Vliegbasis Deelen

Militair Luchtvaart Terrein Deelen
IATA: ICAO: EHDL
Algemene informatie
Opgericht	1913
Type	forward operating base
Eigenaar	ministerie van defensie
Plaats	Deelen, Ede/ Arnhem
Coördinaten	52°04′0″N 05°52′0″E
Openingstijden	gesloten voor alle vliegverkeer; alleen open na vooraankondiging tbv oefeningen
Locatie in Nederland
Startbanen
Baan      Lengte   Materiaal 02-20 2400 m beton
Lijst van luchthavens
Portaal    Luchtvaart

Junkers Ju 88

RF-84F Thunderflash

Hiller Raven

Alouette II

Vliegbasis Deelen (nu Militair Luchtvaart Terrein Deelen) ligt iets benoorden de stad Arnhem in de provincie Gelderland. Het is een voormalig Nederlands militair hulpvliegveld dat vlak voor de Eerste Wereldoorlog werd opgeleverd. In de Tweede Wereldoorlog werd het vliegveld t.b.v. de Luftwaffe grondig verbouwd tot Fliegerhorst. Na de bevrijding werd het een vliegbasis van de Koninklijke Luchtmacht. Het terrein ligt deels op grondgebied van de gemeenten Ede, Apeldoorn en Arnhem.

Bijzonderheden

• Startbaan 02-20; 50 m breed en 2400 m lang en bestaat deels uit beton en deels uit asfalt. De asfalt toplaag van de baan is verwijderd waardoor deze ongeschikt is geworden voor gebruik door zware vliegtuigen.
• Het verkeersleidingsgebied van Deelen (de "Controlzone") strekt zich boven het veld uit tot 3000 voet boven zeeniveau. Naar het noorden tot Apeldoorn Zuid, naar het zuiden tot Elst, naar het westen tot Ede en naar het oosten tot Dieren.
• Zweefvliegactiviteiten en activiteiten met modelvliegtuigjes vanaf de grasdelen van het veld. Ca. 2 NM (5 km) oostelijk van Deelen ligt het zweefvliegveld Terlet.
• Navigatiebaken: het militaire TACAN baken werd verwijderd.
• Communicatie; torenfrequenties: VHF 122.1 MHz en UHF 279.925 en 257.8 MHz

Geschiedenis

In juli 1913 kreeg de in Soesterberg opgerichte Luchtvaartafdeeling der Koninklijke Landmacht (LVA), als taak het patrouilleren langs de landsgrenzen ter handhaving van de neutraliteit. Voor de uitvoering van die taak was het vliegveld Soesterberg niet toereikend. Daarom werden hulpvliegvelden ingericht bij Arnhem, Nieuw Milligen, Gilze-Rijen, Venlo en Vlissingen.
Het vliegkamp van de LVA lag pal ten noordoosten van landgoed Vrijland in de gemeente Arnhem. De onverharde startbanen ervan werden in april 1940 omgeploegd om gebruik door de Duitsers te beletten.

Voor de Luftwaffe werd tussen mei 1940 en september 1944 ten noordwesten van Vrijland - in de gemeente Ede, deels in park De Hoge Veluwe - een nieuw vliegveld gebouwd onder de naam Fliegerhorst Deelen (codenaam: Alster). Het ontwerp was naar de toen modernste Luftwaffe maatstaven, waaronder bombescherming en verregaande geïntegreerde camouflage. Ook op Deelen werd het startbanenstelsel aangelegd in de vorm van de hoofdletter A.

Vanaf 1942 was de Fliegerhorst ook bereikbaar per spoor, wat een eis was voor Duitse vliegvelden. Vanaf Wolfheze (beginpunt op het westelijke deel van het spoorwegemplacement) werden volspoor rails aangelegd, het zogeheten bommenlijntje. Aan de zuidkant van het vliegveld waren rangeersporen, meerdere laad/losperrons en twee grote opslagloodsen (Hobaghalle en Junckershalle).
Er werd vanaf het rangeerterrein in Arnhem dagelijks naar het vliegveld gereden met een diesel-elektrische locomotor van het type Sik. Voor zwaar transport werden stoomlocomotieven gebruikt.
Eén aftakking van de spoorlijn liep noordwaarts tot in het park De Hoge Veluwe. Daar bevonden zich brandstof- en munitiedepots met eigen laadperron. Een ander aftakking liep naar het zuiden tot de (ontginnings)boerderij Rijzenburg en diende voor de bouw van de Grossraum-Gefechtsstand: de enorme, nog bestaande Diogenesbunker.

Van 1940 - 1945 waren diverse Luftwaffe eenheden op de Fliegerhorst Deelen gelegerd:

• 4e Gruppe Jagdgeschwader 54 (Focke-Wulf Fw 190)
• 3e Zerstörergeschwader (Messerschmitt Bf 110)
• 2e Gruppe Nachtjagdgeschwader (Junkers Ju 88)
• 4, 7 en 12e Flak Gruppe (Luchtafweergeschut)

Een deel van de voormalige Duitse baan (gekenmerkt door de bakstenen) is nog steeds goed zichtbaar en werd tot in de jaren tachtig voor scholing en training gebruikt door de afdeling Rapid Runway Repair.

Voorafgaand aan Operatie Market Garden werd Deelen diverse keren zwaar gebombardeerd waarna de Luftwaffe eenheden de basis verlieten. Het bleef echter open als hulpvliegveld en als V-1 opslagplaats. Dit duurde tot maart 1945 waarna alle militaire activiteiten rond Deelen werden gestaakt.

Vanaf 1946-1950 werd Deelen gebruikt als opslagplaats voor allerlei onbruikbaar defensie materieel. In die periode stond letterlijk van alles op het veld gestald, variërend van buitgemaakt Duits materieel tot overtollige Engelse en Amerikaanse voorraden.

Na 1950

Na 1950 wilde men het vliegveld weer gereedmaken voor gebruik en werd het oude materieel van het vliegveld verwijderd; een deel ligt echter nog steeds begraven in stortplaatsen.

• In 1951 werd 298 squadron (sqn) van de Groep Lichte Vliegtuigen (GPLV) op de basis gelegerd; men vloog met De Havilland Beavers.
• In 1955 werd 298 sqn uitgebreid met de eerste helikopters van het type Hiller-23B Raven.
• In 1956 werd 299 sqn opgericht en ging opereren met Piper Super Cubs en Hiller-23B Ravens.
• In 1957 werden beide sqns overgeplaatst naar Vliegveld Ypenburg i.v.m. de komst van 306 sqn.
• Van 1957-1963 was 306 sqn met RF-84F Thunderflash fotoverkenners op de basis gelegerd.
• In 1963 werd 306 sqn overgeplaatst naar de vliegbasis Twenthe en keerde de GPLV terug uitgerust met de Aérospatiale Alouette II.

Van 1964-1995 werd Vliegbasis Deelen weer gebruikt door de GPLV en waren 298, 299, 300 en het logistiek squadron op de basis gehuisvest (298 sqn werd in 1966 overgeplaatst naar vliegbasis Soesterberg waarna 300 sqn werd opgericht dat de helikopteropleidingen zou verzorgen. Later schakelde 300 sqn geheel over op Aérospatiale Alouette III en vloog 299 sqn met de BO-105 van Messerschmitt-Bölkow-Blohm.
Tussen 1973 - 1995 was Deelen thuisbasis van het helikopter demoteam The Grasshoppers. Ook verleende de basis operationele en logistieke ondersteuning aan de nabijgelegen voormalige Luchtmacht Electronische en Technische School (LETS).

In februari 1992 kwam Deelen in het nieuws door een aanslag gepleegd door radicale pacifisten; hierbij werden BO-105 helikopters door een aangestoken brand verwoest en raakte een aantal beschadigd. Er werd grote schade aangericht maar niemand raakte gewond.

Het einde van de Koude Oorlog resulteerde in sluiting van de vliegbasis in 1995. Deelen werd herbestemd als Militair Luchtvaartterrein (MLT) en wordt nu incidenteel gebruikt als Forward Operating Base (FOB).

De Apache, Chinook en Cougar helikopters van de Koninklijke Luchtmacht bezoeken Deelen regelmatig voor training voor uitzending van het Koninklijke Landmacht personeel van de Luchtmobiele Brigade. Tevens vindt ook de afstemming van het KL personeel plaats op de operaties met de KLu tactische aanvals en transporthelicopters. MLT Deelen ligt even ten noorden van Schaarsbergen, waar 11 en 12 Luchtmobiele bataljon in de Oranjekazerne zijn gelegerd, en ligt op korte afstand van de oefenterreinen Ederheide en Ginkelse Heide.

Architectuur

Een van de toegepaste architectuurstijlen op de Fliegerhorst is de zogenaamde Heimatschutz Architektur, een klassieke architectuurstroming verwant aan de Delftse School. Voor de boerderijachtige bebouwing is gebruikgemaakt van rode baksteen, met zadel- schild- en wolfsdaken. De Duitse bebouwing is ingepast in het landschap. Betonnen bunkers en hangars zijn vermomd als stijlvolle boerderijen langs bochtige weggetjes, en gebouwencomplexen zijn als brinkdorpjes in het bos gebouwd. Versterkte muren van 1 meter dik, geschilderde nepvensters, plaatstalen luiken en Duitse teksten verraden echter hun geschiedenis. Van deze bebouwing is relatief veel intact gebleven en dit alles verleent Deelen een unieke structuur.

In januari 2007 wees de Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten (RACM) het vliegveld, met in totaal 191 objecten en structuren verdeeld over 9 complexen aan als Rijksmonument.

Complexen rond de basis

• Klein-Heidekamp (tijdens WOII Klein-Heidelager)

Diende als officierskamp. Daarna waren de Leger Lucht Waarnemer School (LLWS), later veranderd in Opleidings Centrum Grond-Lucht Samenwerking (OCGLS) en de Kon. Marechaussee Brigade Schaarsbergen er gevestigd. De overige gebouwen waren verhuurd aan gezinnen van bewakers voor de naastgelegen mobilisatie opslag en aan particulieren. Vanaf 2008 wordt het Klein-Heidekamp echter totaal verbouwd voor nieuwe legering.

• Groot-Heidekamp (tijdens WOII Gross-Heidelager)

Diende als manschappenlegering. In 1952 werd de Radio Radar School (RRS) van de luchtmacht hier gevestigd. Na de samenvoeging in 1957 met de Luchtmacht Technische School (LTS), ging het complex Groot Heidekamp verder als Luchtmacht Electronische en Technische School (LETS). Door bezuiniging werd de LETS medio jaren '80 geïntegreerd in de KMSL te Woensdrecht. Het vrijgekomen Groot Heidekamp is samengetrokken met de Oranjekazerne en huisvest het schoolbataljon Luchtmobiel van het OCIO.

• Vrijland

Huisvestte in en na WOII technische en logistieke werkplaatsen. Als onderdeel van de LTS en LETS waren hier leslokalen voor theorie en praktijk gehuisvest (o.a. Elektriciteit- en Instrumenttechniek). Het complex is nu in gebruik door het MLT detachement van Deelen en een particuliere bewakingsdienst.

• Kop van Deelen

Tijdens en ook na WOII commandocentrum van de vliegbasis. Was vanaf midden jaren '90 tot 2004 asielzoekerscentrum. De oude onderofficiersmess is nu Museum Vliegbasis Deelen (zie link). De gehele Kop van Deelen is verkocht aan de jeugdzorg instelling Hoenderloo Groep.

• Bunker Diogenes (tijdens WOII gevechtsleidingscentrum).

Nu in gebruik als depot van het Rijksarchief (zie link)

• meerdere Wärmehalle (verwarmde werkplaatsen)
• meerdere Splitterboxen (opstelplaats met aarden wal tegen granaatinslag)
• meerdere Flakstelle (bunkers voor luchtafweer)
• een Compenseerschijf (draaischijf voor ijking boordkompas)
• Teerosen I, II en III maakten geen deel uit van de fliegerhorst Deelen maar waren veldstellingen op Terlet, de Rheder- en Worth-Rheder heide en de Imbosch. Dit waren radiopeilstations om geallieerde bommenwerpers richting het Ruhrgebied te localiseren waarna deze werden onderschept.
• Kaderschool (aan de Koningsweg). Initieel legering voor Duitse Luftnachrichtenhelferinnen die gedurende de oorlog in de commandobunker Diogenes werkten. Na de oorlog werd er de Radio Radar School van de Luchtmacht gevestigd. Vervolgens werd het de Luchtmacht Kaderschool (LKS) en de Koninklijke Kaderschool Luchtmacht (KKSL). Na een kortstondig gebruik door de Staf Luchtmobiele Brigade staat het kamp nu leeg en is te koop.
• Zeven Provinciën. Gebouwencomplex gebouwd in de Tweede Wereldoorlog en daarna onderdeel van de KKSL waar o.a. de medische dienst was gehuisvest. Dit complex staat nu evenens te koop.

Actualiteit

Deelen is als vliegbasis gesloten maar nog steeds beschikbaar als Militair Luchtvaart Terrein (MLT). Dit betekent dat als het veld periodiek wordt gebruikt, er gedurende deze tijd een kernbezetting van de verkeersleiding, brandweer en geneeskundige dienst aanwezig is. Tevens is er een permanent MLT detachement van 40 man, hoofdzakelijk bewaking, aanwezig op het kamp Vrijland. De uren van openstelling (oefenen van DHC en 11 Luchtmobiele Brigade AASLT) zijn vaak 's avonds en worden via de lokale media bekend gesteld.

Externe links

• Website Museum Deelen
• Zweefvliegclub Deelen
• Deelen Research Group
• Diogenesbunker

Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen, noten en/of referenties:

52° 4' NB, 5° 52' OL