Wapen van Amsterdam

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Icoontje doorverwijspagina Zie Wapen van Amsterdam (doorverwijspagina) voor andere betekenissen van Wapen van Amsterdam.
Wapen van Amsterdam.svg
Wapen van Amsterdam met Rudolfinische Keizerskroon en het devies.
Amsterdam wapen 1898.svg
Wapen van Amsterdam tussen 1898 en 1947
Amsterdam wapen 1816.svg
Wapen van Amsterdam tussen 1813 en 1898
Amsterdam Frans wapen.svg
Wapen van Amsterdam tussen 1810 en 1813
Wapen munttoren (Amsterdam).JPG
Koggeschip op de Munttoren

Het wapen van Amsterdam bestaat uit rood schild met daarop een zwarte paal met drie onder elkaar geplaatste zilveren verkorte Andreaskruisen of sautoirs. Het schild is gedekt door een rood gevoerde gouden keizerskroon en wordt vastgehouden door twee staande leeuwen. Onder het schild is een wit lint met de wapenspreuk "Heldhaftig Vastberaden Barmhartig". Ditzelfde ontwerp vindt men terug op de Amsterdamse vlag, maar dan liggend.
Historici gaan ervan uit dat het wapen van Amsterdam afgeleid is van wapen van Jan Persijn, heer van Amsterdam tussen 1280 en 1282.[1][2] Andere bezittingen van de familie Persijn, Amstelveen (Nieuwer-Amstel) en Ouderkerk aan de Amstel (Ouder-Amstel) voeren vergelijkbare wapens die eveneens grote overeenkomsten met het familiewapen van Persijn vertonen.

Beschrijvingen[bewerken]

Het wapen heeft enkele wijzigingen ondergaan. Tijdens de Franse tijd in Nederland voerde de stad een wapen dat op 3 juni 1811 door Napoleon werd verleend.[3] De decoraties met de muurkroon en krans van eikenblad en olijvenbladeren was toegekend aan de "goede steden van het Rijk". Amsterdam werd na Parijs en Rome tot de derde stad van het keizerrijk benoemd. Nadat Willem I tot koning werd uitgeroepen werd het wapen afgeschaft. De Hoge Raad van Adel werd ingesteld bij Souverein Besluit van 24 juni 1814. Deze kreeg de opdracht om de wapens te bevestigen van "alle steden, dorpen en heerlijkheden, districten en corporatien". Zo werd ook een wapen bevestigd voor Amsterdam. De eerste beschrijving luidt:

"Van keel, beladen met een pal van sabel, waarop 3 kruisen van zilver, staande in den zin van de pal. Het schild gedekt met de Roomsch Keizerlijke kroon en vastgehouden door 2 leeuwen in hunne natuurlijke verwen.." [4]

Dit wapen werd bevestigd bij besluit van de Hoge Raad van Adel op 26 juni 1816

De tweede beschrijving luidt:

"In keel een pal van sabel, beladen met drie verkorte St. andrieskruisen van zilver, paalsgewijze gerangschikt. Het schild gedekt met de Rudolphinische Keizerlijke kroon en van weerszijden vastgehouden door twee van keel getongde leeuwen in natuurlijke kleur, staande op een piedestal of console."

Dit wapen werd bevestigd volgens besluit van de minister van Binnenlandse Zaken op 7 juni 1898

De beschrijving van het huidige wapen luidt:

"In keel een pal van sabel, beladen met drie verkorte St. Andrieskruisen van zilver[5][6], paalsgewijze gerangschikt. Het schild gedekt met de Rudolphinische Keizerlijke kroon en van weêrszijden vastgehouden door twee van keel getongde leeuwen in natuurlijke kleur, staande op een piedestal of console, vergezeld van het devies Heldhaftig Vastberaden Barmhartig."

Het wapen werd volgens Koninklijk Besluit van 29 maart 1947 bevestigd.[7]

Achtergrond[bewerken]

Op oudere wapens en zegels komt het koggeschip voor. Op het schip staan Gwijde van Avesnes[8] (dragende het wapen van Holland-Henegouwen) een koopman en een hond. De hond staat symbool voor trouw. In de gouden eeuw werd het schip vervangen door modernere exemplaren die gangbaar waren in die tijd.[9] Van Avesnes was bisschop van Utrecht in de periode 1301-1317 en beheerder van de bezittingen van de heren van Amstel. In die periode ontving Amsterdam haar stadsrechten. Het is waarschijnlijk dat tegelijkertijd een wapen en/of zegel is aangenomen.

Volgens een theorie symboliseren de kruisen drie plagen die Amsterdam getroffen hebben, namelijk het water, het vuur en de pest. Deze symboliek wordt soms echter ook aan de kleuren toegeschreven: rood is het vuur, wit het water en zwart de pest. Een tweede theorie is dat de drie kruizen staan voor drie doorwaadbare plaatsen in de Amstel. Een derde theorie oppert de mogelijkheid dat de kruisen merktekens waren. Ouderkerk (vijf kruisen), Amstelveen (vier kruisen) zijn oudere nederzettingen dan Amsterdam met drie kruisen.[10] Voor geen van deze ideeën bestaat enige historische basis.
De drie kruizen vindt men terug op allerlei gebouwen, in vele logo's en ook op de Amsterdammertjes.

Het wapen, waarschijnlijk rond 1280 ingevoerd, komt vanaf 1419 in documenten voor. Het oudste overblijfsel ervan is aangetroffen op een stempeltang van het lakengilde uit 1350 die onder het Damrak werd gevonden bij de aanleg van de Noord/Zuidlijn.[11]

De stad kreeg in 1489 van Maximiliaan van Oostenrijk het recht om boven haar wapenschild de Rooms-Duitse keizerskroon te voeren (de Nederlanden maakten toen deel uit van zijn Rijk). Dit geschiedde als dank voor de steun in de vorm van een geldlening, die de stad hem verleende tijdens de Jonker Fransenoorlog (een laatste oprisping van de Hoekse en Kabeljauwse twisten).[12] Een andere lezing is dat de keizer op deze wijze zijn verering van het Mirakel van Amsterdam tot uitdrukking zou hebben gebracht, nadat hij hier zou zijn genezen van een vreemde ziekte (syfilis). [bron?] De kroon naar het model van de Rudolfinische keizerskroon is onder meer aan te treffen op de Westertoren en de Blauwbrug.

Na de Tweede Wereldoorlog werd, als hulde aan het verzet van de Amsterdammers, het devies 'Heldhaftig, Vastberaden, Barmhartig' aan het wapen toegevoegd, met koninklijke toestemming van toenmalig koningin Wilhelmina in 1946.

Trivium[bewerken]

  • Van de NS-locomotieven van de 1600/1800-serie heeft locomotief 1601 het wapen van Amsterdam op de zijkanten staan.
  • Volgens de regels van de heraldiek is een zwarte balk op een rood schild niet toegestaan. Het gebruik van deze kleuren, maakt dit wapen tot een raadselwapen.

Zie ook[bewerken]

Vergelijkbare wapens[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Nicolaas Simon van Winter, Aanteekeningen tot opheldering van verscheide zaken in den Amstelstroom voorkomende., blz. 156 [1]
  2. Marijke Carasso-Kok, Nienke Huizinga, Ester Wouthuysen, Wiard Krook, Geschiedenis van Amsterdam, Uitgeverij Boom, 2004 ISBN 9789058751812, p. 57
  3. Ralf Hartemink, op website: ngw.nl
  4. Hoge Raad van Adel
  5. Steenkamp, J. C. P. W. A. Heraldisch Vademecum. Amersfoort: S. W. Melchior.
  6. "Keel" is rood, "sabel" is zwart. Een "pal" is een verticale baan.
  7. Hoge Raad van Adel
  8. Jos Otten HET AMSTERDAMSE ZEGEL Zoals te zien aan het Accijnshuis en de Munttoren, amsterdamsegevelstenen.nl
  9. Amsterdam Museum collectie online Wapen van Amsterdam met koggeschip, adlibhosting.com
  10. Jos Otten HET AMSTERDAMSE ZEGEL Zoals te zien aan het Accijnshuis en de Munttoren, amsterdamsegevelstenen.nl
  11. Andreaskruizen ouder, met dank aan de Noord/Zuidlijn, Het Parool, 25 september 2008
  12. Zie voor Vondels verwijzing naar Andries Boel Dirksz: Op de Wapenkroon Van Amsterdam, Joost van den Vondel.De werken van Vondel, Deel 5, 1645-1656 (1931), DBNL, De Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur, Amsterdam 1931, pagina 909, verzen 3 -12 en noot 7,.