Valse vrienden

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Nuvola single chevron right.svg Dit artikel gaat over een begrip uit de taalwetenschap. Zie Foute vrienden voor de tv-producties.

Valse vrienden zijn woorden die in hun vorm op een woord uit een andere taal lijken, maar niet dezelfde betekenis hebben. Meestal is dit zodanig dat er bij de taalgebruiker gemakkelijk verwarring kan ontstaan.

Die verwarring uit zich in versprekingen, in vertaalfouten of in verkeerd begrijpen. Ze kan ook gebruikt worden om een humoristisch effect te verkrijgen, bijvoorbeeld met meertalige woordspelingen.

Het verschijnsel doet zich voor tussen twee verschillende talen, bijvoorbeeld het Nederlands en het Duits, en soms ook tussen varianten van eenzelfde taal.

In het Frans heeft men het over faux amis, in het Engels over false friends en vroeger moesten er in Nederland op school voor Duits schwere Wörter geleerd worden, die in het Duits falsche Freunde genoemd worden. De Franse aanduiding is de oudste: de term werd in 1928 gemunt door Maxime Koessler en Jules Derocquigny, in hun boek Les faux amis ou les trahisons du vocabulaire anglais.[1]

Ontstaan[bewerken]

Valse vrienden kunnen op verschillende manieren ontstaan.

Historische verwantschap[bewerken]

Vele talen zijn historisch verwant. Zo behoren onder meer de Scandinavische talen, het Duits, het Nederlands, het Fries en het Engels alle tot de Germaanse subtak van de Indo-Europese taalfamilie. Die verwantschap uit zich in een aantal aspecten, en een daarvan is de woordenschat. Een groot deel van het Nederlandse vocabulaire kent cognaten in nauw verwante talen; een ander deel is van andere (bijvoorbeeld Romaanse) herkomst, en daarmee hooguit indirect verwant. Maar woorden kunnen in de loop der tijd sterk veranderen, zowel qua vorm als qua betekenis.

  • Het Duitse Meer (zee) en de Nederlandse cognaat meer gaan beide terug op eenzelfde voorouder, maar de betekenissen zijn in beide talen uiteengegroeid. De twee woorden zijn daarmee valse vrienden geworden, hoewel in het Duits See ook voor 'zee' (Nordsee) en Meer voor 'meer' (Zwischenahner Meer) gebruikt wordt.
  • Het Nederlandse tuin, de Duitse cognaat Zaun en de Engelse cognaat town gaan alle drie terug op hetzelfde Germaanse grondwoord dat "omheining" betekende. In het Engels en Nederlands verschoof de betekenis naar "het gebied binnen de omheining". Uit deze metonymische betekenis ontwikkelde zich in het Engels weer de nieuwe betekenis "kleine tot middelgrote stad"; een stad was in vroeger tijden veelal een omheind bolwerk.

Dat uiteengroeien is niet noodzakelijkerwijs een verschijnsel uit het verre verleden. De verschillen in betekenis van een en hetzelfde woord in het Brits en het Amerikaans Engels, of het Spaans uit Spanje en dat uit Midden- en Zuid-Amerika (en zelfs het Spaans uit verschillende Spaanse regio's of uit verschillende Latijns-Amerikaanse landen onderling), maken duidelijk dat de betekenis van woorden voortdurend verandert, zowel binnen een taal als tussen verschillende talen.

Leenwoorden[bewerken]

Talen nemen woorden letterlijk over uit andere, al dan niet verwante, talen. Het Nederlands kent een groot aantal leenwoorden van Latijnse, Griekse, Franse, Duitse en tegenwoordig steeds meer van Engelse herkomst. Daarnaast heeft het Nederlands woorden overgenomen uit heel andere talen zoals het Maleis (vanwege de kolonie Nederlands-Indië) en vooral onder jongeren in de Randstad Surinaams, Papiaments, Turks en Marokkaans.

De oorspronkelijke betekenis van de leenwoorden wordt niet altijd even goed begrepen en soms worden ze in de lenende taal dan ook in een iets andere betekenis gebruikt. Of hun betekenis verschuift pas nadat de woorden zijn overgenomen. Zo betekent conducteur in het Frans bijvoorbeeld "bestuurder", maar in het Nederlands is het de gangbare term geworden voor degene die de kaartjes in het openbaar vervoer controleert (het Franse woord hiervoor is receveur). Het is niet altijd duidelijk of er in een bepaald geval van onbegrip sprake is, dan wel van een gewone betekenisverschuiving.

  • Een mobiele telefoon wordt in het Duits met een Engelse term Handy genoemd, zonder relatie met de Engelse betekenis van handy
  • Tabeh is in het Maleis een vrij algemene begroeting, terwijl het Nederlandse tabee een afscheidsgroet is. Snoeshaan is mogelijk ontstaan uit Soesoehoenan (Susuhunan), een Javaanse adellijke titel.

Toeval[bewerken]

Voorbeeld van toeval: een Engelstalige zou dit opvatten alsof het kind "Mama, sterf, sterf, sterf..." zegt, want die is in het Engels een werkwoord dat 'doodgaan' of 'sterven' betekent. Het woord wordt in het Engels wel anders uitgesproken dan in het Nederlands, dus het is enkel een communicatiestoring op schrift.

Woorden kunnen in verschillende talen naar de (geschreven of gesproken) vorm sterk op elkaar lijken, terwijl de betekenis niet hetzelfde (soms zelfs het tegenovergestelde) is.

  • Het Noorse woord jeg wordt uitgesproken als jij, maar betekent "ik".
  • Het Noorse woord ikke betekent "niet" in het Nederlands.
  • Het Noorse woord tak betekent "ja" in het Pools. De uitdrukking "nei, tak" (Nee, bedankt) is dus erg verwarrend voor Polen.
  • Het Griekse betekent "ja".
  • In het Engels en het Frans betekent air "lucht", in het Maleis betekent het "water". Ook ilma is "lucht" en "water", het eerste in het Fins, het tweede in het Maltees.
  • Het Ierse an is een bepaald lidwoord, terwijl het Engelse an een onbepaald lidwoord is.
  • Het Italiaanse woord voor warm is "caldo", wat lijkt op het Duitse "kalt", dat koud betekent.
  • Het Zweedse liedje Boten Anna gaat over een bot. Een Nederlandstalige coverversie (en parodie) gaat echter over een boot.

Mengvormen[bewerken]

Ontlening en betekenisverschuiving kunnen in combinatie optreden.

  • Het Engelse to commit en het Nederlande committeren komen beide van het Latijnse committere (afvaardigen, tezamen brengen). Het Engelse woord is daarna van betekenis veranderd naar "plegen" (hoewel het van dit woord afgeleide committee nog met de oorspronkelijke betekenis samenhangt).

Woorden hebben vaak meer betekenissen (polysemie). Soms sluiten zij in de ene betekenis wel valse vriendschap met het woord uit de andere taal, maar in de andere betekenis niet.

  • Het Engelse administration betekent onder andere "regering", en is in die betekenis een valse vriend van ons "administratie". In een andere betekenis van administration klopt de overeenkomst wel; die betekenis is namelijk inderdaad "administratie".
  • Het Engelse competition betekent onder andere "mededinging", en is in die betekenis een valse vriend van ons "competitie" (een andere mogelijke betekenis van competition).
  • Het Engelse eventual en het Nederlandse eventueel komen beide van het Franse éventuel (mogelijk, hypothetisch). Naast "mogelijk" kan het Engelse woord ook "uiteindelijk" betekenen.

Geen verwarring[bewerken]

Niet alle valse vrienden veroorzaken verwarring. Als de twee woorden tot verschillende woordsoorten behoren of niet in dezelfde context kunnen voorkomen, zal er zelden verwarring optreden.

  • Het Engelse wit ("gevatheid") is een zelfstandig naamwoord, het Nederlandse wit een bijvoeglijk naamwoord.
  • Het Finse ja ("en") zou een onmogelijke zin opleveren als het met ja vertaald werd.
  • Het Engelse the worst car kan misschien vertaald worden met de auto van de slager, maar over het algemeen zal een dergelijke fout niet gauw voorkomen.
  • De Haagse straatnaam Lange Voorhout klinkt nagenoeg hetzelfde als de Duitse woorden lange Vorhaut (lange voorhuid), maar verwarring zal daardoor niet ontstaan, mogelijk wel gêne.

Taalvarianten[bewerken]

Ook binnen het Nederlands komen valse vrienden voor, door (kleine) betekenisverschillen. Een andere oorzaak is dat een woord met meer betekenissen door de ene groep taalgebruikers vooral in de eerste betekenis wordt gebruikt, terwijl de andere groep vooral aan de tweede betekenis denkt. Zo zijn er nogal wat nuances tussen Nederlands in Nederland en Nederlands in Vlaanderen. Bijvoorbeeld:

  • Als de voorzitter zegt dat de vergadering in een andere ruimte doorgaat, maar dat iedereen zijn tas moet meenemen, zullen de Vlamingen wellicht hun (koffie-)tas meenemen, de Nederlanders hun (boeken-)tas.
  • Het verzoek "loop eens naar het postkantoor" zullen Nederlanders al wandelend uitvoeren, Vlamingen gaan dan rennen.
  • Als een Vlaamse schooljuffrouw de kinderen vraagt op hun poep (hun achterste) te gaan zitten, zal dat bij een uitwisselingsprogramma met Nederlandse kinderen ongetwijfeld tot verwarring leiden
  • Waar een Vlaamse vrouw zich al eens graag een schoon kleedje koopt, noemt een Hollandse dat een mooi jurkje. Zij denkt bij schoon kleedje aan een gereinigd vloerkleedje of iets dergelijks.

Ook binnen het Spaans komen dergelijke verschillen voor, zoals de Nederlandse kroonprins Willem-Alexander merkte tijdens een staatsbezoek aan Mexico waar hij de uitspraak "Camarón que se duerme se lo lleva la chingada" deed, zich er niet van bewust zijnde dat het woord chingada (Spaans voor getijde) in Mexico hoofdzakelijk als redelijk onbeschaafd alternatief voor "verknoeien" gebruikt wordt.[2][3]

Een Amerikaan zal vreemd opkijken als een Ier hem een fag aanbiedt. Het woord wordt in Ierland gebruikt voor een sigaret, in de Verenigde Staten als pejoratieve term voor een homoseksueel.

Taalvos[bewerken]

Bij Uitgeverij Thomas Rap (tegenwoordig onderdeel van De Bezige Bij) zijn onder de titel Taalvos diverse boekjes verschenen waarin valse vrienden worden behandeld.

Zie ook[bewerken]

Referenties[bewerken]

  1. Pedro José Chamizo-Dominguez in Keith Brown (2009), Concise Encyclopedia of Semantics, p.308.
  2. Prins Willem-Alexander blundert tijdens staatsbezoek
  3. urbandictionary.com: chingar

Externe links[bewerken]