Vaandel

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Nederlandse koloniale infanteristen met vaandel
Belgische grenadiers met een vaandel

Een vaandel is een onderscheidende vlag bedoeld om de nationaliteit van een schip aan te duiden of een militaire eenheid te herkennen. Uit die laatste variant zijn de vaandels van gilden en schutterijen ontstaan. Daarnaast zijn er nog de religieuze vaandels, vooral meegedragen in processies.

Op zee[bewerken]

Op zee wordt een vaandel meestal gehesen op de achtersteven van een schip of boot om de nationaliteit van het vaartuig aan te duiden. Vaandels kunnen ook verticaal gehesen worden op de ra-nok (de verticale mast-arm), wanneer het schip op zee vaart. Er is een groot verschil tussen een vlag of vaandel, een vlag is een nationaal erkende natievlag, een vaandel wordt toegekend aan gildes en aan onderdelen van een defensiemacht. Een nationale vlag bij de Koninklijke Marine wordt alleen op de achtersteven gevoerd wanneer het schip in de haven ligt (niet vaart). Soms wordt de verkleinde vlag aan de mast gehesen wanneer het schip vaart. De geus wordt alleen gehesen aan de voorsteven wanneer een oorlogsschip in buitenlandse havens ligt.

In sommige landen (bijvoorbeeld de Verenigde Staten) is het nationale vaandel gelijk aan de nationale vlag. In andere landen, zoals het Verenigd Koninkrijk, zijn er speciale vaandels voor gebruik op zee. Er wordt daarbij onderscheid gemaakt tussen oorlogsvlaggen, dienstvlaggen en handelsvlaggen, al naargelang het schip een militaire taak dan wel een overheidstaak heeft, of gewoon een civiel (koopvaardij)schip is.

Te land[bewerken]

Te land is een vaandel de herkenningsvlag van een militaire eenheid. Bij de bereden wapens (de eenheden die voor 1940 te paard opereerden: cavalerie, artillerie en Koninklijke Marechaussee, Bereden Ere-Escorte Politie (KLPD) dan wel anderszins bereden waren: Regiment Wielrijders) wordt een vaandel een standaard genoemd, waarbij voor de artillerie geldt dat zij tot enkele jaren geleden de chabrak hadden. Dit betrof een vaandeldoek, dat over de schietbuis van een stuk werd gelegd en een vervanging was voor de van oudsher in de schietbuis ingeslagen initialen van de vorst(in). De chabrak is vervangen door een standaard.

In vroeger tijd stond het vaandel voor de directe aanwezigheid van de leidinggevende, vaak de vorst of heerser. Met het onoverzichtelijker worden van het slagveld stonden de vlaggen, vaandels en standaarden voor de aanwezigheid van de door de vorst aangewezen leidinggevenden (commandanten). Tot op heden wordt in Nederland het vaandel/de standaard verleend (of erkend) door de heersend vorst. De aanwezigheid van het vaandel/de standaard staat symbool voor de aanwezigheid van het Koningshuis. Vaandels en standaarden zijn in Nederland gebonden aan vorm, uiterlijk en afmetingen, zoals vastgelegd aan het eind van de 19e eeuw.

Tegenwoordig heeft het vaandel vooral een ceremoniële betekenis. Elke militair (met uitzondering van dienstplichtigen, niet behorend tot de categorie officieren) legt zijn of haar eed/belofte af op het vaandel of de standaard van zijn of haar eenheid.

Vaandels worden tegenwoordig gevoerd door regiment en korpsen, of grotere verbanden zoals het Korps Mariniers, het eskader, de Koninklijke Luchtmacht en de Koninklijke Marechaussee.

Vaandels in kerkelijk gebruik[bewerken]

Vaandels van het type gonfaloniere bij het opstellen van een processie van Wehe-den Hoorn naar Onze Lieve Vrouwe van Warfhuizen

Schutterijen en gilden namen tijdens de protestantse overheersing in de zestiende en zeventiende eeuw Rooms-katholieke geestelijken in bescherming. Ook bewaakten zij de plaatsen waar clandestien de Mis werd gelezen. Toen de onderdrukking van de Kerk was afgelopen veranderden deze groepen van gewapend verzet in folkloristische verenigingen, die als erewacht vaak nog steeds een rol vervullen in de liturgie van de Kerk, vooral op hoogtijdagen. Vooral in Noord-Brabant is het vaandelzwaaien of vendelen nog steeds populair.

Verschillende oude broederschappen lieten hun patroonheilige borduren op kostbare vaandels, die werden meegedragen tijdens processies. Deze vaandels werden vervaardigd door goudborduurders, die rondom de medaillon met de heilige vaak indrukwekkende gouden cartouches borduurden.[1] De grote van een vaandel weerspiegelt vooral de rijkdom van een broederschap, maar ze moesten vooral praktisch handelbaar zijn. Vaak werden deze geschonken door rijke parochianen, en werden hun wapenschild erop gezet. In België worden in de meeste oude kerken oude kostbare fluwelen vaandels en wimpels bewaard, die getuigen van de oude broederschappen. Deze vaandels zijn meestal opgenomen in de inventaris en zijn beschermd erfgoed.

Ook de vakbeweging nam deze traditie over, werkliedenbonden en vakbonden lieten grote vaandels maken. Ook studentenverenigingen, met name de corpora, gebruiken vaandels die in optochten worden meegedragen.

In sommige kringen is het traditie om als uiting van 'onderdanigheid' een koning of koningin, en ook de paus, bij een bezoek uit te nodigen over de gekoesterde en anders altijd letterlijk en figuurlijk 'hooggehouden' vaandels te lopen.[2]

Trivia[bewerken]

  • In Stratego is het doel van het spel om het vaandel van de tegenstander te veroveren.
Bronnen, noten en/of referenties