Weggeefschaak

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Weggeefschaak is een bijzondere variant van het schaakspel, waarbij slaan verplicht is indien mogelijk. De speler van wie al zijn stukken zijn geslagen, heeft de partij gewonnen. Dat geldt in principe ook voor iemand die pat komt te staan, omdat hij bijvoorbeeld nog slechts één of meer geblokkeerde pionnen heeft.

Weggeefschaak: Wit aan zet wint
P.H. Törngren, Tidskrift för Schack 1929
8 Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png
7 Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png
6 pd Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png
5 Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png
4 Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png
3 Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png
2 Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png pl
1 Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png
a b c d e f g h
Oplossing: 1.h3! a5 2.h4 a4 3.h5 a3 4.h6 a2 5.h7 a1T! (Op 5. ... a1K wint 6.h8T eenvoudig.) 6.h8L!! T willekeurig 7.La1 Txa1 1-0.

De koning is een gewoon stuk bij weggeefschaak. Hij mag geslagen worden en pionnen kunnen promoveren tot koning. Er bestaat geen schaak of schaakmat. Ook de rokade speelt geen rol bij weggeefschaak.

Indien in een bepaalde stelling meer dan één slagzet mogelijk is, dan mag de speler aan zet daaruit een vrije keuze doen. Voor het overige gelden de regels van het gewone schaakspel voor de verplaatsing van de stukken. Er wordt vanuit de normale beginopstelling gespeeld.

Karakter van het spel[bewerken]

De te volgen strategie bij weggeefschaak wijkt sterk af van die van gewoon schaak. Omdat slaan verplicht is, spelen tactische mogelijkheden een veel grotere rol. Vanaf de eerste zet bestaat voor beide partijen het gevaar dat via een lange serie gedwongen zetten alle stukken van de tegenstander achter elkaar moeten worden geslagen.

In stellingen waarin geen van beide partijen direct moet slaan, bestaat slechts een wankel evenwicht. De spelers proberen steeds zorgvuldig te vermijden dat ze een beslissende slagzettenreeks moeten uitvoeren. Tegelijkertijd proberen ze de tegenstander daartoe te dwingen. Zo'n "opruimactie" komt er uiteindelijk meestal. Bij twee sterke spelers zal dat pas later in de partij zijn.

Opening[bewerken]

Van weggeefschaak bestaat een uitgebreide, zeer exacte openingstheorie. Van veel zetten is met zekerheid bekend dat ze verliezen of winnen, als gevolg van de regel van het verplichte slaan. Direct verliezend vanuit de beginstand zijn onder meer de zetten 1. d4?? en 1. e4??, die in het gewone schaak het meest als openingszet worden gespeeld. Ook 1. d3?? verliest onmiddellijk.

Stelling na 1. e3 g6??
8 rd nd bd qd kd bd nd rd
7 pd pd pd pd pd pd Chess d40.png pd
6 Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png pd Chess d40.png
5 Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png
4 Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png
3 Chess d40.png Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png pl Chess l40.png Chess d40.png Chess l40.png
2 pl pl pl pl Chess l40.png pl pl pl
1 rl nl bl ql kl bl nl rl
a b c d e f g h
Al bij de eerste zet heeft zwart een fatale fout gemaakt. Hij verliest geforceerd (zie hiernaast).

Toch is het heel gunstig om met wit te mogen spelen, want de zet 1. e3! stelt zwart voor grote problemen. Van de 20 reglementair mogelijke antwoorden van zwart zijn er slechts twee, namelijk 1. ... b6 en 1. ... c5, waarvan nog niet bewezen is dat wit daarna geforceerd kan winnen. Maar ook na deze zetten lijkt wit belangrijk voordeel te hebben. Van de overige 18 mogelijke zetten zijn er liefst 12 waartegen wit heel gemakkelijk wint.

Zie het diagram voor een voorbeeld na 1. e3 g6??. Er volgt 2. Dh5 gxh5 3. g4 hxg4 4. Pf3 gxf3 5. Lg2 fxg2 6. d4!. Zwart moet nu de toren op h1 slaan en zijn pion promoveren. Welk stuk zwart ook kiest, hij ontkomt niet aan een beslissende serie slagzetten. Als zwart met 6. ... gxh1K de pion tot koning promoveert, volgt bijvoorbeeld 7. Kf1 Kxh2 8. Kg2 Kxg2 etc. Relatief het moeilijkst voor wit is het als zwart een dame kiest, omdat dat stuk een aantal keren de keuze krijgt uit meerdere slagzetten. Daarbij zijn er enkele varianten waarin wit zelf ook een paar slagzetten moet doen, of waarin wit zijn laatste pion met een vertraging van één of twee zetten kwijtraakt. Het resultaat blijft echter ook dan dat zwart zijn verlies niet kan ontlopen.

Verder is ook sinds meerdere jaren bekend dat wit geforceerd kan winnen na 1. e3 c6, al gaat dat veel moeilijker. Deze winst verloopt niet uitsluitend via slagzetten en de bewijsvoering is voor een mens niet te overzien. Het computerprogramma Nilatac heeft er een variantenboom van liefst 675.495 zetten voor nodig [1], beginnend met 2.Lb5 cxb5 3.b4!.

Vanaf 2012 kwam het onderzoek van de overgebleven zeven mogelijke zetten van zwart na 1. e3 in een stroomversnelling. De Roemeense weggeefschaakexpert Catalin Francu bewees met zijn computerprogramma Nilatac dat wit geforceerd wint na 1. e3 Nh6 [2]. Daarna publiceerde de wiskundige Mark Watkins, verbonden aan de universiteit van Sydney, zijn bewijsvoeringen dat wit ook altijd kan winnen na de zetten 1. e3 Nc6, 1. e3 b5, 1. e3 g5 en meer recent 1. e3 e6 [3].

Als wit niet opent met 1. e3, geeft hij het voordeel van de voorzet grotendeels weg. Enkele andere goed speelbare beginzetten zijn 1.c4 en 1.g3, maar zwart heeft het dan niet meteen moeilijk.

Beginzetten van wit waarvan reeds jarenlang bekend is dat ze verliezen, naast de eerdergenoemde drie eenvoudigste, zijn 1. Pc3, 1. Pf3, 1. f4 en 1. h4. In september 2014 heeft Watkins de bewijzen gepubliceerd dat zwart tegen 1. h3 [4] en 1. b4 [5] ook altijd kan winnen.

Middenspel[bewerken]

Het middenspel is bereikt wanneer de meeste stukken een zekere bewegingsvrijheid hebben, meestal nadat enkele pionnen en stukken van beide kanten gedurende de openingsfase van het bord verdwenen zijn. Lopers, torens en dames moeten vaak eerst nog enigszins verscholen blijven, bijvoorbeeld achter een pion. Het bezetten van een open lijn door een toren is positioneel sterk, maar vaak kan het om tactische redenen niet.

De materiaalverhouding op het bord zegt weinig over de vraag wie beter staat. Wie meer heeft weggegeven, heeft vaak minder zetkeuze en dat is een nadeel. Van meer belang is dat men zorgt voor grote bewegingsvrijheid van de eigen stukken, terwijl er dreigingen worden gecreëerd tegen de mogelijke zetten van de tegenstander.

Promotie[bewerken]

De promotie van een pion komt in het middenspel bij weggeefschaak relatief vaak voor. Meestal is dit het resultaat van een korte serie gedwongen slagzetten van de pion. Terwijl in het gewone schaak de promotie tot dame bijna een automatisme is, dient bij weggeefschaak vaak een nauwkeurige afweging gemaakt te worden. In de praktijk blijkt elk van de vijf mogelijke promotiestukken regelmatig in aanmerking te komen, al is de koning licht favoriet. Het gaat er vooral om welk nieuwe stuk niet gedwongen kan worden tot een lange slagzettenreeks of welk nieuwe stuk zichzelf direct kan weggeven.

Indien het nieuwe stuk na de promotie meteen geslagen zal worden, maakt het uiteraard niet uit tot welk stuk de pion promoveert.

Eindspel[bewerken]

Tot een eindspel komt het in weggeefschaak minder vaak dan in het gewone schaak. Meestal eindigt de partij met een gedwongen 'opruimactie' van de stukken van één kant.

Wanneer dat echter niet gebeurt en er aan beide kanten nog maar één of twee stukken zijn overgebleven, dan komt de waarde van het verschillende materiaal goed tot uiting. Het paard blijkt dan, naast de pion, veruit het zwakste stuk te zijn.

In de ultieme eindspelen van één stuk tegen één stuk wint een niet ver opgerukte pion soms nog van een paard en een enkele keer ook van een koning, maar hij verliest van alle andere stukken. De koning wint van het paard en houdt meestal remise tegen een loper, maar verliest van toren en dame. Koning tegen koning is een remise-eindspel. Paard tegen paard is altijd gewonnen voor één van de twee. Indien de beide paarden op velden van dezelfde kleur staan, wint degene die aan zet is. Indien ze op velden van verschillende kleur staan, wint degene die niet aan zet is.

Eindspelen met aan beide zijden slechts één loper (op dezelfde kleur), toren of dame worden gewoonlijk binnen één zet beslist. De partij aan zet moet óf direct het stuk van de tegenstander slaan, óf hij kan zijn stuk meteen weggeven.

Tablebases[bewerken]

Evenals bij het reguliere schaak zijn ook voor weggeefschaak eindspeldatabases ontwikkeld voor perfect spel in elke denkbare stelling met een beperkt aantal stukken. Deze zogeheten tablebases vereisen bij hetzelfde aantal stukken meer geheugenopslag dan bij gewoon schaak, omdat dat er bij weggeefschaak veel meer stukkencombinaties mogelijk zijn. De driestukken-databases dienen bijvoorbeeld ook alle mogelijke stellingen te omvatten van twee paarden tegen één paard.

Inmiddels zijn de complete vijfstukken-databases gegenereerd en op internet vrij beschikbaar gesteld [6].

Spelen in de praktijk[bewerken]

Weggeefschaak wordt door veel schakers wel eens gespeeld, ter afwisseling van het gewone schaak. Het blijft dan meestal bij af en toe een los partijtje.

De serieuze beoefening van het spel vindt vooral plaats op internet, via schaakservers. Op de Free Internet Chess Server (FICS) wordt weggeefschaak suicide chess genoemd, met een iets afwijkende regel voor pat. Behalve tegen menselijke spelers kan het spel daar ook gespeeld worden tegen ingelogde computerprogramma's van uiteenlopende speelsterktes. Commerciële schaakservers als Playchess.com en ICC Chessclub hebben eveneens weggeefschaak in hun variantenpakket, aangeduid als Giveaway chess.

Op de genoemde servers kan men aan de hand van de resultaten van gespeelde partijen een rating krijgen die een aanduiding geeft van iemands speelsterkte in weggeefschaak, net als de ratings bij regulier schaak.

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties