Velsen

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Velsen
Gemeente in Nederland Vlag van Nederland
Vlag van de gemeente Velsen Wapen van de gemeente Velsen
(Details) (Details)
Map - NL - Municipality code 0453 (2014).png
Situering
Provincie Noord-Holland
COROP-gebied IJmond
Algemeen
Oppervlakte 63,05 km²
- land 44,78 km²
- water 18,27 km²
Inwoners (1 januari 2014) 67.231? (1501 inw/km²)
Hoofdplaats IJmuiden
Belangrijke verkeersaders A9 A22 A208 N208 N202
Partnerstad Bergisch Gladbach (Duitsland), Galle (Sri Lanka)
Politiek
Burgemeester (lijst) Franc Weerwind (D66)
Economie
Gemiddeld inkomen (2006) € 13.800 per inw.
Gem. WOZ-waarde (2008) € 241.000
WW-uitkeringen (2007) 11 per 1000 inw.
Overig
Postcode(s) 1950, 1951, 1970-1992, 2070-2082
Netnummer(s) 023, 0251, 0255
CBS-code 0453
CBS-wijkindeling zie wijken en buurten
Amsterdamse code 10620
Website www.velsen.nl
Bevolkingspiramide van de gemeente Velsen
Bevolkingspiramide (2008)
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Topografische gemeentekaart van Velsen, dec. 2013
Kaart van de gemeente Velsen uit 1866.
Het oude dorp Velsen-Zuid, met de toren van de Engelmunduskerk.
Het Raadhuis van Velsen te IJmuiden, ontworpen door Willem Dudok.
Ventilatiegebouw Velsertunnel.
Landgoed Beeckestein.
GVB Pont 8 op het Noordzeekanaal bij Velsen. Foto: Erik Swierstra.

Velsen (Geluidsfragment uitspraak (info / uitleg)) is een gemeente in de IJmond-regio (Midden-Kennemerland),[1] in de provincie Noord-Holland. De gemeente telt 67.231 inwoners (1 januari 2014) en heeft een oppervlakte van 52,87 km² (waarvan 6,30 km² water).

Geschiedenis[bewerken]

Prehistorie[bewerken]

De eerste cultuursporen binnen de gemeentegrenzen gevonden bij het uitgraven van de Westbroekplas te Velserbroek) betreffen die van mensen van de zgn. midden- tot laatneolitische Vlaardingencultuur, ca. 3500-2500 v.Chr. Deze leefden langs de toenmalige, veel oostelijker verlopende Noordzeekust van landbouw (gerst) en veeteelt (rund, schaap, geit), maar daarnaast in mindere mate van jacht en visserij. Er zijn onder andere resten van tenen fuiken gevonden. Overblijfselen van deze cultuur zijn eerder gevonden op hogere gronden nabij water bij onder andere Vlaardingen, in de Bommelerwaard, op Voorne-Putten, Leidschendam, op oude strandwallen bij Lisse en Heemstede en ook oostelijker, bijvoorbeeld bij Swifterbant in Flevoland. Van wat later worden in de Velsense omgeving resten van de Enkelgrafcultuur (ca. 2600 v.Chr.) gevonden. Tot de oudste archeologische vondsten behoort eveneens een grafheuvel uit de Late Steentijd (ca. 2000 v.Chr.), eertijds opgeworpen in een kweldergebied met riet- en veenmoerassen tussen de oude duinen die werd aangetroffen bij Westlaan-noord te Velserbroek). Een tweede grafheuvel op dezelfde plek, aangelegd voor een leidersfiguur van wie het lijksilhouet nog zichtbaar was, stamt uit de Midden-Bronstijd (1400-1200 v.Chr.). Deze heuvel bevatte gouden sieraden, een bronzen pronkbijl en resten van een bronzen zwaard. De overledene lag begraven bovenop een omgekeerde bekisting van houten planken. Andere Bronstijdsporen (vanaf 2000 v.Chr.)werden door de AWN (1967-1970)ontdekt bij de verbreding van het Noordzeekanaal nabij Velsen, aardewerk van de Hilversumcultuur en barnsteen-kralen die ter plaatse lijken te zijn gevonden en bewerkt. Keerploeg-voren op akkers uit de vroege IJzertijd (vanaf ca. 800 v.Chr.) zijn ontdekt in de zandige ondergrond nabij het voormalige station IJmuiden-Oost. Zuidelijk langs het kanaal in IJmuiden op oud heideduinzand werd bodembewerking geconstateerd in de vorm van omgekeerde grasplaggen over stuifzand.

In Driehuis vond men een boerderijennederzetting uit de Brons-/IJzertijd (1000-300 v.Chr.) bij de Driehuizerkerkweg. Prehistorische agrarische bewoning en ijzerbewerking in het gebied is bewezen door onder andere de vondst van het uiteinde van een uit leem gebakken blaaspijp en stukken ijzerslak bij het Spanjaardsbergje bij de Cremerlaan in Santpoort-Noord (ca. 600 v.Chr.) en van ijzerslakken samen met IJzertijd-scherven uit het toenmalige Hoogoventerrein (thans Tata Steel). Ter hoogte van de spuisluizen bevindt zich een cultuurlaag met aardewerkscherven uit de Midden-IJzertijd. Een zone ten noorden van de Tweede en Derde Rijksbinnenhaven bevat tientallen hectares akkercomplexen en meerdere daarbij horende boerderijplattegronden uit de IJzertijd en Romeinse Tijd.

Een zeldzame offercultusplaats (vanaf 6e/7e eeuw v.Chr.) op een zandrug die ook dierenpootafdrukken en karrensporen bevatte, alsook veel (edel-)metalen voorwerpen in het zand erbij uit de Late IJzertijd / Romeinse Tijd (ca. 400 v.Chr.-400 n.Chr.) bevond zich in de zuidwestelijke hoek van de huidige Hofgeest nabij Santpoort en Velserbroek (vindplaats B6). Romeinse vondsten betroffen onder andere armbanden, fibulae, wapens en munten. Uit ruwweg dezelfde periode komt ook een boerennederzetting uit Velsen-Noord bij Rooswijk. Een eikenhouten werphout voor de jacht werd er gevonden, gedateerd op ca. 470 v.Chr. daarnaast waren daar Romeinse voorwerpen zoals speelschijfjes aanwezig. Resten van een later Late IJzertijd-huis (ca. 200 v.Chr.) werden gevonden in IJmuiden-Oost, grens Heerenduinweg-Maasstraat. IJzertijd-vondsten en -sporen alsook enkele vroegere komen ook uit voormalige strandwallen te Haarlem en uit noordelijker Kennemerland (Assendelverpolder, Beverwijk, Heemskerk, Uitgeest, Castricum).

Romeinse tijd[bewerken]

Door de Romeinen werden vanaf 15/16-28 n.Chr. respectievelijk 39/40-70 n.Chr. twee met spitsgrachten omringde en met palenrijen afgezette militaire tentenkampen gesticht alsook een verdedigbare haven met kades, pieren en zelfs rechthoekige scheepsonderkomens aan het toenmalige Oer-IJ (huidige locatie: Spaarnwouderpolder aan het Noordzeekanaal tussen Velsertunnel en Wijkertunnel, nabij het vuilverwerkingsbedrijf). Deze havenfortificaties (archeologisch bekend als castella Velsen I en II) heetten beide mogelijk Flevum. Het eerste is geheel opgegraven, het tweede slechts deels en behoeft degelijk naonderzoek (in 2011 is prof. Arjen Bosman daar nog mee bezig).

Beide werden verwoest door mogelijk Friezen en/of Chauken (Noordoostelijke, zeerovende Germaanse stam) tijdens de Friese opstand tegen de te hoge belastingen van gouverneur Olennius in 28 n.Chr. en vervolgens (Velsen II) bij de opstand van de Bataven rond 69/70 n.Chr. Er zijn zwarte scherven van versierd aardewerk gevonden die prof. Bosman toewees aan de Chauken. Vondsten uit Velsen I, als Romeinse loden slingerkogels, verwijzen naar strijd. Prof. Bosman meldde ook een slingerkogelvondst vanuit elders in Noord-Holland. Voorts werden militaire kleinvondsten (onder andere bronzen harnasplaatjes en paardentuigdecoraties) en Romeinse scherven aangetroffen bij de bouw van de Velsertunnel, alsook enkele 'terra sigillata'-scherven uit de ringgracht van de Ruïne van Brederode te Santpoort. Een belangrijke vondst uit fort Velsen I betrof een waterput waarin enkele lichamen, onder meer dat van een Romeinse officier voorzien van een sierdolk, waren gedumpt onder een stapel veldkeien. Het feit dat rijk versierde wapenonderdelen nog op het skelet aanwezig waren, lijkt te wijzen op een haastige 'bijzetting' door Romeinen zelf; Friese vijanden zouden die wel hebben meegenomen. Een andere put bevatte een paardenskelet, wat kan wijzen op opzettelijke vergiftiging van het drinkwater. Een dergelijke vorm van vergiftiging van het drinkwater hier wordt ook vermeld door de Romeinse historicus Tacitus. De militaire havens vormen de meest noordelijke verdedigingspunten aan de zogenaamde Romeinse limes die bekend zijn.

Verwacht zou mogen worden dat nabij de plaats waar het Oer-IJ uitmondde in de Noordzee (nabij Castricum), de Romeinen eveneens een versterkte plaats zullen hebben gehad teneinde de vaak zeerovende Chauken buiten hun inlandse vaarroute te houden. Akkers met sporen uit de Romeinse Tijd en Middeleeuwen (kam, munt, gebouw met haardplaatsuit begin 9 eeuw) bevonden zich ook nabij het hoofdkantoor van het huidige Tata Steel (voorheen Corus)

Middeleeuwen[bewerken]

Gouden munten daterend uit 500-600 n.Chr. zijn gevonden ter hoogte van de sluizen. In de 8e eeuw n.Chr. maakte het gebied rond Velsen deel uit van de streek Kinhem, nu Kennemerland, in Frisia Ulterior. Het vormde de grens tussen de Germaans-heidense Friezen onder koning Radbo(u)d (veste aan het IJsselmeer in Medemblik) en de reeds christelijke Franken in het zuiden. Onder de bescherming van de laatsten en na de dood van Radbo(u)d (midden-719) stichtte de Angelsaksische Benedictijner monnik en prediker Wynfreth (vanaf 719 door de paus tot Bonifatius herbenoemd) volgens de annalen in 720-721 op een zandhoogte een houten kerkje gewijd aan de apostel Paulus in de buurt, vlak achter de lage kwelder- en waddenkust.

De juiste locatie ervan is feitelijk onbekend, want onder de huidige vroegmiddeleeuwse, tufstenen, Laat-Romaanse Engelmunduskerk te Oud-Velsen is geen ouder gebouw van hout ontdekt, maar wel een Karolingisch grafveld daar vlakbij. Het kerkje vormde een vooruitgeschoven missiepost. Het werd de mater (moederkerk) van o.m. kerken in Haarlem, Heemskerk en Assendelft. Uit b.v. Karolingisch en Merovingisch aardewerk (400/600-900 n.Chr.) gevonden op tuinderijen ten noorden van Heemskerk en uit de aanwezigheid van enkele grote boerderijen (500-800 n.Chr.) in de vlakke duinen (Groot Olmen) bij Overveen blijkt dat er toen aanzienlijke Friese bewoning in de streek was.

Bonifatius bereikte Velsen via Woerden en Attingahem aan de rivier de Vecht over het Almere en het Oer-IJ. Dit eerste kerkje en bijbehorende landerijen schonk de Frankische vorst Karel Martel aan Willibrord, dan 'bisschop der Friezen' in Utrecht. De nederzetting heette vanaf deze periode Felison (ca. 722) dan wel Vellesan voor 989) of Vellesen (voor 993) volgens documenten onder andere uit het Willibrordklooster te Echternach, Luxemburg. Deze naam kan afgeleid zijn van een rond ca. 722 overgeleverde rivier- of beeknaam: (fluvius) Velisena(met mogelijke betekenis:'vaal/bruinig water').[2] Enkele Laat-Merovingische kleinvondsten stammen uit opgravingen verricht vanaf 1957 op de plaats waar de Wijkertunnel werd aangelegd. Uit ca. 900 stamt een graf van twee met kralen getooide mensen - aanvankelijk ten onrechte geïnterpreteerd als een Vikingengraf - in de duinen dat werd gevonden bij de aanleg van de eerste zuidwestelijke sluis.

In de Middeleeuwen wordt de aloude dorpsnaam al (Velson (1083); Velsen (1112): Felsen (1329; 1517); Felsoen (ca. 1490)) of niet (Velesan (1065)) vereenvoudigd gebruikt naast een nieuwe: Velsereburg (1063); Velsereburch (1148); Velserburg (1156). Misschien is dit eerder een verbastering van Velserbruch = Velserbroek. Tussen de Petrakerk aan de Spaarnestraat en de Lange Nieuwstraat zijn in het duinzand de resten van een middeleeuwse boerderij met onder andere een waterput, stenen kelder en maalsteen ontdekt. De Heerenduinen bij Velsen vormden jachtgebied voor de heren van Brederode (kasteelruïne bij Santpoort-Zuid) die soms werden begraven in de Engelmunduskerk in een eigen kapel. In de 16e eeuw viel Velsen onder het baljuwschap Brederode.

Nieuwe tijd[bewerken]

Het dorp Velsen was in de 17e en 18e eeuw vooral bekend om zijn boomgaarden. In de omgeving van Velsen werden langs de oevers van het Wijkermeer diverse landgoederen aangelegd door rijke Amsterdammers. Het in oude staat gerestaureerde Beeckestein is hiervan een fraai voorbeeld, voorts ook Waterland, huis te Velserbeek, het verdwenen Schoonehuys op het huidige sportpark Schoneberg.

Het Noordzeekanaal werd in de jaren zeventig van de 19e eeuw gegraven ten behoeve van de Haven van Amsterdam. Voor die tijd was er een aaneengesloten heide- en duingebied, bekend als de Breesaap (> bree-saap = 'breed moerassig gebied'), een naam die nog verwijst naar het terrein waar de TATA Steel-fabrieken in Velsen-Noord liggen. Langs het kanaal ontstond vanaf het eind van de 19e eeuw IJmuiden als vissers- en havenstad.[3] Voor opgravingen betreffende alle perioden tot 1967 zie H.J.Calkoen, Velsen. Grepen uit de geschiedenis van een oude woonplaats in Kennemerland (Vermande Zonen-Uitgevers. IJmuiden, 1967).</ref>

Kernen[bewerken]

Driehuis, IJmuiden (stadhuis), Santpoort-Noord, Santpoort-Zuid, Velsen-Noord, Velsen-Zuid, Spaarndammerpolder en Velserbroek.

Aangrenzende gemeenten[bewerken]

   Aangrenzende gemeenten   
    Beverwijk   Zaanstad 
   Brosen windrose nl.svg   
 Bloemendaal   Haarlem   Haarlemmerliede en Spaarnwoude 

Sport en recreatie[bewerken]

Door de dorpen Driehuis, Velsen-Noord en Velsen-Zuid loopt de Europese wandelroute E9, ter plaatse ook North Sea Trail of Hollands Kustpad geheten. De E9 loopt langs de kust van Portugal naar de Baltische staten.

Het grootste deel van recreatiegebied Spaarnwoude ligt in de gemeente Velsen. Ook het Nationaal Park Zuid-Kennemerland ligt deels in Velsen.

Politiek en bestuur[bewerken]

Gemeenteraad[bewerken]

De gemeenteraad van Velsen bestaat uit 33 zetels. Hieronder staat de samenstelling van de gemeenteraad sinds 1998:

Gemeenteraadszetels
Partij 1998 2002 2006 2010 2014
Velsen Lokaal 7 14 3 5 6
PvdA 7 5 8 5 3
VVD 7 5 5 5 4
CDA 5 5 4 3 3
GroenLinks 3 2 2 3 1
LGV - - 3 4 4
D66 2 1 2 5 6
SP - - 4 2 3
ChristenUnie 1 1 2 1 1
Forza! IJmond - - - - 2
Totaal 33 33 33 33 33

College[bewerken]

Het college van burgemeester en wethouders van Velsen bestaat uit:

Stedenbanden[bewerken]

Velsen heeft sinds 23 september 1976 een stedenband met de volgende stad:

en met:

Geboren in Velsen[bewerken]

Monumenten[bewerken]

In de gemeente zijn er een aantal rijksmonumenten en oorlogsmonumenten, zie:

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Bert Koene, Jan Morren en Fred Schweitzer (2003). Midden-Kennemerland in de Vroege en Hoge Middeleeuwen. Het land, de bewoners en hun heren tussen 700 en 1300.
  2. Voor deze betekenis vergelijk bijvoorbeeld met het toponiem Velp dat uit *Vel-apa 'vaal (beek-/rivier-/bron)water' zou zijn ontstaan
  3. Haije Gemser en Siem Schaafsma, Een kerk en een handvol huizen (1975); Siebe Rolle en Pieter van Hove, Velsen-IJmuiden. De doorsnee van Holland (De Vrieseborch. Haarlem, 2001) met verdere bibliografie.
  4. 'Stedenband.nl (16 maart 2010). Stedenband Velsen - Galle. Geraadpleegd op 26 mei 2010.