Van Nellefabriek

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Van Nellefabriek
Werelderfgoed cultuur
De Van Nellefabriek
De Van Nellefabriek
Land Vlag van Nederland Nederland
UNESCO-regio Europa en Noord-Amerika
Criteria i, ii, iv
Inschrijvingsverloop
UNESCO-volgnr. 1441
Inschrijving 2014 (38e sessie)
Kaart
Van Nellefabriek
Van Nellefabriek
51° 55′ NB, 4° 26′ OL
UNESCO-werelderfgoedlijst
Van Nellefabriek
De Van Nellefabriek
De Van Nellefabriek
Locatie Rotterdam
Coördinaten 51° 55′ NB, 4° 26′ OL
Start bouw 1925
Bouw gereed 1931
Bouwstijl Nieuwe Bouwen
Monumentstatus Rijksmonument
Monumentnummer 46869, 521881, 523428
Architect Johannes Brinkman, Leendert van der Vlugt
Detailkaart
Van Nellefabriek
Van Nellefabriek
Portaal  Portaalicoon   Civiele techniek en bouwkunde
Exterieur met luchtbruggen komend uit de tabaksfabriek richting expeditiegebouw (Schiegebouw).
Gedeelte van de tabaksfabriek.
Interieur met opslagplaats voor thee.
De Van Nellefabriek - Ontwerpfabriek

De voormalige Van Nellefabriek aan de Delfshavense Schie in Rotterdam geldt wereldwijd als het voornaamste industriële monument in Nederland en behoort sinds juni 2014 tot het UNESCO werelderfgoed.[1] De fabriek, ontworpen door Leendert van der Vlugt van het architectenbureau Brinkman & Van der Vlugt in samenwerking met constructeur Ir. J.G. Wiebenga, is een schoolvoorbeeld van het Nieuwe Bouwen en is gebouwd tussen 1927 en 1930. Opdrachtgever was namens de firmanten van Firma De Erven de Weduwe J. van Nelle, medefirmant Kees van der Leeuw.

Tegenwoordig biedt het onderdak aan uiteenlopende bedrijven op het gebied van media en design. Een aantal ruimten wordt gebruikt voor vergaderingen, congressen en evenementen, hier komen jaarlijks 40.000 à 60.000 bezoekers op af. Het complex is niet vrij toegankelijk voor toeristische bezoekers.

Chronologie[bewerken]

1910-1919[bewerken]

  • 1911 Walter Gropius en Adolf Meyer ontwerpen in Duitsland de eerste fabriek in de stijl van het Functionalisme en tevens de vroegste voorloper van de nieuwe Van Nellefabriek: de Fagusfabriek.
  • 1913 Marten Mees, van Nelle-firmant Kees van der Leeuw, bankier Van der Mandele en architect Michiel Brinkman richten het studiegenootschap annex sociëteit "De Rotterdamsche Kring" op. Ontwerper Willem Gispen en architect van der Vlugt (beiden zullen later betrokken zijn bij de bouw en inrichting van de Van Nellefabriek) worden lid.
  • 1914 Eerste notities van Kees van der Leeuw over de voorwaarden (corporate identity, locatie, infrastructuur) voor, alsmede de sociaal-maatschappelijke context van een nieuwe fabriek.
  • 1916 Aankoop door Kees van der Leeuw van het eerste grondstuk in de Spaanse Polder (in samenwerking met medefirmant Henri Canters en adviseur Michiel Brinkman, architect).
  • 1917 Kees van der Leeuw na mediatie door bankier Van der Mandele benoemd tot medefirmant van de firma De erven de weduwe J. van Nelle met als specifiek werkterrein: de ontwikkeling van een nieuwe fabriekscomplex voor het bedrijf.
  • 1919 Ontstaan van een langlopend conflict met de gemeente Rotterdam over de bestemming van het op het grondgebied van de (toen nog) zelfstandige gemeente Overschie gelegen Van Nelle-terrein.

1920-1929[bewerken]

  • 1920 Architectenvereniging "de Opbouw" in Rotterdam door architecten Michiel Brinkman en Willem Kromhout opgericht (samen met leden als Oud, Stam en van der Vlugt een belangrijke impuls voor de opkomst van Het Nieuwe Bouwen in Rotterdam).
    • Aankoop tweede grondstuk in de Spaanse Polder in samenwerking met medefirmant Henri Canters en adviseur Michiel Brinkman (probleem: het toekomstig bouwterrein loopt spits toe, laat nog geen economische bebouwing toe).
  • 1923 Ir. J.G. Wiebenga bouwt samen met Van der Vlugt de MTS in Groningen, het eerste gebouw in de stijl van Het Nieuwe Bouwen en tevens een pionierswerk voor het bouwen met gewapend beton in Nederland. Dit gebouw valt zeer in de smaak bij Kees van der Leeuw.
    • Michiel Brinkman krijgt opdracht voor het ontwerp van het nieuwe fabriekscomplex ("Het Algemeen Plan") en zijn nog aan de TH in Delft studerende zoon Jan Brinkman wordt betrokken bij de berekeningen in verband met het opspuiten van het laag gelegen grondstuk.
  • 1924 Afronding aankoop derde en laatste grondstuk in samenwerking met medefirmant Henri Canters en adviseur Michiel Brinkman: het totale bouwterrein is nu nagenoeg vierkant.
    • De baggeraars van Adriaan Volker beginnen met het drie meter opspuiten van het grondstuk met slib uit de Merwehaven, die dan gegraven wordt.
  • 1925 Brinkman senior zakt op straat in elkaar en overlijdt, 52-jarig, ter plekke.
    • Brinkman junior breekt zijn studie af om het werk van zijn vader over te nemen en volgt de suggestie van Kees van der Leeuw te fuseren met Leen van der Vlugt.
    • De voltallige Van Nelle-top, inclusief de tachtigjarige firmant Koos van der Leeuw, bezichtigt de bijna 90.000 m2 grote zandvlakte: het opgespoten, toekomstige bouwterrein moet alleen nog inklinken vanwege de slappe veengrond eronder.
  • 1926 Kees van der Leeuw maakt een studiereis door de Verenigde Staten.
    • Het begin van de bouw betekent pionierswerk bij het heien van palen van gewapend beton, tot dan had men daar geen ervaring mee in ons land. De eerste, bijna 20 meter lange, heipalen worden ingeheid, weer getrokken, onderzocht in aanwezigheid van inspecteurs van de overheid, weer ingeheid, weer getrokken, weer onderzocht en dan definitief ingeheid. Vele honderden, ter plekke op het middelste deel van het terrein vervaardigde, palen zullen nog volgen.
    • Het eerste beton voor de fundering wordt op 8 oktober in een feestelijke entourage door Van Nelle-patriarch Koos van der Leeuw gestort.
  • 1927 Kees van der Leeuw verklaart officieel de sportvelden (tennis, voetbal) met het door van der Vlugt ontworpen "voetbalhuisje" op het achterste deel van het terrein voor geopend.
  • 1928 Tabaksfabriek gereed, eerste proefopstellingen van apparatuur en machines uitgetest.
    • Leen van der Vlugt stelt aan Kees van der Leeuw de bouw van een uitzichtpunt in de vorm van een bonbonnière bovenop de gereedgekomen tabaksfabriek voor.
    • Spin-off 1 van de Van Nellefabriek gereed: het door Van der Vlugt ontworpen woonhuis voor firmant Kees van der Leeuw in Kralingen.
  • 1929 Ketelhuis en kantoorgebouw zijn gereed.
    • De Tabaksfabriek wordt in januari in gebruik genomen.
    • Beurskrach in New York leidt tot aanpassing van de bouwplannen.
  • Het hele bouwproces wordt uitgebreid gefotografeerd door Jan Kamman, de vaste, externe fotograaf van bureau Brinkman & Van der Vlugt

1930-1939[bewerken]

  • 1930 Bouw fabriekscomplex is voltooid.
    • Aanleg (vanwege de Luchtvaartwet met speciale ontheffing van de Minister van Verkeer en Waterstaat) van een landingsstrip voor het vliegtuig van firmant Dick van der Leeuw.
    • Firma de erven de Weduwe J. van Nelle telt 1722 medewerkers, meer dan ooit tevoren.
  • 1931 Spin-off 2 van de Van Nellefabriek gereed: het door Van der Vlugt ontworpen woonhuis voor algemeen procuratiehouder Koffie en Thee, Matthijs de Bruyn, in Schiedam is gereed.
  • 1932 Een van de grote architecten van de twintigste eeuw, de Zwitser Le Corbusier bezoekt de Van Nellefabriek en toont zich enthousiast in zijn commentaar: "U heeft in Rotterdam een schitterend bewijs van het leven dat komt! Van een puurheid, zo onvoorwaardelijk zuiver!".
  • 1933 Spin-off 3 van de Van Nellefabriek gereed: het door Van der Vlugt ontworpen woonhuis voor algemeen procuratiehouder Tabak, Bertus Sonneveld in Rotterdam-Centrum. Dit Huis Sonneveld is nu een druk bezocht museum.

1940-1949[bewerken]

  • 1940 Gebouwencomplex in de binnenstad vernietigd door bombardement.
    • Verdwaalde bom ontploft bij de garage.
  • 1942 Aankoop strook grond langs de Delfshavense Schie, conflict uit 1919 met Gemeente Rotterdam beëindigd.
    • Het buitenterrein wordt, vanwege de toenemende voedselschaarste, omgevormd tot tuinderij waar groente voor het personeel gekweekt wordt.
  • 1943 Bommen op en rond de koffiefabriek, 2 doden, 3000 ruiten gesneuveld, vele gewonden, waaronder de directeuren de Bruyn en Sonneveld.
    • Bouw van 9 pakhuizen langs de Delfshavense Schie.
  • 1944 Van Nellefabriek gesloten, productie gestaakt vanwege gebrek aan grondstoffen.
  • 1946 Productie van koffie, thee en tabak langzamerhand weer opgestart.
  • 1949 Start sigarettenproductie in Van Nellefabriek - "Number One".

1950-1989[bewerken]

  • 1950 Start kauwgomproductie in Van Nellefabriek - "Chiclets".
  • 1954 Familie van der Leeuw treedt uit de firma, geen verbinding meer met de fabriek.
  • 1956 Start productie in de Van Nellefabriek van pudding in poedervorm - "Saroma".
  • 1962 Start productie in de Van Nellefabriek van vacuüm verpakte koffie - "Supra".
  • 1967 Bouw van nog eens 3 (gelijksoortig met de 9 uit 1942) pakhuizen langs de Delfshavense Schie.
  • 1976 Van Nellefabriek in Amerikaanse handen: Standard Brands neemt Van Nelle over.
  • 1983 Van Nellefabriek weer in Nederlandse handen: grootste managementbuy-out tot dan toe.
  • 1985 Van Nellefabriek geregistreerd als Rijksmonument.
  • 1987 Van Nellefabriek in handen van Sara Lee/Douwe Egberts.

1990-1999[bewerken]

  • 1991 Restauratie Tearoom (de "Bonbonnière" bovenop de Tabaksfabriek).
  • 1995 Besluit om alle productie in de Van Nellefabriek te stoppen.
  • 1996 Overleg tussen Sara Lee/DE en diverse Overheden over herbestemming.
  • 1998 De inmiddels opgerichte BV Ontwerpfabriek koopt het Van Nelle complex.
  • 1999 Wessel de Jonge wordt benoemd tot coördinerend architect voor de renovatie.

2000-2009[bewerken]

  • 2001 Eerste huurders betrekken het inmiddels gerenoveerde deel van de Van Nelle Ontwerpfabriek.
  • 2003 Besluit Nominatie voor Werelderfgoedlijst op te schorten vanwege het toetreden van voormalig staatssecretaris van Cultuur, Rick van der Ploeg, tot het Commissie voor het Werelderfgoed in Parijs.
  • 2004 Voorzitter Barroso van de Europese Commissie bezoekt conferentie in de Van Nelle Ontwerpfabriek.
  • 2008 De Ontwerpfabriek ontvangt prestigieuze prijs van de EU-organisatie "Europa Nostra" voor de kwaliteit van de renovatie en voorbeeldig hergebruik van het Europees Cultureel erfgoed Van Nellefabriek.

2010-heden[bewerken]

  • 2010 Naar aanleiding van een aanbeveling van de Commissie Herziening Voorlopige Lijst werelderfgoed onder leiding van Ir. J.M. Leemhuis-Stout wordt besloten tot reactiveren van de nominatie voor de Werelderfgoedlijst van de UNESCO.
  • 2011 Een werkgroep met specialisten vanuit Rijk en Gemeente, bijgestaan door een comité van externe experts en gefaciliteerd door de Van Nelle Ontwerpfabriek, beginnen met het voorbereiden van het "Statement of Outstanding Universal Value": de officiële nominatie volgens strikte UNESCO-voorschriften die wereldwijd gehanteerd worden.
    • Eind oktober bezoekt burgemeester Aboutaleb de fabriek en zegt steun toe bij de verdere ontwikkelingen rond de nominatie van de Ontwerpfabriek
    • Medio december houden de wethouders een buitengewone vergadering in de Van Nelle Ontwerpfabriek over de rol van de gemeente Rotterdam als mede-siteholder (lokale beheerder in de relatie met UNESCO) en stemmen hiermee in.
    • Tweede Kamer keurt eind december het eindconcept van het dossier goed (de regering namens het Koninkrijk der Nederlanden dient het verzoek in)
  • 2013 Op 24 januari wordt in de voormalige Branderij van de fabriek ten overstaan van vele genodigden aan minister Jet Bussemaker het definitieve nominatiedossier overhandigd.
    • Bij die gelegenheid worden twee convenanten ondertekend.
      • De eerste overeenkomst is tussen de gemeente Rotterdam en de eigenaar van het complex, die beiden zullen gaan optreden als co-siteholders.
      • De tweede is tussen Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), gemeente Rotterdam en stichting Vrienden Van Nellefabriek over het begeleiden van de gevolgen van de benoeming tot werelderfgoed met betrekking tot aspecten als toeristische functie/bezoekerscentrum, bereikbaarheid, duurzaamheid, inbedden in city-marketing Rotterdam.
    • Op 28 januari is het nominatiedossier in Parijs namens de regering door de Nederlandse permanent vertegenwoordiger bij de UNESCO met een delegatie onder leiding van de Rotterdamse wethouder van Cultuur, Antoinette Laan, bij de UNESCO aangeboden.
      • In opdracht van de UNESCO gaat The International Council on Monuments and Sites (ICOMOS), een onafhankelijke non-gouvernementele organisatie, ter plekke het dossier beoordelen.
  • 2014 Op 21 juni is tijdens de 38e sessie van de Commissie voor het Werelderfgoed te Doha de definitieve beslissing genomen tot het benoemen van de Van Nellefabriek tot UNESCO Cultural World Heritage Site. Het positieve oordeel betekent dat de Van Nellefabriek voor de hele wereld onvervangbaar en van uitzonderlijk belang geacht wordt en is daarom op de UNESCO Werelderfgoedlijst geplaatst.[2]
Industrieel monument: de voormalige Van Nelle Koffiefabriek aan de Delfshavense Schie in Rotterdam, thans Van Nelle Ontwerpfabriek (foto: Tom Ordelman).
Industrieel monument: de voormalige Van Nelle Koffiefabriek aan de Delfshavense Schie in Rotterdam, thans Van Nelle Ontwerpfabriek (foto: Tom Ordelman).
360° panorama van het binnenplein.
360° panorama van het binnenplein.
360° panorama van de karakteristieke theekoepel op het dak van het hoofdgebouw.
360° panorama van de karakteristieke theekoepel op het dak van het hoofdgebouw.
360° panorama van het interieur van een van de grote fabriekshallen in het hoofdgebouw.
360° panorama van het interieur van een van de grote fabriekshallen in het hoofdgebouw.

Bronnen, referenties[bewerken]

  • J.B. Bakema, "L.C. van der Vlugt", Amsterdam 1968
  • H. Hertzberger, "Lessons for students in architecture", Rotterdam 1991
  • L.F. Kooy "De bewoners van Huis Sonneveld; een onderzoek", Rotterdam 2008
  • E.A. Gude, Prof. Dr. M.C. Kuipers, e.a. "Van Nelle, Monument van de Vooruitgang", Rotterdam 2005
  • J. Geurts & J.J.H.M. Molenaar "Van der Vlugt, architect 1894-1936", Delft 1983
  • J.J.H.M. Molenaar, "Van Nelle's fabrieken. Bureau Brinkman en Van der Vlugt 1925-1931", Delft 1985

Externe link[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Van Nellefabriek op Werelderfgoedlijst, www.nos.nl; 21 juni 2014.
  2. (en) www.unesco.org (21 juni 2014)