Zaandam

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Zie het artikel Voor het gelijknamige schip, zie Zaandam (schip).
Zaandam
Plaats in Nederland Vlag van Nederland
Vlag van Zaandam Wapen van Zaandam
(Details) (Details)
Zaandam
Zaandam
Situering
Provincie Vlag Noord-Holland Noord-Holland
Gemeente Flag of Zaanstad.svg Zaanstad
Coördinaten 52° 27′ NB, 4° 50′ OL
Algemeen
Oppervlakte 23 km²
Inwoners (01-01-2010) 72.597 (2252 inw/km²)
Naam inwoners Zaandammer
Overig
Netnummer 075
Detailkaart
Locatie in de gemeente Zaanstad
Locatie in de gemeente Zaanstad
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Topografische kaart van Zaanstad, sept. 2014
Eerste deel van tweedelige film uit 1958 over Zaandam
Tweede deel van tweedelige film uit 1958 over Zaandam, met aandacht voor stadvernieuwing
De houthaven begin 20e eeuw
De Zaan
Sint-Bonifatiuskerk Zaandam
Zaanse huisjes in Westzaan
Tsaar Peter-munt
Sluis
Oostzijderkerk
kerktoren "Bullekerk"
Het Inntel Hotel (voltooid in 2010) is opgebouwd uit Zaanse huisjes
Het uit 2011 daterende gemeentehuis van Zaanstad, waarvan de architectuur is geïnspireerd op traditionele Zaanse huisjes

Zaandam is een stad in de provincie Noord-Holland. De stad heeft 72.597 inwoners (1 januari 2010). Het is, qua aantal inwoners, de grootste plaats binnen de gemeente Zaanstad (de plaats met de grootste oppervlakte is Assendelft).

Geografie[bewerken]

Zaandam ligt aan weerszijden van de Zaan. Het heeft niet de structuur van een gewone stad. Eigenlijk bestaat het uit twee parallelle dijken aan weerszijden van de Zaan: Oostzijde en Westzijde. Later ging men haaks hierop paden aanleggen, het veld in, waar de molens stonden. Vooral in de buurt van de Oostzijderkerk heeft enige centrumvorming plaatsgevonden. In de 19e eeuw heeft verdere centrumvorming plaatsgevonden langs de Gedempte Gracht en enkele parallel daaraan verlopende straten. Dit centrum is inmiddels voorzien van structuur door middel van het plan Inverdan, een prestigieus project waarbinnen het centrum en het stationsgebied een grondige opknapbeurt hebben gehad. Het project zal naar verwachting medio 2015 helemaal afgerond zijn.

Wijken[bewerken]

Parken[bewerken]

  • Volkspark
  • Vijfhoekpark
  • Darwinpark
  • Burgemeester In 't Veldpark. Grootste stadspark in de gemeente (21 hectare) Aangelegd in de jaren '50 van de vorige eeuw. Dankt haar naam aan Joris in 't Veld (1895-1981), burgemeester van Zaandam van 1937-1948, (ook Tweede Kamerlid, Minister van Wederopbouw, Eerste Kamerlid en Lid van de Raad van State). In het park is ook een 2 hectare grote Heemtuin.

Zaanse Schans[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Zaanse Schans voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De Zaanse Schans is een buurtje in Zaandam, gelegen aan de oostoever van de Zaan, in de Kalverpolder. Het is een bekende openluchtattractie met jaarlijks honderdduizenden bezoekers (in 2013 1,5 miljoen).

De Zaanse Schans is geen museum, maar een vrij toegankelijk gebied dat begin jaren zestig van de 20e eeuw is ontstaan. Wegens stadsvernieuwing en fabrieksuitbreidingen dreigden veel historische, veelal houten panden te worden gesloopt. Het idee ontstond om een reservaat te ontwikkelen voor de bedreigde panden en de specifieke Zaanse houtbouw zodoende voor het nageslacht te bewaren.

Doordat het gebied gaandeweg aantrekkingskracht begon uit te oefenen op bezoekers, ontstond onbedoeld een toeristische attractie van formaat. Hierop werd ingespeeld door in enkele historische woonhuizen en pakhuizen kleinschalige musea te vestigen (onder andere het Nederlands Uurwerken Museum, Bakkerijmuseum De Gekroonde Duivekater en een replica van de eerste kruidenierswinkel van Albert Heijn). Daarnaast zijn op de Zaanse Schans onder meer gevestigd een klompenmakerij annex -museum, een kaasmakerij, een kuiperij, een tingieterij, restaurants, souvenirswinkels en een bed and breakfast. Bij de Zaanse Schans bevindt zich ook het Zaans Museum. Dit bevat cultuurhistorische en streekgebonden collecties over woon- en industriële cultuur van de Zaanstreek. In 2009 heeft koningin Beatrix het Verkade Paviljoen geopend waarin de collectie van dit Zaandamse bedrijf wordt getoond compleet met enkele werkende productielijnen. Naast de woon- en pakhuizen maakt ook een aantal industriemolens deel uit van de Zaanse Schans: een specerijenmolen, een verf- of krijtmolen, twee houtzaagmolens, twee oliemolens en een lattenzager. In de onmiddellijke omgeving zijn voorts nog een korenmolen en een oliemolen te vinden.

Anno 2014 zijn er plannen om het in Koog aan de Zaan gevestigde Zaans Molenmuseum te verplaatsen naar de Zaanse Schans.

Bouwwerken[bewerken]

Zaandam telt tientallen rijksmonumenten.

Kerken[bewerken]

  • Zaandam heeft vier 17e-eeuwse kerken:
    • De Oostzijderkerk staat op de plaats waar in de Middeleeuwen al een rooms-katholieke kapel stond. Deze is later verbouwd tot de huidige kerk. De kerk is in 1846 opnieuw flink aangepast, waarbij de noordelijk zijbeuk van de kerk is verwijderd. Hier staat nu de kerktoren. De oude kerktoren, die op de voorgevel stond, is toen verwijderd en de voorgevel is geheel vernieuwd. In de kerk herinnert een groot schilderij aan de watersnoodramp van 1825 toen onder meer rundvee in de kerk een veilig onderkomen werd geboden. De kerk geeft zes gebrandschilderde ramen en koperen kronen uit de 17e eeuw. In de kerk bouwden in 1861 de orgelbouwers Flaes-Brunjes een van hun grootste orgels.
    • De Westzijderkerk of "Bullekerk" (1638-1640, uitgebreid in 1672 en 1680) heeft een houten torenspits, een Duyschot-orgel (1711) en een paar gebrandschilderde ramen. De bijnaam dankt de kerk aan een gebeuren uit 1647 waarbij een zwangere vrouw door een stier op de hoorns werd genomen. Het kind kwam ongeschonden ter wereld, de vrouw overleed. Een monumentaal schilderij in de kerk en een bronzen beeld op het kerkplein herinneren aan deze gebeurtenis.
    • De doopsgezinde kerk of 'vermaning' (1686) aan de Westzijde. Houten zaalkerk met het uiterlijk van een pakhuis.
    • Oud-katholieke kerk (1695), gewijd aan Maria Magdalena aan het Papenpad. Oorspronkelijk een rooms-katholieke schuilkerk. Rijk barok-interieur.
  • De Evangelisch-Lutherse Kerk aan de Vinkenstraat is een rechthoekig gebouw uit 1699, met zadeldak tussen twee topgevels en een brede voorgevel. De Evangelisch-Lutherse gemeente is gesticht in 1642 vanwege het verblijf in Zaandam van kooplieden uit Denemarken en de Baltische Staten. Het interieur bevat veel rijk gesneden houtwerk uit de achttiende eeuw. Deze kerk is niet als schuilkerk gebouwd, wat een unicum is voor die tijd. Het orgel bevat een orgelkast van Christian Müller uit 1737. Het binnenwerk stamt uit 1900 en is van Michaël Maarschalkerweerd.
  • Rooms-katholieke kerk aan het Kalf (1887) gewijd aan Maria Magdalena. Neo-gotisch, gebrandschilderde ramen (van onder anderen Joep Nicolas).
  • De Sint-Bonifatiuskerk. Neo-gotisch, driebeukig kerkgebouw met een zeer rijk en compleet interieur. Gebouwd in 1899-1900. Veel gebrandschilderde ramen, een Mitterreiterorgel (1786) en kruiswegstaties van Jan Dunselman.
  • De Jozefkerk (RK) in Kogerveld, met monumentaal glas-in-loodwerk van Marius de Leeuw.
  • Het gebouw van het Apostolisch Genootschap, een rijksmonument uit 1860] gerestaureerd in 2005. Oorspronkelijk een doopsgezinde kerk.
  • De Servisch-orthodoxe Kerk, voorheen de Gereformeerde kerk, aan de Stationsstraat. Het orgel komt waarschijnlijk uit Duitsland en is in 1887 geplaatst. Het is gerestaureerd door Flentrop in 1940, 1975 en 1985. In 2009 is het in gebruik genomen in de hervormde kerk van Nieuw-Loosdrecht.

Villa's[bewerken]

Aan de Oostzijde en Westzijde zijn vooral in de tweede helft van de negentiende eeuw veel villa's gebouwd. Aan de Oostzijde zijn deze bijna allemaal gesloopt voor de fabrieken van bijvoorbeeld Albert Heijn, maar aan de Westzijde staan er nog veel. De villa's hebben verschillende bouwstijlen; sommige zijn in Italiaanse stijl gebouwd, zoals Westzijde 39. Veel van de vrijstaande huizen aan de Westzijde zijn verbouwd tot winkel of kantoor, waardoor tuinen en deuren vaak verdwenen zijn.

Musea[bewerken]

  • Het Zaans Museum
    • Het Tsaar Peterhuisje is een houten huisje van scheepstimmerman Gerrit Kist waar de Russische tsaar Peter de Grote in 1697 acht dagen verbleef. Diens dorst naar kennis, met als doel Rusland omhoog te stuwen in de vaart der volkeren, dreef hem naar West-Europa en een van zijn doelen was Zaandam met haar wereldbefaamde scheepswerven. Het huisje aan Het Krimp, gebouwd in 1632, staat nog op dezelfde plaats en is daarmee één van de oudste voorbeelden van Hollandse houtbouw. Wel is het sinds 1895 omgeven door een stenen gebouw dat als een omhulsel het keizerlijke logeeradres behoedt voor achteruitgang. Tal van vorstelijke en politieke machtshebbers hebben het Tsaar Peterhuisje bezocht en voor veel Russen geldt het als een pelgrimsoord.
    • Het Verkadepaviljoen, pal naast het Zaans Museum, waar een collectie van duizenden foto's, films, reclamemateriaal en productiemiddelen rond het bedrijf Verkade zijn tentoongesteld. Drie werkende productielijnen (chocolade, koekjes en waxinelichtjes) geven een prachtig beeld van dit oer-Hollandse bedrijf. Omdat vanaf het oprichting in 1886 de directie van alles bewaarde, is de bedrijfscollectie in de decennia daarna uitgegroeid tot een van meeste complete van Nederland. Sinds 2009 is deze belangwekkende collectie ondergebracht in het Verkadepaviljoen.
  • Het Politiemuseum
  • Het Hembrugmuseum

Andere gebouwen[bewerken]

  • De Sultan Ahmet-moskee uit 1994 is de grootste Turkse moskee in West-Europa. Ze heeft een vloeroppervlak van 1500 m². De moskee bevindt zich in de wijk Poelenburg en is gebouwd in opdracht van de Islamitische Stichting Nederland. Het gebouw is opgetrokken uit zandkleurige betonsteen. De moskee heeft drie verdiepingen en twee minaretten, die paarse dakranden en punten hebben. In de gebedsruimte overheersen de kleuren turkoois en groen. Voor de moskee bevindt zich een fontein, die de reinheid van de moslim symboliseert.
  • Het gebouw van de Vrijmetselaarsloge (1883) "Anna Paulowna" aan de Stationsstraat 61, een van de weinige logegebouwen in Nederland die speciaal voor dit doel gebouwd werd en nog gebruikt wordt.
  • Het Doopsgezind Weeshuis aan de Stationsstraat is een vroegere doopsgezinde kerk of 'vermaning' uit 1649 aan het toenmalige Stikkelspad, waarin de Zaanse doopsgezinde groepering De Vlamingen kerkten. In 1687 vond een fusie met andere doopsgezinde groeperingen plaats, waarna het gebouw aan het Stikkelspad niet meer als vermaning in gebruik was. Het werd een pakhuis, maar in 1699 werd het gebouw tijdelijk ter beschikking gesteld van de Evangelisch-Lutherse gemeente. In 1713 besloot men het gebouw om te bouwen tot Doopsgezind Weeshuis, daar men dan vrijstelling van belasting kon krijgen (als men de wezen onderbracht in gezinnen volgde geen vrijstelling). Het weeshuis kwam gereed in 1714. In 1911 werd het gebouw verbouwd tot kosterswoning, maar tijdens de Eerste Wereldoorlog werden er ook Belgische vluchtelingen in gehuisvest. Ook tijdens de Tweede Wereldoorlog vonden sommige vluchtelingen er onderdak. Ook werden er noodkerkdiensten gehouden in tijden van brandstofgebrek. In 1947 werd het gebouw gerestaureerd en werd de Mennozaal erin aangebracht, die korte tijd nog als noodtrouwzaal heeft gediend. In 1995 vond opnieuw een restauratie plaats. Het gebouw is tegenwoordig eigendom van de Stichting Vrienden van het Doopsgezind Weeshuis. Een deel van het voormalige weeshuis wordt gebruikt als kosterswoning, maar er wordt ook een deel verhuurd aan particulieren en bedrijven.
  • De Held Jozua is een houtzaagmolen die middenin de wijk Westerwatering staat. De paltrokmolen is gebouwd rond 1719, is grondig gerestaureerd in 1994/'95 en staat nu midden in een nieuwbouwwijk.
  • Hoofdkantoor Albert Heijn. Een modern kantoorgebouw aan de zuidwestrand van de stad, waarin naast Ahold, ook de werkmaatschappijen Albert Heijn, Etos, Gall en Gall en Albert zijn ondergebracht.

Verkeer en vervoer[bewerken]

Autoverkeer[bewerken]

Zaandam is bereikbaar via verschillende autowegen, waaronder de:

Treinverkeer[bewerken]

Zaandam beschikt over twee spoorwegstations: Station Zaandam en Station Zaandam Kogerveld.

Geschiedenis[bewerken]

Zaandam is in 1811 ontstaan door samenvoeging van de plaatsen Oostzaandam, dat deel uitmaakte van de banne Oostzaan (en zelf tussen 1795 en 1811 een zelfstandige gemeente was), en Westzaandam, dat deel uitmaakte van de banne Westzaan. Bij Keizerlijk Decreet van 21 oktober 1811 werd Zaandam door keizer Napoleon Bonaparte per 1 januari 1812 verheven tot stad.

In de 17e en 18e eeuw was de plaats nauw verbonden met de walvisvaart. Hiernaar wordt verwezen in het wapen van Zaanstad, dat als schilddrager twee walvissen heeft. In dezelfde periode telde Zaandam zo'n 50 scheepswerven die tientallen zeeschepen per jaar bouwden. Omdat een flink deel van de werven aan de Binnenzaan was gelegen, was op de Hogendam een overtoom (de grootste ter wereld) aangelegd die de schepen overhaalde naar de Voorzaan. De Zaandamse scheepsbouw was befaamd; tsaar Peter de Grote van Rusland bracht in 1697 en 1717 bezoeken aan Zaandam.

In Zaandam en de Zaanstreek is van oudsher veel bedrijvigheid gesitueerd aan de oevers van de rivier de Zaan. Diverse industrieën zoals de voedingsmiddelenindustrie en de verfchemie hebben hier hun vestigingsplaats gekozen. In de loop van de 19e eeuw vestigden zich vele industriële bedrijven langs de Zaan, die op stoomkracht in plaats van windkracht waren gebaseerd, en die deels weer tot industrieel monument zijn geworden. Daarvoor, vanaf het begin van de 17e tot en met het derde kwart van de 19e eeuw was de Zaanstreek een enorm industrieel molengebied. Honderden windmolens zaagden het hout uit Scandinavië, het Oostzeegebied en Duitsland, voornamelijk voor de scheepsbouw, maar ook voor de woningen, molens en pakhuizen. Naast de houtzaagmolens stonden er tientallen andere molens: pelmolens, papiermolens, oliemolens, verfmolens, snuifmolens, specerijmolens en volmolens. Vanaf ongeveer 1850 is de windkracht, aanvankelijk langzaam, verdrongen door stoomkracht.

Zaandam was tot in de tweede helft van de 20e eeuw een zeer belangrijke houthaven. Het eiland in de Voorzaan en het Westzijderveld waren eeuwenlang het domein van de houtbedrijven (zoals William Pont) en langs het Noordzeekanaal ten westen van de voormalige Hembrug lagen de houtverwerkende bedrijven van Bruynzeel. Zaandam is ook bekend om zijn cacaoverwerkende industrie. Verkade is nog steeds een van de toonaangevende chocoladefabrieken van Nederland. Gedurende de gehele 20e eeuw was in Zaandam ook het bedrijf Artillerie-Inrichtingen gevestigd dat vuurwapens, artillerie en munitie maakte voor het Nederlands Leger en het Koninklijke Nederlandsch-Indisch Leger.

In 1974 ging Zaandam op in de gemeente Zaanstad en sinds 14 november 2011 is het daarvan de hoofdplaats.

Sinds 2008 is Zaandam bezig met een nieuwe inrichting in het centrum. Onderdeel van het project, Inverdan geheten, was de realisatie van een nieuw gemeentehuis, dat sinds januari 2012 het oude gemeentehuis de Bannehof in Zaandijk vervangt. Het winkelgebied is fors uitgebreid en er zijn nieuwe woningen (appartementen) gerealiseerd, een grote bioscoop en een aantal eetgelegenheden. Spraakmakend is het Hotel Intell; de opening in maart 2010 trok wereldwijd aandacht.

Bekende inwoners[bewerken]

Geboren in Zaandam[bewerken]

Woonachtig (geweest) in Zaandam[bewerken]

Sportverenigingen in Zaandam[bewerken]

Atletiek
  • AV Zaanland
Korfbal
  • ZKC'31
  • ZKV (Z)
  • Zaandam Zuid
Voetbal
Volleybal
Basketbal
  • Basketbalvereniging The Windmills
Honkbal
  • SV ODIZ FROGS
Watersport
  • Quo Vadis (kanoën en sloeproeien)
  • ZZV (roei- en zeilvereniging)
  • ZV de Zaan (waterpolo / synchroonzwemmen / zwemmen)
  • SG Zaanstad (wedstrijdzwemvereniging)
  • De Geuzen (kanovaren)
Hockey

Wetenswaardigheden[bewerken]

  • De bijnaam van de Zaandammers is galgenzagers, naar het illegaal omzagen van de galgen, waaraan de aanstichters van het turfoproer in 1678 waren opgehangen.
  • In 1871 logeerde de Franse impressionistische kunstschilder Claude Monet vier maanden in Zaandam en schilderde er 25 werken.
  • Op 10 mei 1967 werd in de Westzijde te Zaandam betaald-voetbalclub AZ (Alkmaar Zaanstreek-combinatie) opgericht.
  • In 1971 opende in Zaandam de eerste Europese McDonald's zijn deuren aan de Vermiljoenweg. De Zaandamse kruidenier Albert Heijn was hiervoor een joint venture aangegaan met het Amerikaanse concern.
  • In 1972 neemt Albert Heijn het (eveneens Zaandamse) levensmiddelenconcern Simon de Wit (plm. 140 winkels) over.
  • In de jaren '70 woonden de profvoetballers Barry Hulshoff, Arie Haan en Ruud Krol in Zaandam. Johan Neeskens was mede-eigenaar van de horecazaken 'Cockys Club' en 'Wienercafé' aan de Peperstraat.
  • In een speciale uitgave van Suske en Wiske vanwege het 100-jarig bestaan van Albert Heijn is het bekende duo op bezoek in Zaandam.
  • In het Nederlands telefoonalfabet wordt Zaandam gebruikt om de Z aan te duiden.
  • De opera's Il borgomastro di Saardam van Donizetti en Zar und Zimmermann van Albert Lortzing spelen zich in Zaandam af.
  • De stad heeft een eigen ziekenhuis: het Zaans Medisch Centrum
  • Het gemeenschappelijke meldkamer en het commandocentrum van de veiligheidsregio Zaanstreek-Waterland zijn gevestigd in Zaandam.
  • Op 21 november 2013 is de vernieuwde binnenstad van Zaandam tweede geworden in de wedstrijd: Beste binnenstad van 2013-2015.
  • Na het vertrek van de industrie van het 43 ha. grote Hembrugterrein (Artillerie Inrichting en Gereedschappenfabriek Hembrug), wordt dit gebied ontwikkeld tot een vestigingsplaats voor creatieve en innovatieve bedrijvigheid. Op het terrein staan 125 gebouwen waarvan er 48 tot monumenten verklaard zijn. Enkele daarvan lenen zich door hun afmetingen voor exposities en grootschalige evenementen.

Afbeeldingen[bewerken]

Panorama van Zaandam (27 oktober 2013)
Panorama van Zaandam (27 oktober 2013)

Zie ook[bewerken]

Externe link[bewerken]