Zandverstuiving

Zandverstuiving "De Pollen" op De Hoge Veluwe

Het Kootwijkerzand

Nationaal Park Loonse en Drunense Duinen

Een zandverstuiving met nieuw duin

Een zandverstuiving is een open plek in de heide of de duinen waar geen enkele begroeiing optreedt en waar het zand door de wind en het water (regenbuien) verstoven wordt. Echt stuivend zand komt in Noordwest-Europa bijna niet voor. In Nederland is nog een aantal zandverstuivingen te vinden.

Ontstaan

Zandverstuivingen ontstonden in het verleden doordat de heidevelden werden overbegraasd en te veel werden afgeplagd. De heideplaggen werden gebruikt in de potstal en als bemesting van het bouwland. Als er teveel werd geplagd kon de hei zich niet meer herstellen. Een andere schadelijke activiteiten was het maken van soms honderden meters brede karrensporen.

De wind zorgde er dan voor dat het stuifzand zich steeds verder verspreidde waardoor de zandverstuiving steeds groter werd. In een grote zandverstuiving kunnen door de wind duinen ontstaan. Langs de rand van een zandverstuiving ligt meestal een hoge zandwal, waar het zand zich op verzamelt. Soms werden hele dorpen bedreigd door het oprukkende zand. Zo kon een enkele storm vanuit de zandverstuiving een oogst door een dunne zandlaag op de kwetsbare plantjes vernietigen.

Zandverstuivingen zijn in Europa, afgezien van Nederland zeer zeldzaam en hadden in de 19e eeuw een areaal van 78.600 hectare. Omdat dit gebied zich (mede als gevolg van overbegrazing van weidegronden) uitbreidde, werd Staatsbosbeheer opgericht, dat gebieden als de Veluwe met bos beplantte. Tegenwoordig is nog 1400 hectare over, vooral in de provincies Drenthe, Gelderland, Utrecht en Noord-Brabant. Het grootste stuifzandgebied in Nederland vormen de Stuifzanden van het Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen in Noord-Brabant.

Op een Gouvernementskaart van Gelderland uit 1815 komen de volgende stuifzanden voor:

• Het Wisselsche Zand
• Het Wapenvelder Zand
• Het Vierhouter Zand
• Het Nunspeter Zand
• Het Leuvenumsche Zand
• Het Tonselsche Zand
• Het Ermelose Zand
• Het Zand te Emaus
• Het Horster Zand
• Het Boegschoterzand
• Het Kootwijker Zand
• Het Maanschoteren Zand
• Het Vossensche Zand
• Het Meervelder Zand
• Het Hoog Soerense Zand
• Het Harskamper Zand
• Het Aanstoter Zand
• Het Roekelse Zand
• Het Wekeromsche Zand
• Het Manensche Zand
• Het Krelsche Zand
• Het Ginkelsche Zand
• Het Nieuw Reemster Zand
• De Nieuwe zandverstuiving onder Reemst
• Het Deelense Zand
• Het Kolderhove Zand
• Het Dieren Zand
• Het Rheder Zand
• Het Vrijenberger Zand
• Het Hinde Zand
• Het Beekberger Zand

Beheer

Successie in zandverstuivingen

Pioniersplanten die zich in een zandverstuiving vestigen zijn buntgras en zandzegge. Daarna volgt ruig haarmos. Daarmee wordt het zand enigszins vastgelegd en kunnen er andere korstmossen verschijnen, en vervolgens enkele eenjarige planten, zoals heidespurrie (Spergula morisonii). In laagten tussen de duinen gaat heide groeien. Vroeger werden zandverstuivingen beteugeld door dennen te planten.

Bescherming van zandverstuivingen

Zandverstuivingen zijn een Europees beschermd habitattype en omvat stuifzand en stuifzandheide. De grootste bedreiging van open stuifzand is het dichtgroeien met bomen, daarbij geholpen door de stikstofdepositie. Algen, mossen, korstmossen en hogere planten kunnen zo extra hard groeien in het van nature arme zand. Hierdoor wordt het zand meer en meer vastgelegd.

Maatregelen kunnen zijn:

• Het kappen van bos en daarna afgraven van de bodem op plekken waar vroeger open stuifzand was;
• Het verwijderen van jonge boompjes.

Strijd tegen het zand

Om het oprukkende zand aan banden te leggen werden er meerdere methodes toegepast. Wanneer er ergens een stuifkuil ontstaan was, werd er allereerst getracht het vegetatiedek te herstellen door de kuil te beleggen met nieuwe plaggen. Ook ging men omstreeks 1560 over tot het zaaien van zandhaver (Elymus arenarius). Deze bijzonder taaie grassoort is zeer geschikt voor het vangen van zand en komt tegenwoordig alleen nog voor in de duinen, voornamelijk op de Waddeneilanden.

Voor het tegengaan van grotere zandverstuivingen en de bescherming van onder andere bouwland nam men toevlucht tot de methode van het ‘besticken’. Hierbij werden er rijen met takken in de grond gestoken, die men vervolgens liet overstuiven. Doordat men koste wat het koste het verder opdringen van het stuifzand wilde beletten was men gedwongen steeds weer op de zelfde plaats te ‘sticken’, waardoor de zandwallen ontstonden. In 1678 kocht de Zwolse burgemeester Jacobus Vriese, eigenaar van Den Aalshorst te Dalfsen, van de erfgenamen van Rechteren en Millingen een deel van hun grond, waaronder een zandverstuiving die een bedreiging vormde voor zijn land. Burgemeester Vriese liet twee evenwijdige ‘sticken’ aanleggen, die zich ontwikkelden tot zandwallen die behalve ‘stikken’ ook wel ‘Friesche wallen’ werden genoemd. Vernoemd naar burgemeester Vriese zelf. Tussen de twee stikken liet hij een sterrenbos planten. Tegenwoordig bevindt zich tussen deze zandwallen camping Starnbosch.

De zandverstuiving als biotoop

Een zandverstuiving lijkt enigszins op een woestijn en wordt dan ook wel een "Atlantische woestijn" genoemd. In een zandverstuiving treden grote temperatuursverschillen op. Er komen een aantal bijzondere diersoorten voor, die daarop aangepast zijn, zoals de tapuit, boompieper en de boomleeuwerik. Deze vogels leven van de pioniersplanten en insecten die op de kale grond gedeien. Op de diepere vochtiger plekken in een zandverstuiving groeien ook wel korstmossen. Soms is het zand diep weggestoven tot op het niveau van het grondwater. Ter plaatse ontstaat dan een ven.

Een bijzonder insect dat in een zandverstuiving leeft is de mierenleeuw.

Voorbeelden van zandverstuivingen

Veluwe

• Kootwijkerzand, bij Kootwijk. Dit stuifzand is goed te overzien vanaf een uitkijktoren en vanaf gebouw A (Radio Kootwijk).
• Het ten zuidoosten van het Kootwijkerzand gelegen Harskampse Zand, bij Harskamp, in gebruik als militair oefenterrein. Dit zandgebied herbergt ook de vennen Kempkesflesch en Gerritsflesch.
• Rozendaalse Zand, bij de Posbank, Nationaal Park Veluwezoom, aan de Beekhuizenseweg.
• Stroese Zand, bij Stroe, in gebruik als militair oefenterrein.
• De Haere, bij Elburg.
• Wekeromse Zand, bij Wekerom.
• Hulshorsterzand, bij Hulshorst.
• Beekhuizerzand, bij Harderwijk, recent hersteld.

Overig

• Langs de Waal, in het natuurgebied Millingerwaard (bij Millingen aan de Rijn), krijgt het zand weer de kans om te gaan stuiven; er zijn zo weer natuurlijke rivierduinen ontstaan.
• Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen
• Sint Anthonisbos
• Zandverstuiving Rosmalen
• Aekingerzand in het Nationaal Park Drents-Friese Wold
• Beerzerveld
• Soester Duinen
• Herpse Bossen, in de volksmond ook wel Herperduin
• Oirschotse Heide, in gebruik als militair oefenterrein
• Weerterbergen, in gebruik als militair oefenterrein

Een kleine zandverstuiving op het Balloërveld. Deze verstuiving is ontstaan omdat dit een kruispunt van wegen is waar tanks keerden in de tijd dat het veld een oefenterrein van Defensie was.