Wateraaptheorie

Gorilla in het water

De wateraaptheorie of AAH (Aquatic Ape Hypothesis) is een theorie die aanneemt dat in de evolutie van de mens de voorouders van de huidige mens een lange tijd intensief in water hebben doorgebracht.

Oorsprong van de theorie

De wateraaptheorie heeft sinds het begin van de vorige eeuw verschillende onderzoekers beziggehouden. Reeds in de jaren twintig suggereerde de Duitse arts Max Westenhöfer dat onze verre voorouders in het water moeten hebben geleefd. Ook de Italiaanse arts G.L. Sera ging er in die tijd vanuit dat onze voorouders gedeeltelijk watermensapen moeten zijn geweest. In 1960 verscheen van de Britse zeebioloog Alister Hardy in het blad The New Scientist een artikel waarmee hij het Aquatic Ape tijdperk inluidde. De Britse schrijfster Elaine Morgan heeft de theorie bij een groot publiek bekendgemaakt.

Babyzwemmen zou een aanwijzing zijn voor de juistheid van de theorie

Beschrijving van de theorie

De term aquatic ape (letterlijk watermensaap) is niet erg exact, maar slaat op een menselijke voorouder die aan de waterkant leefde en een amfibische fase in onze evolutie vertegenwoordigde. De theorie steunt op de anatomie, fysiologie, gedrag en DNA van mensen (Homo) vergeleken met onze naaste verwanten de chimpansees (Pan), en zegt dat onze voorouders (nadat Homo zo'n 5 miljoen jaar geleden afsplitste van de voorouders van Pan) zich verspreidden langs tropische meren en zeeën en van daaruit via rivieren naar het binnenland, en zich vooral voedden met fruit, kokosnoten, schildpad- en vogeleieren, schaal- en schelpdieren, vis en waterplanten.

De waterkanttheorie verklaart veel typisch-menselijke eigenschappen (ontbrekend bij mensapen of australopitheken) veel beter dan savanne- of oerwoudscenario's: onze omvangrijke hersenen, ons beperkt duikvermogen met de van duikende zoogdieren bekende duikreflex, onze ademspier- en stembeheersing, ons afgedaald tongbeen, kleine mond en zwakke kauwspieren (geschikt voor glad zeevoedsel), onze verlengde ademweg en vooruitstekende neus, onze zwakke reukzin, onze handigheid en werktuiggebruik (zoals zeeotters), onze verlengde jeugdfase, late puberteit en lange levensduur, onze lange benen, gestrekt lichaam en verminderd klimvermogen, ons onderhuidse vetweefsel, het verlies van een vacht, onze sterke behoefte aan water, zout, jodium en meervoudig onverzadigde vetten (omega 3-vetzuren zoals DHA).

Opvallend is ook dat onze pasgeboren baby's makkelijk duiken, zwemmen en drijven. Babyzwemmen is populair en lijkt een inprentingsfase te kennen, vergelijkbaar met die voor taalbeheersing: kleuters die niet als baby hebben leren zwemmen verdrinken gemakkelijk. Bij baby's is er een reflexmatige "Salamander" zwembeweging te zien en is er een draaibeweging van de beentjes die het kind op zijn rug draait. Het blijft daarna op de rug drijven met armen en benen gespreid en de ademopening ruim boven het wateroppervlak. Dit gedrag blijkt niet "iets nieuws" te zijn maar vermoedelijk zo oud als het mensdom (en zijn bipedale voorgangers) zelf.

De mens heeft een relatief sterke talg- of huidvetproductie. Deze laag heeft een duidelijk waterafstotend effect. Bovendien is aangetoond, dat een intacte laag enige bescherming biedt tegen schadelijk uv. In beide gevallen een eigenschap die past bij een vachtloos wezen, dat een litoraal leven leidt; de 'seashore man' de kustmens.

De tweebenigheid of het bipedalisme van mensachtigen en hun vroege voorlopers kan bevorderd zijn door een wadend bestaan. Rechtopgaand waden wordt bij mensapen en de neusaap regelmatig waargenomen. Een verticale wervelkolom zou volgens fossiele vondsten al 22 miljoen jaar bestaan (de Morotowervel), mogelijk als aanpassing aan klimmen en hangen in de takken boven het water en verticaal waden en drijven in waterbossen, waar veel, zo niet alle, vroege mensaapfossielen zijn gevonden (Heliopithecus, Griphopithecus, Lufengpithecus, Dryopithecus, Oreopithecus enz.).

Fossiele aanwijzingen

In de fossiele en archeologische vondsten net vóór en tijdens de ijstijden (ondanks de zeespiegelschommelingen toen die de meeste sporen uitwisten) ziet men de diaspora van Homo langs de grote Midden-Afrikaanse meren, de Afrikaanse en Indische Oceaankusten, waar Homo vaak gevonden wordt tussen schelpdieren, koralen en zeepokken, van Java (Modjokerto) over Eritrea en de Kaap (Tafelbaai) tot in de Middellandse Zee (Terra Amata), en op eilanden die enkel via 18 km zee te bereiken waren (Flores).

Omstreden

De theorie is omstreden, maar vooraanstaande antropologen zoals Phillip Tobias en Chris Stringer staan ervoor open. Sir David Attenborough heeft over deze kwestie een heldere documentaire voor BBC radio 4 gemaakt. Belangrijkste publicist over deze Aquatic Ape Theory is de, hierboven al genoemde, schrijfster en journaliste Elaine Morgan.

Prof. Carsten Niemitz (antropologie en biologie van de mens, Freie Universität Berlin) heeft aan zijn beschrijving een aantal belangrijke elementen toegevoegd, die uitnodigen tot verder onderzoek.

Literatuur

• Max Westenhöfer (1942) Der Eigenweg des Menschen, Mannstaede, Berlijn
• Alister Hardy (1960) Was Man more aquatic in the past? New Scientist 7, 642-5
• Carl Ortwin Sauer (1962) Seashore-Primitive Home of Man? Proceedings of the American Philosophical Society, vol. 106, pp. 41-47
• Elaine Morgan (1972) De vrouw onze voorvader, Elsevier, Amsterdam
• Elaine Morgan (1982) The aquatic ape, Souvenir, Londen
• Elaine Morgan (1996) Sporen van de evolutie, Ambo, Baarn
• Maggie Roede, Jan Wind ed.(1991) The aquatic ape: fact or fiction? Souvenir, Londen
• M. Crawford (1993) The Aquatic Ape: Selected Papers, Nutrition & Health 9
• R. Metzner ed.(1995) Wetland Apes: the missing link? ReVision 18
• Marc Verhaegen, P-F. Puech & Stephen Munro (2002) Aquarboreal ancestors? Trends in Ecology & Evolution 17, 212-7
• Marc Verhaegen (1997) In den beginne was het water, Hadewijch, Antwerpen
• Carsten Niemitz (2004) Die amphibische Generalistentheorie en Das Geheimniss des Aufrechten Ganges, Beck
• Craig Hagstrom (2001) The passionate ape, Riverforest Press
• Denis Montgomery (2007) Seashore Man and African Eve, LULU
• M Verhaegen, S Munro, M Vaneechoutte, R Bender & N Oser (2007) The original econiche of the genus Homo: Open Plain or Waterside? SI Muñoz ed. Ecology Research Progress. Nova NY, 155-186

Externe links

• http://allserv.ugent.be/~mvaneech/outthere.htm
• http://allserv.ugent.be/~mvaneech/Symposium.html
• http://www.sesha.net/eden/AAT.asp (NL)
• http://www.riverapes.com
• http://www.aquaticape.org/
• http://www.bbc.co.uk/radio4/science/scarsofevolution.shtml
• http://www.shoreline-man.name

Bronnen, noten en/of referenties