer 16 staat op de Schornkopf, in de buurt van de Wilhelminatoren, nummer 17 staat bij de Kleine Wacht Akenerstraat in Vaals, nummer 18 staat tegen het historisch zaalkerkje van Oud-Lemiers, nummer 19 staat in het Mamelisser Loch en nummer 20, die op 15 april 2000 door heemkundige Hans Hermans, tussen een hoop puin in de buurt van het toen in aanbouw zijnde industriepark Avantis gevonden werd, staat thans naast de politieke grenspaal met NL/D nummer 212.

Door toenemende concurrentie en door politieke afsluiting van het Duitse en Belgische achterland liep de industrie vanaf 1840 sterk terug in Vaals. Van een welvarende industrieplaats werd Vaals in die jaren meer een ontspanningsoord voor Akenaren met Monte Carlo-allures, omdat het ook berucht werd door de speelbanken (huidige casino's). Er werd gesproken van het "Vaalser Paradies". Om de industrie en het toerisme weer op gang te brengen, werd in 1922 een trambaan geopend tussen Wijlre, Vaals en Aken. In 1924 werd deze uitgebreid naar Maastricht.

Voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog waren de grenzen dicht en raakte Vaals door zijn speciale ligging in de uiterste zuid-oostelijke landpunt van Nederland geïsoleerd. Na de oorlog bloeide de handel weer op. Duitsers kwamen dagelijks naar Vaals om te winkelen. Deze "Butterfahrten", zoals men dat in de volksmond noemt, vinden ook vandaag de dag nog plaats. Vele Vaalsenaren vonden weer werk in de Domstad Aken. De smokkelhandel heeft vele jaren welig getierd. Vaalsenaren werden ook wel "Grensülle" (grensuilen) genoemd. Dit omdat men 's nachts (net als uilen) op pad ging, om zijn kostje te vergaren met smokkelen over de grenzen van en naar België en Duitsland. Vandaag de dag is Vaals een forensengemeente, die zijn inkomsten voor een aanzienlijk deel verkrijgt uit het bloeiende toerisme en als winkelplaats voor vooral Duitse bezoekers.

Bezienswaardigheden

Hervormde kerk met middeleeuwse toren

Het centrum van Vaals is een beschermd dorpsgezicht (met een latere uitbreiding). In de gemeente Vaals bevinden zich 169 rijksmonumenten, waarvan er 70 in het dorp zelf gelegen zijn. Onder de rijksmonumenten bevinden zich een aantal kerken en kloosters, kastelen, villa's, herenhuizen, boerderijen en voormalige fabrieksgebouwen.

Zie Lijst van rijksmonumenten in Vaals (gemeente) en Lijst van rijksmonumenten in Vaals (plaats) voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.

Kerken en kloosters

In de dorpskern bevinden zich een vijftal interessante kerken en kapellen. De moderne Sint-Jozefkerk werd enkele jaren geleden gesloopt.

• De Nederlands Hervormde kerk (van de Protestantse Kerkgemeenschap Gulpen-Vaals). De middeleeuwse toren is een restant van de oude parochiekerk van Vaals en is gebouwd van blokken kalk- en zandsteen (mergel). De kerk (17e eeuw, Pieter Post?) is op een achthoekige verhoging gebouwd en ligt op ca. 215,17 meter boven NAP en is daarmee de hoogstgelegen kerk van Nederland.
• De voormalige Lutherse kerk uit 1736 is tegenwoordig in gebruik als museum (De Kopermolen) en cultureel centrum.
• De laat-17e-eeuwse Waalse Kerk is een onopvallend, enigszins verscholen liggend bouwwerk, dat bovendien in de loop der tijd sterk verminkt is.
• De katholieke St. Pauluskerk is een kruisbasiliek uit 1892-1893, ontworpen door architect Johannes Kayser in neogotische stijl. Deze kerk ligt op ca. 208,53 meter en is daarmee de hoogstgelegen katholieke kerk van Nederland.
• Voormalige kloosterkapel van de Camillianen.

Buiten het dorp Vaals kunnen genoemd worden: de Sint-Martinuskerk in Vijlen, de Sint-Catharinakapel in Lemiers, de Sint-Catharina en Luciakerk in Lemiers, de H.H. Lambertus en Genovevakerk in Holset en de Abdij Sint-Benedictusberg bij Mamelis.

• 

  Sint-Pauluskerk

• 

  Lutherse kerk

• 

  Catharinakapel, Lemiers

• 

  Abdij Mamelis

Niet-religieuze gebouwen

• Het Von Clermonthuis, gebouwd in 1761 naar een ontwerp van de Akense bouwmeester Joseph Moretti, was een textielfabriek en het oorspronkelijke woonhuis van Johann Arnold von Clermont. Het is na restauraties en verbouwingen sinds 1979 in gebruik als gemeentehuis van Vaals. In 2005 heeft opnieuw een verbouwing plaatsgevonden, waardoor de hoofdingang thans op de prachtige binnenplaats is gelegen.
• Het gebouwencomplex van hoeve St. Adalbert (in dialect Sankt Tolbert) (1041 n.C). Aan deze hoeve heeft Heemkundekring Sankt Tolbert Vaals zijn naam ontleend.
• Kasteel Vaalsbroek met bijbehorend park kwam in de 18e eeuw in handen van de familie Von Clermont. Deze lieten het oorspronkelijke middeleeuwse kasteel grondig verbouwen door Joseph Moretti. De watermolen naast het kasteel dateert van 1765. Vaalsbroek maakt vandaag de dag deel uit van de Nederlandse hotelketen Bilderberg. Op het terrein ligt een bijzonder mausoleum, eveneens door Moretti ontworpen.
• Het Kasteel Bloemendal (Schloss Blumenthal), voormalig buitenverblijf van Von Clermont, gebouwd door Joseph Moretti in de late 18e eeuw. In de 19e en 20e eeuw was Bloemendal een kostschool. Tegenwoordig is er een hotel in gevestigd.
• Nabij het huis Bloemendal ligt in het park de oude begraafplaats voor de geestelijken van Klooster Bloemendal.
• Het Museum Vaals in het voormalige Camillianenklooster herbergt een heiligenbeeldenmuseum.
• De Obelisk in een vijver aan de Beemderlaan. Johan Arnold von Clermont gaf hiermee in 1790 het eindpunt van zijn uitgestrekte eigendom aan.

• 

  Von Clermonthuis

• 

  Kasteel Vaalsbroek

• 

  Kasteel Bloemendal

• 

  Begraafplaats Bloemendal

Drielandenpunt

Overige bezienswaardigheden

• De Vaalserberg is het hoogste punt van Nederland. Over de vraag hoe lang de Vaalserberg is, bestaat momenteel geen eensgezindheid. Sommigen vinden dat de meting moet beginnen bij de eerste stijging, anderen doen dat pas bij de echt steile opgang. Afhankelijk daarvan is hij ofwel 1800 meter ofwel 2250 meter lang. De helling is gemiddeld zo'n 5% met een steilste stuk van 9% over 150 meter. Aan Belgische zijde is er een afdaling richting Gemmenich met mooie haarspeldbochten. In de afdaling kan men de spoorlijn tussen Luik en Aken zien liggen die via de Gemmenichertunnel door de Vaalserberg gaat. Deze tunnel is in de Eerste Wereldoorlog gegraven door Russische krijgsgevangenen.
• Boven op de Vaalserberg ligt het welbekende Drielandenpunt. Op dit geografische punt, slechts enkele tientallen meters verwijderd van het hoogste punt van Nederland, komen de grenzen van drie landen (Nederland, België en Duitsland) samen. De drie grenspalen staan op Nederlands grond gebied (het 'toeristische' drielandenpunt); het 'echte' drielandenpunt ligt ongeveer 30 meter zuidwaarts en bestaat uit een 8-hoekige hardstenen grenspaal, grenspaal nummer 193. De paal heeft nog een tweede nummer, 1032, omdat het tevens de laatste grenspaal is van de grens tussen België en Duitsland. Bij het Drielandenpunt bevinden zich verder de Wilhelminatoren, de Koning Boudewijntoren en het Labyrint Drielandenpunt.
• Het Bokkebosje is een markante heuvel met uitzicht.
• Het Vijlenerbos is een hoog gelegen bos met een hoge natuurwaarde en een belangrijk recreatiegebied.
• De grafheuvels in het Vijlenerbos en op de Vaalserberg zijn tumuli van duizenden jaren oud.
• Voor vakantiegangers is de ANWB-Mergellandroute een geliefde route door het Limburgse heuvelland met een lengte van ca. 110 kilometer voor automobilisten en motorrijders of ca. 125 kilometer voor fietsers.
• In Vaals bevinden zich enkele oorlogsmonumenten.

Verkeer en Vervoer

Vaals is aangesloten op de N278 en de Duitse B1. Er zijn verschillende buslijnen die een verbinding met Vaals vormen. Heel speciaal is dat Vaals aangesloten is op het Duitse stadsvervoer en het Duitse nachtnet van Aken. Ook is er een Openbaar Vervoer verbinding met België. De volgende buslijnen verbinden Vaals:

• Lijn 25 (ASEAG): Vaals - Aken Westfriedhof - Aken Bushof - Aken Brand - Stolberg Büsbach - Stolberg
• Lijn 33 (ASEAG): Vaals - Aken Uniklinik - Hörn - Aken Bushof - Aken Fuchserde
• Lijn 43 (Veolia Transport): Heerlen - Bekkerveld - Heerlerbaan - Kerkrade - Simpelveld - Bocholtz - Baneheide - Nijswiller - Lemiers - Vaals
• Lijn 50 (Veolia Transport): Maastricht - Cadier en Keer - Margraten - Gulpen - Wittem - Wahlwiller - Nijswiller - Lemiers - Vaals - Aken Bahnhof
• Lijn 61 (Veolia Transport): Gulpen - Partij - Mechelen - Hilleshagen - Vijlen - Holset - Vaals
• Lijn 149 (Veolia Transport): Vaals - Drielandenpunt
• Lijn 396 (TEC): Vaals - Gemmenich - Moresnet - Kelmis - Hergenrath - Astenet - Walhorn - Kettenis - Eupen
• N4 (ASEAG (Nachtnet)): Aken Elisenbrunnen - Aken Bushof - Hörn - Aken Uniklinik - Vaals

Gemeenteraad

De gemeenteraad van Vaals bestaat uit 13 zetels. Hieronder staat de samenstelling van de gemeenteraad sinds 1998:

Gemeenteraadszetels
Partij	1998	2002	2006	2010
PvdA	6	4	3	3
CDA	4	5	5	3
F Scheffers-Vrij en Onaf	2	3	2	3
Burgerbelangen	1	2	4	1
VVD	1	1	1	-
Betaalbaar en Duurzaam Vaals	-	-	-	2
Pro Vaals	-	-	-	1
Overigen	1	-	-	-

Sport

In 2009 werd de laatste rit van Olympia's Tour in Vaals verreden, de start en de finish waren in Vaals. De Amerikaan Tejay van Garderen won de etappe en de Nederlander Jetse Bol won de etappekoers.

Vaals heeft twee voetbalverenigingen in haar gemeente: RKVV Vijlen en Rood Groen LVC '01. De laatste is een fusieclub van RKSV Wit Groen VC uit Vaals en RKVV Lemirsia uit Lemiers. Beide clubs spelen in de Vierde klasse van het KNVB district Zuid II. RKVV Vijlen vierde in juni 2010 haar 75-jarig jubileum.

De Amstel Gold Race deed vaak de Vaalserberg aan maar startte of finishte er nooit.

Externe links

• Website gemeente Vaals
• (Belgische) informatie over Vaals

50° 46′ 22″ N, 6° 1′ 5″ O