X-chromosoom

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Portal.svg Portaal Genetica
Chromosome X.svg

Het X-chromosoom is een van de twee geslachtschromosomen in de mens. Ieder mens heeft 22 paar autosome chromosomen en één paar geslachtschromosomen die zijn of haar geslacht bepalen. De tegenhanger van het X-chromosoom is het Y-chromosoom. Wanneer iemand één X-chromosoom en één Y-chromosoom heeft (dit wordt vaak weergegeven met 46,XY), is hij van het mannelijk geslacht. Een vrouw heeft twee X-chromosomen (de notatie hiervan is 46,XX). In beide notaties slaat de 46 op het totale aantal chromosomen in een normaal mens (22 paar autosomen en 1 paar geslachtschromosomen).

Eigenschappen van het X-chromosoom[bewerken]

Het X-chromosoom is een groot en lang chromosoom, waarop zich naar schatting tussen de 900 en 1200 genen bevinden (dit is circa 5% van het totale aantal genen in een mens). Veel van deze genen hebben niets met de geslachtsbepaling in de mens te maken (hiervoor zorgt vooral het Y-chromosoom). Het X-chromosoom is 153 miljoen baseparen lang (de bouwstenen van het DNA molecuul) en is ongeveer 5% van al het DNA in een vrouwelijke cel (en 2,5% in mannen, omdat die er maar één hebben). Het Y-chromosoom echter is veel kleiner en bevat veel minder informatie.

Overerving[bewerken]

De vader bepaalt het geslacht van een toekomstig kind: in zijn zaadcellen bevindt zich óf een X-chromosoom, óf een Y-chromosoom. De moeder heeft twee X-chromosomen, en in al haar eicellen bevindt zich dus een X-chromosoom. Na de versmelting van zaadcel en eicel bevat de bevruchte eicel daardoor weer ofwel twee X-chromosomen (één afkomstig van moeder en één afkomstig van vader) ofwel één X-chromosoom (afkomstig van moeder) en één Y-chromosoom (afkomstig van vader). In het eerste geval (XX) wordt het kind een meisje, in het tweede geval (XY) een jongetje.

X-inactivatie[bewerken]

Tijdens de vroege ontwikkeling van het vrouwelijke embryo zal in elke cel een van de twee X-chromosomen willekeurig geïnactiveerd worden. In de ene cel zal dit dus het ene X-chromosoom zijn, in een andere cel het andere. Dit heet X-inactivatie of Lyonisatie. Het geïnactiveerde X-chromosoom blijft echter nog voor ongeveer 10% tot 15% actief. Dit komt ongeveer overeen met het aantal actieve genen op het Y-chromosoom. Zodoende zijn er bij mannen en vrouwen evenveel actieve geslachtsgenen. Het inactieve X-chromosoom is daarna microscopisch zichtbaar als een Barr-lichaampje aan de rand van de celkern. Men denkt dat de inactivatie van een van de X-chromosomen nodig is, om ervoor te zorgen dat de X-chromosomen niet té actief worden in de cel, maar hierover is nog niet alles bekend.

Erfelijke afwijkingen[bewerken]

Te veel of te weinig chromosomen[bewerken]

Tijdens de celdeling voor de vorming van gameten (zaadcellen en eicellen) kán er iets mis gaan, waardoor in één zaad- of eicel een geslachtschromosoom te veel of te weinig belandt. Dit leidt uiteindelijk tot een te groot of te klein aantal geslachtschromosomen, wat tot problemen kan leiden.

Syndroom van Turner[bewerken]

Iemand kan door een fout in de celdeling slechts één X-chromosoom per cel meekrijgen. In totaal heeft zo iemand dan per cel 45 chromosomen, dit wordt dus 45,X genoemd. Dit heet het syndroom van Turner. Het gaat in dit geval altijd om meisjes.

Syndroom van Klinefelter[bewerken]

Wanneer iemand door een fout in de celdeling twee X-chromosomen én een Y-chromosoom meekrijgt, heet dit 47,XXY. Dit is het syndroom van Klinefelter. Het gaat in dit geval altijd om mannen. er zijn ook mannen die nóg meer kopieën van het X-chromosoom meegekregen hebben (drie of meer). Ook dezen hebben het syndroom van Klinefelter.

Trisomie X[bewerken]

Wanneer iemand door een fout in de celdeling drie X-chromosomen meekrijgt, wordt dat aangeduid als 47,XXX, of trisomie X. Het gaat dan altijd om een meisje.

X-gebonden erfelijke aandoeningen[bewerken]

Erfelijke afwijkingen waarvan het afwijkende gen op het X-chromosoom ligt, worden X-gebonden erfelijke aandoeningen genoemd.

X-gebonden recessief[bewerken]

Vaak komen deze ziektes alleen tot uiting in jongetjes, omdat jongetjes maar één X-chromosoom hebben. In meisjes draagt de aanwezigheid van een tweede, "normaal" X-chromosoom vaak ertoe bij, dat ze de ziekte niet ontwikkelen, of in veel minder heftige mate. De willekeurige inactivatie van een van de twee X-chromosomen in vrouwen kan een mogelijke verklaring zijn voor het feit, dat de ene vrouw meer last heeft van een bepaalde X-gebonden erfelijke aandoening dan de andere vrouw. Vrouwen die één afwijkend X-chromosoom bij zich dragen en daar zelf geen klachten van hebben, zijn wel draagster van de betreffende afwijking. Krijgen zij later kinderen, dan kunnen ze het afwijkende X-chromosoom overdragen aan een zoon, die dan wel de betreffende ziekte zal ontwikkelen. Voorbeelden:

  • Hemofilie A en B
  • Ziekte van Duchenne
  • Kleurenblindheid
  • Een bijzonder geval is de ziekte van Fabry. Deze ziekte ging door voor X-gebonden recessief, maar veel vrouwen (niet alle) ontwikkelen toch klachten, hoewel pas op latere leeftijd en deels minder ernstig. De mate waarin het aangedane X-chromosoom is geïnactiveerd, blijkt te correleren met de ernst van de klachten.

X-gebonden dominant met sterfte van mannen[bewerken]

Sommige erfelijke aandoeningen komen (vrijwel) alleen bij vrouwen voor. In deze gevallen blijkt vaak spontane miskraam voor te komen van mannelijke foetussen. Een verklaring hiervoor is dat vrouwen ziek worden door de aanwezigheid van een mutatie op het ene X-chromosoom. Maar doordat in een deel van de cellen het X-chromosoom met het afwijkende gen wordt uitgeschakeld, is een deel van de cellen in feite gezond. Mannelijke embryo's hebben deze uitweg niet, en overlijden voor de geboorte. Dat er toch enkele mannen zijn met dergelijke aandoening, komt doordat de mutatie bij hen pas na de bevruchting is opgetreden, zodat slechts een deel van de cellen het gemuteerde gen bevat. Een voorbeeld is:

Lijst met X-gebonden erfelijke aandoeningen[bewerken]

Hieronder een lijst van aandoeningen die veroorzaakt kunnen worden door aandoeningen op het X-chromosoom: