Vertaling

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
(Doorverwezen vanaf Vertaler)
Ga naar: navigatie, zoeken

Vertalen is het overzetten van een tekst van een brontaal, de taal waarin de oorspronkelijke tekst is geschreven, in een doeltaal, de taal waarin de overgezette tekst of vertaling is gesteld.

Het maken van een vertaling gebeurt meestal door een moedertaalspreker (native speaker) van de doeltaal. Een moedertaalspreker heeft zich de taal spelenderwijs eigengemaakt op jonge leeftijd waardoor deze de subtiele kenmerken van de doeltaal beter beheerst dan iemand die de taal op latere leeftijd heeft geleerd. De kennis van de doeltaal is daarbij het belangrijkste, hoewel de vertaler wel een brede kennis van de brontaal en de bijbehorende cultuur nodig heeft.

Het omzetten van teksten binnen dezelfde taal — bijvoorbeeld van oude Nederlandse teksten naar modern Nederlands — heet hertaling.

Een goede vertaling is een tekst die nauwkeurig weergeeft wat er stond in de oorspronkelijke taal en waaraan niet te merken is dat het een vertaling betreft. De doelgroep waarvoor vertaald moet worden speelt een rol bij de beslissingen die de vertaler moet nemen. Ook het medium is belangrijk: bij ondertiteling van een anderstalig programma moet er behalve vertaald ook meestal sterk ingekort worden. En een technische handleiding vraagt om een ander stijlgebruik dan een juridische tekst of een dagboekfragment.

Sommige woorden, uitdrukkingen, gezegden, metaforen staan erom bekend moeilijk vertaalbaar te zijn. Het Nederlandse 'gezelligheid' neemt men vaak als voorbeeld, omdat in andere talen geen volledig equivalent bestaat. Andere voorbeelden zijn de Oudgriekse woorden ἀγαπη (agape), φιλος (filos) en ερως (eros); deze vertaalt men doorgaans in het Nederlands alle drie met 'liefde', hoewel deze begrippen in het Oudgrieks elk een ander aspect van liefde uitdrukken en dus geen synoniemen zijn. Cultuurverschillen veroorzaken dat sommige begrippen in de brontaal voor de doeltaalsprekers zonder extra uitleg niet te volgen zijn, de zogeheten realia. De vertaler moet dan kiezen voor extra uitleg of een omschrijving.

Sinds de opkomst van de computer worden vertalingen vaak gemaakt met hulp van een programma dat over een vertaalgeheugen (translation memory - TM) beschikt.

Ontleningen[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Leenvertaling en Leenwoord voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.

Veel woorden hebben in het Nederlands geen of slechts ten dele een equivalent. Er zijn ook woorden die de diverse betekenisniveaus niet geheel dekken. Bij het overzetten van een tekst in een doeltaal kan dan gebruik worden gemaakt van een leenwoord. Deze leenwoorden kunnen aanvankelijk een vreemde indruk maken bij de lezer. Ook de frequentie van dit type woorden in een korte tekst kan bijdragen aan het taalvreemde karakter van een tekst als geheel. Afhankelijk van de frequentie waarin het woord gebruikt wordt zal de lezer op den duur een woord (helemaal) niet meer als vreemd ervaren. Woorden als muur[1], baby[2] en computer[3] herkent men nog moeilijk als leenwoord, terwijl woorden als salonfähig, aha-erlebnis taalvreemd kunnen klinken en woorden als administratie in de betekenis van regering[4] zelfs kunnen worden ervaren als onverzorgd of fout Nederlands. Een exacte scheidslijn hiertussen is echter niet aanwezig. Woorden kunnen op den duur dan ook geheel vernederlandsen.

Woorden in verband met de Tweede Wereldoorlog worden vanwege de zeer negatieve gevoelswaarde en/ofof het iconische karakter niet vertaald, maar ontleend. Bijvoorbeeld Endlösung en Wirtschaftswunder. Situaties die kenmerken hebben van deze historische gebeurtenissen worden hiermee soms overdrachtelijk aangeduid.[5]

Compensatie[bewerken]

Soms heeft een woord in de brontaal een betekenis of connotatie die bij de vertaalmogelijkheden in de doeltaal ontbreekt. In deze situatie kan een vertaler de keuze maken het betekenisverschil te compenseren door een omschrijving te gebruiken of als uitleg een stukje tekst toe te voegen.

Het omgekeerde verschijnsel komt ook voor. In het Zweeds, Noors en Deens zijn farmor en farfar de oma en opa aan vaders zijde van de familie. De grootouders aan moeders kant heten mormor en morfar. Hier zal de vertaler elke keer dat een dergelijk woord voorkomt moeten wegen of hij de hele betekenis vertaalt of slechts de woorden opa en oma. De vertaalde tekst moet duidelijk zijn, terwijl er geen sprake mag zijn van een herhaling van eerder verstrekte informatie.

Omschrijven[bewerken]

Woorden die helemaal niet voorkomen in een taal kunnen logischerwijs alleen omschreven worden. Het Duits kent bijvoorbeeld ähnlich. Een Nederlands woord dat exact dezelfde betekenis heeft en dat in eenzelfde context, (sociale) situatie, et cetera gebruikt kan worden ontbreekt. Ook de Oud-Griekse woorden voor liefde kennen problemen met vertaling naar het Nederlands, Engels en andere talen, zoals in de inleiding al aan bod kwam. Het woord ἀγαπη (agape) duidt namelijk op de geleide, beheerste, altruïstische vorm van liefde, waar φιλος (filos) meer op vriendschappelijke vorm duidt en ερως (eros) op de seksuele vorm.

Grammatica[bewerken]

Genesis 1:1
Hebreeuws Nederlands
בְּרֵאשִׁית In het begin
בָּרָא schiep
אֱלֹהִים God
אֵת Ø
הַשָּׁמַיִם de hemel
וְאֵת en Ø
הָאָרֶץ de aarde

Van sommige talen verschilt de grammatica onderling zo veel, dat het vertalen tot grote problemen leidt. De eerste zin van Genesis, בְּרֵאשִׁית בָּרָא אֱלֹהִים, אֵת הַשָּׁמַיִם וְאֵת הָאָרֶץ, is daarvan een goed voorbeeld ten opzichte van de Indo-Europese talen. Omdat de semitische talen een grammatica kennen die geheel anders is dan die van de Indo-Europese talen, komen tal van fragmenten en elementen voor die niet even overgezet kunnen worden.

Het Hebreeuwse בָּרָא is een voorbeeld van een werkwoord dat moeilijk te vertalen is. De handeling die het uitdrukt is scheppen, creëren. Echter, het Hebreeuws kent geen werkwoordstijden zoals dat in het Nederlands en andere Indo-Europese het geval is. Zeer vaak worden werkwoorden die beginnen met een -י (jod) als voorvoegsel vertaald met een (onvoltooid) tegenwoordige tijd en als een werkwoord voorzien is van een -וְ (waw) in plaats daarvan, dan gaat het vaak om een handeling die al helemaal plaatsgevonden heeft, een onvoltooid verleden tijd dus. De vorm hier is echter helemaal niet voorzien voorvoegsel, en evenmin van een achtervoegsel. Zo'n werkwoord kan zowel als tegenwoordige als verleden tijd en als toekomende tijd worden gelezen, maar ook als al die tijden.

Het Hebreeuwse אֱלֹהִים is afgeleid van אֵל (El) en betekent God of god. Echter, naast het enkelvoud en meervoud kent het Hebreeuws een hier gebruikte dualis. Hier wordt deze vorm vertaald als een enkelvoud, maar filosofisch wordt hier wel eens de interpretatie aan gegeven dat God geen geslachten ken of dat deze niet ter zake doen. De dualis kent tenslotte een vertaling als tweevoud, dat altijd sterk bij elkaar hoort. Veel eerder bijvoorbeeld een echtpaar dan twee willekeurige mensen. Hetzelfde geldt voor הַשָּׁמַיִם, dat water en hemel betekent met als getal wederom een dualis. Gezien het verhaal, de context, waarin de Schepper hemel en aarde (met zeeën) van elkaar scheidt door het uitspansel, lijkt dit geen toeval.

Verder kent het Hebreeuws net als meer talen en hun culturen ook eigenschappen die ons volkomen onbekend zijn, of die veel minder voorkomen. Namen zijn vrijwel altijd woorden waarvan de betekenis betrekking heeft op de persoon in kwestie. Deze woorden zijn zeer vaak zelfstandig naamwoorden uit die taal. אברהם (Abraham) betekent vader van vele volkeren en חַוָּה (Eva) leven gevende. Als de lezer dit weet, begrijpt deze beter een vertaling als En Adam gaf zijn vrouw de naam Eva, omdat zij moeder van alle levenden is.[6]

Poëzie, woordspelingen en beeldspraak[bewerken]

Poëzie levert vaak relatief meer problemen op bij het vertalen vanwege de ritmes en de rijmende woorden. Het rijmen kan vaak niet overgebracht worden zonder inhoudelijke wijzigingen, of in ieder geval wijziging die de betekenis (al dan niet subtiel) veranderen. Dit kan leiden tot een verlies van informatie of andere waardevolle elementen in de tekst. Ook speelt het aantal lettergrepen van een woord, regel of strofe een belangrijke rol en dat komt vaak niet overeen met de doeltaal.

Bij woordspelingen, grapjes en beeldspraak komen vertalingen vaak ook niet even goed uit. Wanneer bijvoorbeeld in een scène met een acteur die wijst naar een hond de uitdrukking I'm gonna see a man about his dog van belang is, dan kan de uitspraak niet qua betekenis overgezet worden naar bijvoorbeeld het Duits met inbegrip van een duidelijk verband met het wijzen naar het dier.

Hetzelfde geldt voor het Duitse hochnäsig. Als iemand daarbij de neus iets omhoog brengt, is voor iemand die de taal niet kent de vertaling hooghartig niet op dezelfde wijze als de moedertaalspreker thuis te brengen en ook nog eens te koppelen aan de mimiek.

Iconisch gebruik[bewerken]

Sommige woorden blijven onvertaald, zoals bepaalde religieuze begrippen. Bijvoorbeeld amen[7] en halleluja[8] en Aum.[9] Deze woorden functioneren als een icoon. Onder iconisch gebruik vallen ook (soms) onvertaalde woorden met een zeer negatieve lading, zoals Endlösung of Kapo of Vernichtungslager.

Zie ook[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Van het Latijnse murus
  2. Uit het Engels als synoniem voor het nauwelijks nog gebruikte zuigeling
  3. Uit het Engels; geen geaccepteerd Nederlands alternatief voor handen. De BTL prefereert rekentuig
  4. De Rutte-administratie, de Bush-administratie
  5. Als historische gebeurtenis wordt Witschaftswunder met kapitaal geschreven, maar volgens de Nederlandse spelling niet als het overdrachtelijk wordt gebruik. Dus men spreek over het Witschatswunder in Duitsland na 1945, maar over het Chinese wirtschaftswunder
  6. Genesis 3:20 volgens de Herziene Statenvertaling Zie ook de noot (*) aldaar
  7. אמן (Hebreeuws): het zij zo
  8. הַלְלוּיָהּ (Hebreeuws): prijst God!
  9. Het heilige symbool Om (Devanagari), 唵 (Mandarijn): mystieke of heilige lettergreep in de Dharmische religies
Icoontje WikiWoordenboek Zoek vertaling op in het WikiWoordenboek.
Icoontje WikiWoordenboek Zoek tolken op in het WikiWoordenboek.