Vereenigde Oostindische Compagnie

Vereenigde Oostindische Compagnie Het Oost-Indisch Huis door Reinier Vinkeles Doel Vestiging van handelsposten, factorijen en forten; het bestrijden van Spaanse, Portugese, maar ook Engelse en Chinese concurrentie. Oprichting Octrooi verleend op 20 maart 1602 tegen betaling van 25.000 gulden Opheffing 17 maart 1798 of 31 december 1799 Oorzaak einde Corruptie, mismanagement, inzakkende economie als gevolg van de Vierde Engelse Zeeoorlog, verlies van de winstgevende opiumhandel aan Engeland Oprichter De Staten-Generaal op initiatief van Johan van Oldenbarnevelt Sleutelfiguren Pieter Both, Jan Pieterszoon Coen, Antonie van Diemen, Joan Maetsuycker, Rijklof van Goens Bestuur De 'Heren XVII' Hoofdkantoor De Kamer van de VOC in Amsterdam, Rotterdam, Delft, Hoorn, Enkhuizen en Middelburg Producten Aanvankelijk vooral specerijen als peper, foelie, kruidnagel, nootmuskaat, kaneel, maar ook porselein en zijde. Later koffie, thee, suiker, katoen, en opium. Schepen In totaal 1772, waarvan er 629 vergingen of verdwenen Reizen naar Azië In totaal ca. 4700 Vestigingen Tussenstation Kaap de Goede Hoop en Mauritius, Ceylon, Bengalen, (met Hougly, lange tijd de meest winstgevende vestiging), Nederlands Malakka, Nederlands Formosa, en Desjima.

Een VOC-aandeel van 9 september 1606.

Het feitelijke octrooi- of handelsgebied. Officieel lag het aan de VOC verleende octrooi tussen Kaap de Goede Hoop en Straat Magellaan (dat niemant, (-)uit deze vereenigde Landen zal mogen vaaren, (-) Beoosten de kaap de Bonne Esperance, ofte door de straat van Magellanes, op de verbeurte van de schepen en goederen.).

Het Aziatisch handelsgebied. (Nicolaas Visscher, 1681)

Reproductie van een plattegrond van Batavia uit circa 1627 , collectie Tropenmuseum

Het scheepswerfterrein van de VOC op Oostenburg in Amsterdam. Foto: bma.amsterdam.nl

Kraakporselein in een museum in Malakka

Laurens Reael door Cornelis van der Voort (ca. 1620)

Het Oostindisch Huis in de Oude Hoogstraat

De tafel met de 17 stoelen (van "de Heeren XVII") in de (toenmalige) centrale zaal van het VOC-huis te Amsterdam.

Batavia omstreeks 1652

Handelsroutes van de VOC

Het schip Vryburg op een schotel, gemaakt in 1756

Hendrik Adriaan van Rheede van Drakenstein

Anoniem schilderij met de Tafelberg op de achtergrond (1762)

Een VOC-duit (1735)

De Vereenigde Oostindische Compagnie of in moderne spelling Verenigde Oost-Indische Compagnie, meestal afgekort tot VOC, was een beroemde en machtige Nederlandse handelsonderneming met een jarenlang monopolie op de specerijenhandel tussen Europa en Azië. De VOC was in de 17e en 18e eeuw het grootste handelsbedrijf ter wereld dat niet alleen op maar ook tussen Aziatische landen voer.

Algemeen

De VOC wordt gezien als het eerste bedrijf dat aandelen uitgaf, teneinde de handelsexpedities te kunnen bekostigen. De VOC wordt ook vaak genoemd als de eerste multinationale onderneming. Dat kwam door de krachtige kapitaalsstroom van voormalige Antwerpse kooplieden in Amsterdam en Middelburg en steun van de Staten-Generaal der Nederlanden waardoor het mogelijk was de kostbare reizen te organiseren. Het uitrusten van een vloot en bewapening kostte handenvol geld en de winsten bleven de eerste 21 jaar, ondanks de kaapvaart dan ook beperkt.

De VOC was niet alleen een handelsonderneming, maar ook een staatkundige organisatie. In een groot gebied in Z.O. Azië regelde zij bestuur en rechtspraak, had zij een eigen leger en vloot en sloot zij naar believen tractaten met oosterse vorsten. Voor de VOC was het belangrijk om een militaire structuur in de Oost op te bouwen om de belangen te beschermen of handel met de lokale bevolking af te dwingen. De compagnie stortte zich daarnaast in dure campagnes om de Portugezen te verdrijven. Duizenden soldaten, meestal zonder enige ervaring en op zoek naar erotiek en avontuur, belandden op die manier in de forten en factorijen in de Verre Oost, vaak na een moeizame reis met ziekte en ontberingen.

De VOC groeide in de 17e eeuw tot een bedrijf met naar schatting 11.000 medewerkers en zo'n 20 vestigingen. Er werd door de VOC handel gedreven (hoewel soms maar kort) met onder meer de havenstad Mokha in Jemen, Perzië, Gujarat, Malabar, Ceylon, de Coromandelkust, Bangla-Desh, Thailand, Cambodja, Vietnam, Taiwan, China, Japan en op de Molukken, waar lange tijd de meeste winst werd gemaakt. Op het toppunt van haar macht had de VOC 25.000 medewerkers in Azië in dienst. In Nederland had de VOC zo'n 3.000 medewerkers, en indirect waren nog vele duizenden mensen in de toelevering economisch afhankelijk van de Compagnie. Rond 1700 was de helft van het aantal medewerkers soldaat.

Van hoog tot laag hielden de werknemers zich bezig met smokkel om hun salarissen van de VOC aan te vullen. De VOC kon niet anders dan deze handel oogluikend toestaan om het bedrijf gaande te houden. Het was zelfs levensgevaarlijk je aan de voorschriften te houden. Niettemin is de VOC in de tweede helft van de 18e eeuw ten onder gegaan aan interne corruptie en aanhoudend mismanagement. Bovendien bleek dat compagnie niet opgewassen was tegen de toenemende Engelse invloed in Azië. Zeker is dat ten tijde van de Bataafse Revolutie de handelwijze, (vanuit humanitair oogpunt) en structuur, niet langer aanvaardbaar werd geacht en de schulden en vorderingen zijn overgegaan naar de Nederlandse staat.

Oprichting

Tussen 1498 en 1595 was de specerijenhandel volledig in handen van Portugal, nadat Vasco da Gama de vaarroute om Afrika ontdekte. Kaarten werden strikt geheimgehouden, zodat Portugal in feite het monopolie op de handel had, gedekt door het pauselijke Verdrag van Tordesillas. Pas toen Jan Huygen van Linschoten, die lange tijd in Portugese dienst was, terug kwam uit de Oost, en in 1595 zijn Reys-Gheschrift publiceerde, verkreeg men de noodzakelijke kennis om zelf een expeditie uit te rusten. Hij suggereerde niet door de Straat van Malakka te varen, maar door de Soenda Straat, zodat met minder Portugese tegenstand behoefde te worden gerekend.

Nog in hetzelfde jaar stuurde de Compagnie van Verre een expeditie van vier schepen uit naar Indië onder leiding van koopman Cornelis de Houtman. Toen in 1597 drie van de vier schepen behouden terugkeerden, bleek dat een dergelijke expeditie mogelijk was zonder al te veel strubbelingen met de Portugezen. In de daaropvolgende jaren werden diverse expedities op touw gezet. Sommige liepen op mislukkingen uit, andere waren een groot succes met winsten van enkele malen de kosten.

Voordat de VOC in 1602 het licht zag bestonden er zeven jaar lang verschillende voorcompagnieën. Johan van Oldenbarnevelt zag de situatie met zorgen aan; de voorcompagnieën waren vooral bezig elkaar te beconcurreren en de winsten namen snel af. Toen in 1600 de Engelse Oost-Indische Compagnie werd opgericht, spoorde hij de Staten-Generaal aan om aan de veelheid van kleine en grote compagnieën een einde te maken en alle voorcompagnieën in één grote compagnie te laten opgaan.

In 1602 werd in Middelburg tot de oprichting van de VOC besloten. De besprekingen, die op 5 maart 1602 in Middelburg aanvingen tussen de Staten van Zeeland en de Staten van Holland - waarbij naast de stadhouder, ook de beide raadpensionarissen aanwezig waren - resulteerden niet zo maar in een samenwerking op het gebied van de handel. De Zeeuwen bleven op het standpunt staan, dat er periodiek ook in hun gewest vergaderd zou worden en dat er per kamer zou worden gestemd en niet hoofdelijk. Stadhouder Maurits riep Middelburg en twee kleine Zeeuwse steden bij elkaar, die ieder ook een bewindhebber eisten en een aandeel in de bouw van schepen. Balthazar de Moucheron wilde wel meewerken, maar eiste vrije vaart op de oostkust van Afrika en uitstel van betaling. De Zeeuwen werden vermaand beter te letten op de schade en de interest.

Van het gezamenlijke kapitaal van 6,4 miljoen gulden bracht Amsterdam 57% in, Middelburg 20%, Enkhuizen 8%, Delft 7%, Hoorn 4% en Rotterdam 3%. De 76 eigenaren van de diverse voorcompagnieën verkregen allen dezelfde waardigheid en behielden die voordelige positie hun leven lang.

Optreden in de eerste jaren

De uitreding van schepen was een zo kostbare aangelegenheid dat er aanvankelijk weinig winst werd gemaakt. Typerend is het feit dat de bewindhebbers van de VOC aanvankelijk uit eigen zak de boekhouders, kassier en het overige kantoorpersoneel moesten bezoldigen. De koersen van de actiën stegen snel toen Steven van der Hagen in 1605 als eerste met een rijke lading terug kwam en er in 1607 geruchten waren over de verovering van Malakka. Vanwege het ophanden zijnde Twaalfjarig Bestand vond de stadhouder uit strategische overwegingen dat de aandacht moest afgeleid worden naar Azië waar de vijand uiteraard zwak vertegenwoordigd was. De oude en nieuwe bewindhebbers gingen akkoord met een offensief optreden van de VOC, hetgeen niet alle bewindhebbers kon bekoren.

Al in 1605 werd Isaac le Maire vanwege malversaties de bewindhebberskamer uitgezet; hij kon zich bij nader inzien niet langer vinden in het monopolie en zon op wraak. In 1609 verliet Syvert P. Sem met een aantal medestanders, maar mogelijk ook Cornelis Matelieff de Jonge uit Rotterdam, die zich niet konden verenigen met de agressieve politiek, de VOC uit vrije wil. Inmiddels was er een overdreven grote voorraad specerijen opgebouwd, maar een winstuitdeling bleef uit. De verliezen van Matelieff en Paulus van Caerden drukten de koers. De lastige Le Maire beschuldigde de bewindhebbers van slechte bedrijfsvoering en begon een tegenactie door een compagnie in aandelen op te zetten en zodoende de bewindhebbers onder druk te zetten. De Heren XVII benoemden met toestemming van de Staten-Generaal Pieter Both als als eerste gouverneur-generaal met uitgebreide bevoegdheden inzake benoemingen om naar eigen inzicht te handelen met de bedoeling verdere kritiek in de kiem te smoren. Eerst in 1610 werd dividend uitgekeerd aan de participanten De uitkering was evenwel niet naar ieders wens, want ze was in natura en de markt was verzadigd. Na 1611 keerde de VOC jarenlang geen dividend uit. De bewindhebbers hadden na de verkoop van de aangevoerde handelswaar en de uitrusting van een nieuwe vloot het surplus steeds onderling verdeeld, zonder reserves aan te leggen voor tegenslagen. In 1612 verklaarde de Heren XVII dat het onmogelijk was de eerste tienjarige rekening af te sluiten en de participanten die dit wensten hun geld terug te geven. De Staten-Generaal billijkten de zelfverrijking van de directieleden en bepaalden dat de kapitaalverstrekkers nog tien jaar op hun geld moesten wachten.

Reizen tot 1614

• 1602 Wijbrand van Warwijck met 14 schepen
• 1603 Steven van der Hagen voer op 18 maart uit met zes of tien schepen
• 1605 Cornelis Matelieff de Jonge met zeven of elf schepen
• 1606 Paulus van Caerden met acht schepen
• 1607 Jan Hendrikcx Craan met twee schepen
• 1608 Pieter Willemsz. Verhoeff met negen, dertien of vijftien schepen.
• 1609 twee schepen
• 1610 Pieter Both vertrok met acht, maar arriveerde met zeven schepen
• 1610 Hendrik Brouwer met drie schepen
• 1611 Laurens Reael met twee schepen
• 1611 Adriaen Maertensz. Block met twaalf schepen
• 1612 Jan Pieterszoon Coen met twee schepen
• 1613 Willem Brouwerszoon Stevens drie schepen
• 1613 Gerard Reynst met negen schepen
• 1614 zeven schepen
• 1614 Joris van Spilbergen met vijf schepen

Bestuur

De Generale Vergadering van de VOC of College, bestond uit 17 bestuurders of afgevaardigden (de Heeren XVII), die vier afdelingen met totaal zes kantoren of kamers vertegenwoordigden. Te weten:

• AMSTERDAM, belast met de helft van de activiteiten, leverde acht bestuurders.
• ZEELAND, verantwoordelijk voor een vierde van de activiteiten, met Middelburg leverde vier bestuurders.
• NOORDERKWARTIER of West-Friesland, met Enkhuizen en Hoorn, zorgde voor twee bestuurders en achtste van de activiteiten.
• MAAZE, ook een achtste van de activiteiten, met Delft en Rotterdam, ook twee bestuurders.

Bij toerbeurt zonden Zeeland, Maaze en West-Friesland een bestuurder (de zeventiende) naar de vergadering van de Heeren XVIII. Verdeeld over de kamers telde de VOC 60 bewindhebbers. Per VOC-kantoor bedroeg het aantal bewindhebbers voor Amsterdam 20 en voor Middelburg 12. Terwijl Delft, Rotterdam, Enkhuizen en Hoorn ieder zeven bewindhebbers hadden.

Kamers van de VOC

De VOC had een zestal Kamers, die gezamenlijk het startkapitaal voor de VOC bijeenbrachten. De Kamers hadden ieder hun eigen verantwoordelijkheid. Ze konden zelf handelen, zolang ze binnen de door de VOC gestelde normen bleven. Het aantal bewindhebbers van iedere Kamer dat werd afgevaardigd naar de Heeren XVII was zo vastgesteld dat Amsterdam alléén geen absolute meerderheid had (dit op aandringen van de Zeeuwen).

Totale inleg voor de oprichting van de VOC (bedragen per 31 augustus 1602 zoals definitief vastgesteld door de Heeren XVII), uitgesplitst naar kamer, bedragen in gulden; en het aantal afgevaardigden in de Heeren XVII - de zeventiende afgevaardigde kwam afwisselend uit Zeeland of een van de kleinere kamers (Enkhuizen, Delft, Hoorn en Rotterdam):

Kamer	kapitaal	Afgevaardigden
Amsterdam	3 679 915	8
Middelburg	1 300 405	4
Enkhuizen	540 000	1
Delft	469 400	1
Hoorn	266 868	1
Rotterdam	173 000	1
Totaal:	6 429 588	16 (+1)

Groei en stagnatie in steden met een VOC-vestiging

Jaartal	1600	1622	1647	1675	1750	1795
Amsterdam	60.000	105.000	140.000	200.000	200.000	217.024
Middelburg	20.000	25.000	30.000	30.000	25.000	20.146
Enkhuizen	14.000	22.000	18.000	17.500	7.500	6.800
Delft	17.500	22.750	21.000	24.000	14.000	16.779
Hoorn	12.000	16.000	14.000	15.000	12.500	9.551
Rotterdam	12.000	19.500	30.000	45.000	44.000	53.212

Heeren XVII

De VOC werd door de bewindhebbers van deze Kamers, de Heren XVII, afwisselend bestuurd vanuit Amsterdam en Middelburg. De vergaderingen van de Heren XVII werden eerst twee en later drie keer per jaar gehouden. Deze vergaderingen vonden zes jaar achtereen in Amsterdam en daarna twee jaar in Middelburg plaats. Jaarlijks stelden de Heren XVII een lijst op met producten die geïmporteerd moesten worden uit Azië. De vergaderingen duurden meerdere weken en er werden besluiten genomen over het dividend, de omvang van de vloot, de hoeveelheid van voor Azië bestemde goederen inclusief goud en zilver, en de gewenste goederen uit Azië, de veilingdata, en hoeveel iedere kamer maximaal mocht veilen. De bewindhebbers van de afzonderlijke Kamers, waar uiteindelijk de reizen georganiseerd werden, zagen elkaar uiteraard veel vaker. Zij waren verantwoordelijk voor het uitvoeren van het beleid van de Heren XVII.

In geheime instructies (1617) bepaalde de VOC dat er een journaal moest worden bijgehouden en na terugkomst alle papieren moesten worden ingeleverd. Het openbaar maken van informatie was alleen aan de VOC toegestaan (1619). In 1643 werd bepaald dat alle octrooigebieden systematisch moesten worden beschreven.

In 1622 voerden de participanten oppositie tegen de bedrijfsvoering. De winst die Geurt van Beuningen, Cornelis en Jacob Bicker, Elias Trip en anderen had gemaakt, door de hele voorraad op te kopen die onderweg was, ging sommigen te ver. De aandeelhouders beschuldigden de bewindhebbers in een pamflet van mismanagement, persoonlijke verrijking, belangenconflicten en een gebrek aan openheid in de financiële situatie van de VOC. Bij de vernieuwing van het octrooi in 1623 werd de macht van de bewindhebbers enigszins beperkt. Met de nieuwe regel dat ze voor een periode voor drie jaar bewindhebber konden blijven, en vervolgens drie jaar niet, werd al spoedig de hand gelicht. De bewindhebbers konden alleen op publieke veilingen en tegen de dezelfde voorwaarden als anderen handelswaren opkopen. Vanaf 1642 ging men over op het systeem van veilingen. In 1647 probeerde de nagenoeg failliete WIC tot een fusie met de VOC te komen. De bewindhebbers verzetten zich met hand en tand en sloegen een hoge toon aan; zij meenden dat zij het recht hadden het handelsgebied te verkopen, maar vergaten dat ze afhankelijk waren van verlenging van het octrooi door de Staten-Generaal. Vanaf 1647 werden de bewindhebbers vast bezoldigd, evenals het kantoorpersoneel. Tot 1657 hielden de bewindhebbers en boekhouders van de afzonderlijke kamers alles zoveel mogelijk geheim voor elkaar.

In 1693 gaven de Heren XVII op initiatief van Johannes Hudde opdracht aan Pieter van Dam om de geschiedenis te beschrijven. In 1701 verscheen Beschryvinge van de Oost-Indische Compagnie, alleen bestemd voor de bewindhebbers. De twee gedrukte exemplaren kwamen achter slot en grendel. Van Dam schatte dat er bijna net zoveel particuliere handel werd gedreven als voor rekening van de compagnie.

Haags Besogne

In Den Haag zetelde het Haags Besogne. Dit was een administratieve commissie binnen de VOC die de correspondentie met Indië controleerde. Vanaf 1614 had de Compagnie slechts één advocaat in dienst, doch de toenemende omvang van de werkzaamheden dwong spoedig tot de aanstelling van een tweede advocaat en later ook van een adjunct-advocaat. Tot de werkzaamheden van de advocaat behoorden het bijwonen van de vergaderingen van de Heren XVII, de Haagse Besognes en Commissies, het aan de orde stellen van zaken in de vergadering, het lezen van missiven, requesten, remonstrantiën etc., het optekenen van de resoluties en het registreren in "Secreete boeken of notulen", die evenals andere geheime stukken en papieren door de advocaat werden bewaard.

Raad van Indië

Vanaf 1609 was het bestuur in Batavia in handen van de Hoge Regering. Deze was verantwoording schuldig aan de Heren XVII, maar omdat instructies vanuit Amsterdam gemiddeld 3/4 jaar onderweg waren, was de Hoge Regering in verregaande mate bevoegd zelf beslissingen te nemen. De Hoge Regering werd geleid door de Gouverneur-Generaal en bijgestaan door zes of negen leden van de Raad van Indië.

Handelsgebied

De VOC mikte vooral op de levering van specerijen, aangevoerd vanaf de Molukken en Banda-eilanden. De compagnie verdreef eerst de Portugezen en vervolgens de Engelsen die een deel van de specerijenhandel opeisten. Ze verkreeg in 1622 het monopolie op nootmuskaat en foelie door de verovering van de Banda-eilanden, en legde de bevolking vervolgens wurgcontracten op. Bij niet naleven volgde een "hongi-tocht", waarbij de aanplant, de oogst, de huizen en boten werden verwoest. (Alleen door smokkel via Makassar was levering aan andere partijen mogelijk.) Nadat de Spanjaarden Ternate in 1663 hadden verlaten, werd de productie op de Molukken beperkt door de vernietiging van de kruidnagelbomen. Op deze wijze kon ook het monopolie op kruidnagel gehandhaafd worden. Voor peper was geen monopolisering mogelijk; dat groeide ook elders in de archipel of op de Malabarkust.

Zie Handelsgebied van de VOC voor het vervolg

Het einde van de VOC

Zie Het einde van de VOC voor het vervolg

Conclusie

De VOC was een soort staatsbedrijf met verregaande voorrechten. Niet alleen had zij een Nederlands monopolie op de handelsroutes rond Kaap de Goede Hoop en door de Straat Magellaan; ook had ze bij haar oprichting het recht gekregen in allerlei situaties op te treden in naam van de Staten-Generaal der Nederlanden. Zo mocht de VOC zelf verdragen sluiten, munten slaan en oorlogshandelingen verrichten. In het begin gebruikte de VOC haar militaire voorrechten vooral om zich te beschermen tegen de Spanjaarden en Portugezen, die de nieuwkomer in Azië bepaald niet hartelijk verwelkomden. Al kort na haar oprichting (1602) ging de VOC echter ook geweld gebruiken als onderdeel van haar handelspolitiek. Zo werd agressief opgetreden tegen de bevolking van de Molukken om de gunstige handelsvoorwaarden te af te dwingen; op Java werd bewust een conflict geëscaleerd tussen Mataram en Bantam om Batavia te kunnen stichten. Zo werd de VOC al snel, naast een handelsonderneming, ook een politieke en militaire speler in Azië.

In de gehele bestaansperiode van de VOC zijn meer dan 4700 reizen onder VOC-vlag naar Azië uitgevoerd, waarvan 3000 na 1700 en in totaal 1147 vanaf de Middelburgse rede bij Fort Rammekens. In de twee eeuwen van haar bestaan zijn in totaal bijna 1 miljoen mensen uitgevaren; daarvan keerde een derde deel terug. Gemiddeld stierven er 300 tot 500 man per jaar tijdens de reis; de schattingen lopen uiteen van 5% in de 17e eeuw tot 10% als er epidemieën uit braken. Van de in totaal 1772 VOC-schepen, die tussen 1602 en 1795 van stapel liepen, werden er 336 op de Middelburgse werven gebouwd; 247 schepen gingen in die periode verloren.

Olieverfschilderij door Andries Beeckman voorstellende het Kasteel Batavia gezien van Kali Besar west met op de voorgrond de vismarkt (ca 1662), collectie Tropenmuseum

De VOC toonde zich volgens Enthoven gedurende de zeventiende eeuw een trouw bondgenoot bij de landsverdediging. In de achttiende eeuw zouden de rollen juist omdraaien en zou de Compagnie de Generaliteit vooral tot last worden. De VOC was er in de eerste plaats voor het landsbelang en pas in tweede instantie om voor de belangen van de aandeelhouders op te komen. Pas vanaf 1634 werd jaarlijks dividend uitgekeerd. Rekening en verantwoording aan de participanten heeft nooit plaatsgevonden.

De voorstelling, dat de Bataafse republiek in het bezit kwam van een failliete boedel (134 miljoen), is in de wereld gekomen door een gebrekkige boekhouding bij de Oost-Indische Compagnie ; in werkelijkheid verwierf de republiek voor een luttel bedrag een eilandenrijk, dat grote economische mogelijkheden in zich borg.

Zie ook

De Archieven van de Nederlandse Vereenigde Oostindische Compagnie staan sedert 2003 op de Lijst van het Wereldgeheugen ((en) Memory of the World Register; (fr) Régistre de la Mémoire du Monde). Deze lijst, ook Werelderfgoed voor Documenten genoemd, wordt opgemaakt door de UNESCO. De VOC-archieven worden door overheidsinstellingen bewaard in Kaapstad (Zuid-Afrika), Chennai (Tamil Nadu, India), Colombo (Sri Lanka), Jakarta (Indonesië) en Den Haag (Nederland).

Overige artikelen betreffende de VOC

• Kaapkolonie
• Kasteel de Goede Hoop in Kaapstad
• Nederlands Mauritius
• Handelsposten van de VOC in het Midden-Oosten
• VOC in Bengalen
• VOC in Birma
• Geschiedenis van de betrekkingen tussen Nederland en Thailand
• Nederlands Malakka
• VOC op de Banda-eilanden
• Amboina (VOC-gebied)
• Tonquin
• VOC-mentaliteit

Overige lijsten met VOC-functionarissen

• Lijst van gouverneurs van Nederlands-Ceylon
• Lijst van VOC-commandeurs van Malabar
• Lijst van VOC-directeuren in Bengalen
• Lijst van opperhoofden van Nederlands Birma
• Lijst van gouverneurs van Nederlands Malakka
• Lijst van VOC-opperhoofden op Hirado en Dejima

Schrijvende dominees, chirurgen en andere VOC-ambtenaren

• Philippus Baldaeus
• François Caron
• Jan Albertsz van Dam VOC examinator Hoorn
• Dirk Jansz van Dam VOC examinator Hoorn
• Meindert Dirksz van Dam VOC examinator Hoorn
• Pieter van Dam
• Nicolaas de Graaff
• Hendrik Hamel
• Dirk van Hogendorp (1761-1822)
• Dirck Rembrantsz van Nierop extern adviseur navigatiemiddelen
• Johan Nieuhof
• Aernout van Overbeke
• Hendrik van Rheede
• Georg Eberhard Rumphius
• Wouter Schouten
• François Valentijn

VOC-schepen

• Aernhem
• Akerendam
• Amsterdam
• Breskens
• Batavia
• Concordia
• Castricum
• De Dry Heuvels
• De Dry Papegaijtiens
• Duyfken
• Eendracht (van Dirk Hartog)
• Geldermalsen
• Gouden Buys
• Meermin
• Nijenburg
• Prins Willem
• Voetboog
• Westerbeek
• Wimmenum

Rangen aan boord liepen van scheepsjongen tot opperkoopman, schipper of commandant van de retourvloot. De minimum leeftijd was 13, later opgetrokken tot 16 jaar. Een matroos verdiende zo'n 100 gulden per jaar (incl. eten en onderdak, maar zonder winstaandeel). Ter vergelijking; een Raad van Indië verdiende 350 gulden, de gouverneur-generaal 1.200 gulden per maand, exclusief vrije kost en inwoning.

Andere Oost-Indische Compagnieën

• Britse Oost-Indische Compagnie
• Deense Oost-Indische Compagnie
• Franse Oost-Indische Compagnie
• Oostendse Compagnie
• Pruisische Aziatische Compagnie
• Zweedse Oost-Indische Compagnie
• Compagnia Genovese delle Indie Orientali

Koloniën van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden

Gebieden in handen van de WIC

Gouvernementen: Berbice* · Cayenne · Demerary* · Essequibo* · Goudkust* · Nederlands Brazilië · Nederlandse Antillen · Nieuw-Nederland · Pomeroon · Suriname*

Gebieden met een directeur: Maagdeneilanden

Gebieden met een baron: Tobago (geleend aan Cornelis Lampsins)

Factorijen / handelsposten: Arguin · Loango-Angola kust · Senegambia · Slavenkust

Gebieden in handen van de VOC

Gouvernementen: Amboina* · Banda* · Batavia* · Ceylon · Coromandelkust* · Formosa · Java's Noordoostkust* · Kaapkolonie* · Makassar* · Malakka* · Mauritius · Molukken*

Directoraten: Vestingen in Bengalen · Vestingen in Perzië · Suratte

Commandementen: Bantam* · Malabar · Sumatra's Westkust*

Residenten: Bandjarmasin* · Cheribon* · Palembang* · Pontianak*

Gebieden met een opperhoofd: Birma · Dejima* · Vestingen in Siam · Timor · Tonquin

Factorijen: Vestingen in China

Gebieden in handen van de Noordsche Compagnie

Nederzettingen: Amsterdam eiland (incl. Smeerenburg) · Jan Mayen

Overige gebieden in handen van de Staat

Vestingen: Acadia · Fort Nassau · Zoutpannen in Venezuela

*: Gebieden ook in handen van de Bataafse Republiek geweest.

Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen, noten en/of referenties:

• VOC-kenniscentrum.nl: Homepage (Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde)
• VOCsite.nl: Homepage (J.H.D. van Overbeek)
• Inghist.nl: De VOC. Dutch-Asiatic Shipping 1595-1795 (J.R. Bruijn, F.S. Gaastra e.a.)
• Tanap.net: Verenigde Oost-Indische Compagnie (Prof. F.S. Gaastra)
• Nationaalarchief.nl: Atlas of Mutual Heritage (5200 afbeeldingen over en van de VOC en WIC)
• Hans Bonke: De zeven reizen van de Jonge Lieve. Uitgeverij SUN (ISBN 90-6168-659-8)
• Ewald Vanvugt: Wettig opium. Uitgeverij In de Knipscheer (ISBN 90-6265-197-6)
• Vaartips.nl: Eerste Schipvaert, 1595
• VOC Warfare Engelstalige website over de VOC als militaire partij in Azië.
• Geschiedenis.nl: Verenigde Oost-Indische Compagnie (Wim Schüling, 1 januari 2005)

Externe links

• KB.nl: Koninklijke Bibliotheek, dossier 400 jaar VOC
• Maleisie.be: De VOC in Maleisië
• Vaartips.nl: Oude zeegaande schepen
• Oudsteaandeel.nl Het oudste aandeel ter wereld
• (en) UNESCO
• (fr) UNESCO

(Camere Amsterdam, 27 september 1606)

Wikisource

Bronnen die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina Octrooi van de VOC op Wikisource

Mediabestanden

Zie de categorie Vereenigde Oost-Indische Compagnie van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.