Velsen

Velsen

Gemeente in Nederland
(Details) (Details)
Situering
Provincie	Noord-Holland
COROP-gebied	IJmond
Algemeen
Oppervlakte	63,03 km²
- land	44,71 km²
- water	18,32 km²
Inwoners (1 november 2012)	67.142? (1502 inw/km²)
Hoofdplaats	IJmuiden
Belangrijke verkeersaders	A9 A22 A208 N208 N202
Partnerstad	Bergisch Gladbach, Duitsland
Politiek
Burgemeester (lijst)	Franc Weerwind (D66)
Economie
Gemiddeld inkomen (2006)	€ 13.800 per inw.
Gem. WOZ-waarde (2008)	€ 241.000
WW-uitkeringen (2007)	11 per 1000 inw.
Autobezit (2007)	419 per 1000 inw.
Overig
Postcode(s)	1950, 1951, 1970-1992, 2070-2082
Netnummer(s)	023, 0251, 0255
CBS-code	0453
CBS-wijkindeling	zie wijken en buurten
Amsterdamse code	10620
Website	www.velsen.nl
Portaal    Nederland

Het oude dorp Velsen-Zuid, met de toren van de Engelmunduskerk.

Kaart van de gemeente Velsen uit 1866.

De hoge vuurtoren van IJmuiden.

Ventilatiegebouw Velsertunnel.

Landgoed Beeckestein.

Velsen ( uitspraak (info·uitleg)) is een gemeente in de IJmond-regio (Midden-Kennemerland), in de provincie Noord-Holland. De gemeente telt 67.142 inwoners (1 november 2012) en heeft een oppervlakte van 52,87 km² (waarvan 6,30 km² water).

Geschiedenis

Prehistorie

De eerste cultuursporen binnen de gemeentegrenzen (vindplaats: de uitgegraven Westbroekplas te Velserbroek) betreffen die van mensen van de zgn. midden- tot laatneolitische Vlaardingencultuur, ca. 3000 v.Chr. Deze leefden langs de toenmalige Noordzeekust van landbouw (gerst) en veeteelt (rund, schaap, geit), maar daarnaast in mindere mate van jacht en visserij (onder andere tenen fuiken!). Deze cultuur wordt voorts gevonden bij onder andere Vlaardingen, maar ook oostelijker, bijvoorbeeld bij Swifterbant. Rond 2600 duiken in dezelfde Velsense omgeving lieden van de Enkelgrafcultuur (ca. 2600 v.Chr.) op. Tot de oudste archeologische vondsten behoort eveneens een grafheuvel uit de Late Steentijd (ca. 2000 v.Chr.) eertijds opgeworpen in een oud kweldergebied tussen de oude duinen en riet- en veenmoerassen (site: Westlaan-noord te Velserbroek). Een tweede grafheuvel, aangelegd voor een leidersfiguur van wie het lijksilhouet nog zichtbaar was op dezelfde plek, stamt uit de Midden-Bronstijd (1400-1200 v.Chr.). Hij bevatte gouden sieraden, een bronzen pronkbijl en resten van een bronzen zwaard. De overledene lag begraven bovenop een omgekeerde bekisting van houten planken. Keerploeg-voren op akkers uit de vroege IJzertijd (vanaf ca. 800 v.Chr.) zijn ontdekt in de zandige ondergrond nabij het voormalige station IJmuiden-Oost. Zuidelijk langs het kanaal in IJmuiden op oud heideduinzand werd bodembewerking geconstateerd in de vorm van omgekeerde grasplaggen over stuifzand.

In Driehuis vond men een boerderijennederzetting uit de Brons-/IJzertijd (1000-300 v.Chr.) bij de Driehuizerkerkweg. Prehistorische agrarische bewoning en ijzerbewerking in het gebied is bewezen door onder andere de vondst van het uiteinde van een uit leem gebakken blaaspijp en stukken ijzerslak bij het Spanjaardsbergje bij de Cremerlaan in Santpoort-Noord (ca. 600 v.Chr.) en van ijzerslakken samen met IJzertijd-scherven uit het toenmalige Hoogoventerrein (thans Tata Steel). Ter hoogte van de spui-sluizen bevindt zich een cultuurlaag met aardewerkscherven uit de Midden-IJzertijd. Een zone ten noorden van de Tweede en Derde Rijksbinnenhaven bevat tientallen hectares akkercomplexen en meerdere daarbij horende boerderijplattegronden uit de IJzertijd en Romeinse Tijd.

Een zeldzame offercultusplaats (vanaf 6e/7e eeuw v.Chr.) op een zandrug die ook dierenpootafdrukken en karrensporen bevatte, alsook veel (edel-)metalen voorwerpen in het zand erbij uit de Late IJzertijd / Romeinse Tijd (ca. 400 v.Chr.-400 n.Chr.) bevonden zich in de zuidwestelijke hoek van de huidige Hofgeest nabij Santpoort en Velserbroek (vindplaats B6). Romeinse vondsten betroffen o.a. armbanden, fibulae, wapens en munten. Dit Germaans-Friese centrum verklaart misschien ook waarom er later twee Romeinse havenkampen in de buurt werden aangelegd. Uit ruwweg dezelfde periode komt ook een boerennederzetting uit Velsen-Noord bij Rooswijk. Resten van een later Late IJzertijd-huis (ca. 200 v.Chr.) werden gevonden in IJmuiden-Oost, grens Heerenduinweg-Maasstraat. IJzertijd-vondsten en -sporen alsook enkele vroegere komen ook uit voormalige strandwallen te Haarlem en uit noordelijker Kennemerland (Assendelverpolder, Beverwijk, Heemskerk, Uitgeest, Castricum).

Romeinse tijd

Door de Romeinen werden vanaf 15/16-28 n.Chr. respectievelijk 39/40-70 n.Chr. twee met spitsgrachten omringde en met palenrijen afgezette militaire tentenkampen gesticht alsook een verdedigbare haven met kades, pieren en zelfs rechthoekige scheepsonderkomens aan het toenmalige Oer-IJ (huidige locatie: Spaarnwouderpolder aan het Noordzeekanaal tussen Velsertunnel en Wijkertunnel, nabij het vuilverwerkingsbedrijf). Deze havenfortificaties (archeologisch bekend als castella Velsen I en II) heetten beide mogelijk Flevum. Het eerste is geheel opgegraven, het tweede slechts deels en behoeft degelijk naonderzoek (in 2011 is prof. Arjen Bosman daar nog mee bezig).

Beide werden verwoest door mogelijk Friezen en/of Chauken (Noordoostelijke, zeerovende Germaanse stam) tijdens de Friese opstand tegen de te hoge belastingen van gouverneur Olennius in 28 n.Chr. en vervolgens (Velsen II) bij de opstand van de Bataven rond 69/70 n.Chr. Er zijn zwarte scherven van versierd aardewerk gevonden die prof. Bosman toewees aan de Chauken. Vondsten uit Velsen I, als Romeinse loden slingerkogels, verwijzen naar strijd. Prof. Bosman meldde ook een slingerkogelvondst vanuit elders in Noord-Holland. Voorts werden militaire kleinvondsten (onder andere bronzen harnasplaatjes en paardentuigdecoraties) en Romeinse scherven aangetroffen bij de bouw van de Velsertunnel, alsook enkele 'terra sigillata'-scherven uit de ringgracht van de Ruïne van Brederode te Santpoort. Een belangrijke vondst uit fort Velsen I betrof een waterput waarin enkele lichamen, onder meer dat van een Romeinse officier voorzien van een sierdolk, waren gedumpt onder een stapel veldkeien. Het feit dat rijk versierde wapenonderdelen nog op het skelet aanwezig waren, lijkt te wijzen op een haastige 'bijzetting' door Romeinen zelf; Friese vijanden zouden die wel hebben meegenomen. Een andere put bevatte een paardenskelet, wat kan wijzen op opzettelijke vergiftiging van het drinkwater. De militaire havens vormen de meest noordelijke verdedigingspunten aan de zogenaamde Romeinse limes die bekend zijn.

Verwacht zou mogen worden dat nabij de plaats waar het Oer-IJ uitmondde in de Noordzee (nabij Castricum), de Romeinen eveneens een versterkte plaats zullen hebben gehad teneinde de vaak zeerovende Chauken buiten hun inlandse vaarroute te houden. Akkers met sporen uit de Romeinse Tijd en Middeleeuwen (kam, munt, gebouw met haardplaats) bevonden zich ook nabij het hoofdkantoor van het huidige Tata Steel (voorheen Corus)

Middeleeuwen

Gouden munten daterend uit 500-600 n.Chr. zijn gevonden ter hoogte van de sluizen. In de 8e eeuw n.Chr. maakte het gebied rond Velsen deel uit van de streek Kinhem, nu Kennemerland, in Frisia Ulterior. Het vormde de grens tussen de Germaans-heidense Friezen onder koning Radbo(u)d (veste aan het IJsselmeer in Medemblik) en de reeds christelijke Franken in het zuiden. Onder de bescherming van de laatsten en na de dood van Radbo(u)d (midden-719) stichtte de Angelsaksische Benedictijner monnik en prediker Wynfreth (vanaf 719 door de paus tot Bonifatius herbenoemd) volgens de annalen in 720-721 op een zandhoogte een houten kerkje gewijd aan de apostel Paulus in de buurt, vlak achter de lage kwelder- en waddenkust.

De juiste locatie ervan is feitelijk onbekend, want onder de huidige vroegmiddeleeuwse, tufstenen, Laat-Romaanse Engelmunduskerk te Oud-Velsen is geen ouder gebouw van hout ontdekt, maar wel een Karolingisch grafveld daar vlakbij. Het kerkje vormde een vooruitgeschoven missiepost. Het werd de mater (moederkerk) van o.m. kerken in Haarlem, Heemskerk en Assendelft. Uit b.v. Karolingisch en Merovingisch aardewerk (400/600-900 n.Chr.) gevonden op tuinderijen ten noorden van Heemskerk en uit de aanwezigheid van enkele grote boerderijen (500-800 n.Chr.) in de vlakke duinen (Groot Olmen) bij Overveen blijkt dat er toen aanzienlijke Friese bewoning in de streek was.

Bonifatius bereikte Velsen via Woerden en Attingahem aan de rivier de Vecht over het Almere en het Oer-IJ (een Rijn-uitstroom naar de Noordzee, waarschijnlijk niet ter hoogte van Egmond, maar van Castricum) waarvan het Wijkermeer ook een restant vormde. Dit eerste kerkje en bijbehorende landerijen schonk de Frankische vorst Karel Martel aan Willibrord, dan 'bisschop der Friezen' in Utrecht. De nederzetting heette vanaf deze periode Felison (ca. 722) dan wel Vellesan voor 989) of Vellesen (voor 993) volgens documenten onder andere uit het Willibrordklooster te Echternach, Luxemburg. Deze naam kan afgeleid zijn van een rond ca. 722 overgeleverde rivier- of beeknaam: (fluvius) Velisena(met mogelijke betekenis:'Bruinig water'). Enkele Laat-Merovingische kleinvondsten stammen uit opgravingen verricht vanaf 1957 op de plaats waar de Wijkertunnel werd aangelegd. Uit ca. 900 stamt een graf van twee met sieraden (kralen!) getooide mensen - aanvankelijk ten onrechte geïnterpreteerd als een Vikingengraf - in de duinen dat werd gevonden bij de aanleg van de eerste zuidwestelijke sluis.

In de Middeleeuwen wordt de aloude dorpsnaam al (Velson (1083); Velsen (1112): Felsen (1329; 1517); Felsoen (ca. 1490)) of niet (Velesan (1065)) vereenvoudigd gebruikt naast een nieuwe: Velsereburg (1063); Velsereburch (1148); Velserburg (1156). Misschien is dit eerder een verbastering van Velserbruch = Velserbroek. Tussen de Petrakerk aan de Spaarnestraat en de Lange Nieuwstraat zijn in het duinzand de resten van een middeleeuwse boerderij met onder andere een waterput, stenen kelder en maalsteen ontdekt. De Heerenduinen bij Velsen vormden jachtgebied voor de heren van Brederode (kasteelruïne bij Santpoort-Zuid) die soms werden begraven in de Engelmunduskerk in een eigen kapel. In de 16e eeuw viel Velsen onder het baljuwschap Brederode.

Nieuwe tijd

Het dorp Velsen was in de 17e en 18e eeuw vooral bekend om zijn boomgaarden. In de omgeving van Velsen werden langs de oevers van het Wijkermeer diverse landgoederen aangelegd door rijke Amsterdammers. Het in oude staat gerestaureerde Beeckestein is hiervan een fraai voorbeeld, voorts ook Waterland, huis te Velserbeek, het verdwenen Schoonehuys op het huidige sportpark Schoneberg.

Het Noordzeekanaal werd in de jaren zeventig van de 19e eeuw gegraven ten behoeve van de Haven van Amsterdam. Voor die tijd was er een aaneengesloten heide- en duingebied, bekend als de Breesaap (> bree-saap = 'breed moerassig gebied'), een naam die nog verwijst naar het terrein waar de TATA Steel-fabrieken in Velsen-Noord liggen. Langs het kanaal ontstond vanaf het eind van de 19e eeuw IJmuiden als vissers- en havenstad.

Kernen

Driehuis, IJmuiden (stadhuis), Santpoort-Noord, Santpoort-Zuid, Velsen-Noord, Velsen-Zuid, Spaarndammerpolder en Velserbroek.

Topografie

Topografisch kaartbeeld van de gemeente Velsen, 2011.

Aangrenzende gemeenten

Aangrenzende gemeenten
	Beverwijk	Zaanstad
Bloemendaal	Haarlem	Haarlemmerliede en Spaarnwoude

Sport en recreatie

Door de dorpen Driehuis, Velsen-Noord en Velsen-Zuid loopt de Europese wandelroute E9, ter plaatse ook North Sea Trail of Hollands Kustpad geheten. De E9 loopt langs de kust van Portugal naar de Baltische staten.

Het grootste deel van recreatiegebied Spaarnwoude ligt in de gemeente Velsen. Ook het Nationaal Park Zuid-Kennemerland ligt deels in Velsen.

Politiek en bestuur

Gemeenteraad

De gemeenteraad van Velsen bestaat uit 33 zetels. Hieronder staat de samenstelling van de gemeenteraad sinds 1998:

Gemeenteraadszetels
Partij	1998	2002	2006	2010
Velsen Lokaal	7	14	3	5
PvdA	7	5	8	5
VVD	7	5	5	5
CDA	5	5	4	3
GroenLinks	3	2	2	2
LGV	-	-	3	4
D66V	2	1	2	5
SP	-	-	4	2
ChristenUnie	1	1	2	1
Overigen	1	-	-	1
Totaal	33	33	33	33

Op 18 mei 2010 werd Beryl Dreijer uit de VVD-fractie gezet. Ze was met voorkeursstemmen gekozen, maar volgens de fractievoorzitter ontbrak 'eensgezindheid en onderling vertrouwen'. Dreijer gaat verder als onafhankelijk raadslid. Hetzelfde geldt voor Marc Hillebrink van GroenLinks.

College

Het college van burgemeester en wethouders van Velsen bestaat uit:

• Burgemeester: F. Weerwind
• Wethouders:
  • R. Vennik (PvdA)
  • A. Verkaik (VVD)
  • A.V. Baerveldt (D66)
  • R.G. te Beest (CDA)
  • W. Westerman (GroenLinks)
• Secretaris: D. Emmer

Stedenbanden

Velsen heeft sinds 23 september 1976 een stedenband met de volgende stad:

• Galle (Sri Lanka)

en met:

• Bergisch Gladbach, (Duitsland)

Geboren in Velsen

• Jacob Hop (1654-1725), diplomaat en thesaurier-generaal
• Willem Boreel van Hogelanden (1800-1883), politicus
• Anna van Gogh-Kaulbach (1869-1960), schrijfster
• Jacob Muller (1889-1980), componist - meestal onder zijn pseudoniem Jack Millar werkzaam
• Simon Warmenhoven (21 april 1904 - Amsterdam, januari 1943), CPN-politicus en verzetsstrijder
• Adriaan Morriën (1912-2002), dichter, schrijver
• Piet Kraak (1921-1984), voetballer
• Joop Doderer (1921-2005), acteur
• Gerrit Voorting (*1923), wielrenner
• Jaap Wolff (1923-2012), communistisch politicus, verzetsstrijder
• Annie Palmen (1926-2000), zangeres
• Joop Wolff (1927-2007), communistisch politicus, verzetsstrijder
• Bert Bus (*1931), striptekenaar oa Archie de man van staal
• Adrie Voorting (1931-1961), wielrenner
• Piet van der Kuil (*1933), voetballer
• Cornelis Vreeswijk (1937-1987), Nederlands-Zweeds zanger
• Helen Shepherd (*1939), zangeres
• Loek Dijkman (*1942), zakenman die een Zilveren Anjer heeft ontvangen
• Ilja Keizer-Laman (*1944), atlete
• Jack Spijkerman (*1948), presentator, cabaretier, radio-DJ
• Chris Bolczek (*1948), acteur, zanger, editor
• Pim Fortuyn (1948–2002), politicus
• Cor Dekker (1948-2005), basgitarist van Ekseption
• Peter Jan Rens (*1950), presentator, acteur
• Eltjo Schutter (*1953), atleet
• Olga Commandeur (*1958), atlete en presentatrice
• Hendrik Jan Kooijman (*1960), hockeyer
• Jan Peter Pellemans (*1961), televisiepersoonlijkheid
• Ingrid Haringa (*1964), schaatsster en wielrenster
• Marjolein de Jong (*1967), softbalster
• Marlies van der Putten (*1968), softbalster
• René Bot (*1978), voetballer
• Robin van Doornspeek (*1981), honkballer
• Charlotte van Gils (5 juli 1986), snowboardster

Monumenten

In de gemeente zijn er een aantal rijksmonumenten en oorlogsmonumenten, zie:

• Lijst van rijksmonumenten in Velsen
• Lijst van oorlogsmonumenten in Velsen
• Beeckestijn

Externe links

• Website van de gemeente
• Plattegrond
• Het gemeentewapen van Velsen
• Historische Kring Velsen

Bronnen, noten en/of referenties

Mediabestanden

Zie de categorie Velsen van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.

	Plaatsen en wijken in de gemeente Velsen
Hoofdplaats: IJmuiden      Wijken in IJmuiden: IJmuiden-Noord · IJmuiden-Zuid · IJmuiden-West · Zee- en Duinwijk Dorpen: Driehuis · Santpoort-Noord · Santpoort-Zuid · Velsen-Noord · Velsen-Zuid · Velserbroek      Buurtschap: Hofgeest Noord-Holland: Steden en dorpen in Noord-Holland      Nederland: Provincies · Gemeenten

52° 27' NB 4° 36' OL