Zeis

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Zeis.
Zeis scherpen met strekel
Pikker met zeis en wetsteen.
Graanoogst met de zeis; Abel Grimmer, 1607
Haarhamer, haarspit en strekel.

Een zeis is een landbouwwerktuig dat kan worden beschouwd als een verdere ontwikkeling van de sikkel. Een tussenvorm is de zicht. Een zeis bestaat uit een lang gebogen mes, aan de binnenbocht scherp, met een scherpe punt, bevestigd aan een steel met soms 1 maar meestal 2 handvatten. De zeis wordt gebruikt door met een snelle zwaaiende beweging lang gras of graan te maaien zonder dat de maaier zich daarvoor hoeft te bukken. De zeis was al bij de Romeinen bekend en heeft mogelijk al eerder bestaan. Pas in de middeleeuwen, in de 12de tot 13de eeuw kwam het werktuig weer in gebruik in West-Europa.

Haarscherp[bewerken]

De zeis werkt het beste als deze vlijmscherp is. Hoewel de in de meeste Nederlandse winkels verkrijgbare zeis met zware metalen steel vaak alleen met een strekel (een met grofkorrelig slijpmateriaal beplakte lat) scherp wordt gehouden, worden de beste resultaten bereikt door de zeis te haren en te wetten. Vroeger werd in plaats van de strekel een wetsteen gebruikt.

Het "haren van de zeis" kan plaatsvinden bij ongeharde maaibladen van hoge kwaliteit ijzer, die in Oost-Europa en Oostenrijk (Teufelskerl) nog wel verkrijgbaar zijn. Het snijvlak van zo'n blad wordt langs de rand naar buiten gedreven met een haarhamer op een haarspit (aambeeld), zodat een dunne rand ontstaat die vlijmscherp is. Hoewel dit erg eenvoudig lijkt, is er voor deze bewerking een behoorlijke vakkennis nodig. Op grote velden, die met de zeis gemaaid werden, was er dikwijls één persoon aanwezig, wiens taak het was constant te "haren".

Gedurende het werk wordt het blad door de maaier zelf regelmatig nagescherpt door de strekel met lange zwaaiende bewegingen vanaf de breedste kant naar de punt te bewegen.

Symboliek[bewerken]

In de symboliek heeft de figuur van de dood (Magere Hein) altijd een zeis bij zich, een synoniem voor doodgaan is, "De man met de zeis ontmoeten". Ook Chronos en Vadertje Tijd dragen een zeis (en zandloper).

Spreuk[bewerken]

"Niks aan de zeis" betekent: niks aan de hand.

Trivia[bewerken]

  • Gras wordt bij voorkeur in de ochtend gezeist, omdat het in de middag stug wordt.
  • Er bestaan diverse maaibladen, van ca 30 cm voor nauwkeurig maaien -bijvoorbeeld in een boomgaard- tot meer dan 60 cm voor grote vlakten. Ook bestaan er zware bladen waarmee dunne takken kunnen worden gemaaid.
  • De zeis met metalen steel en stalen 'mes' is lichamelijk zwaarder dan de lichtere houten zeisstelen die in Oost-Europa nog wel te koop zijn (of zelfs op maat gemaakt worden), en waarbij een haarscherp zachtmetalen mes wordt gebruikt. Bij de juiste techniek wordt er nauwelijks kracht gebruikt, en wordt de rug rechtgehouden. Het mes wordt in een vloeiende zwaai laag over de grond bewogen, waarna een stap vooruit wordt gedaan en de beweging wordt herhaald. Ook vrouwen op leeftijd die deze techniek beheersen kunnen dit een dag volhouden.
  • In de sagen rond Witte Wieven speelt het werpen van een haarspit een belangrijke rol.
  • Elk jaar wordt er tijdens de feestweek in Surhuizum (Friesland) het wereldkampioenschap zeisharen gehouden. In 2004 was dat voor de 25ste keer. Degene die aan het einde van het kampioenschap de scherpste zeis heeft, mag zich een jaar lang wereldkampioen noemen.
  • In het Schots Museum in Edinburgh (Schotland) is in de kelder een groot zeisblad uit de Romeinse tijd te bewonderen.
  • Elk jaar wordt er tijdens de traditionele Flayelfeesten, altijd de laatste zaterdag in september, in Oude- en Nieuwehorne het Fries kampioenschap zeismaaien (Fries: seinemeane) gehouden.
  • Het is een misverstand dat de zeis als wapen gebruikt kan worden. Hoewel er een scherp mes is, kan het mes de vijand alleen van achteren bereiken door het mes naar zich toe te trekken, terwijl de bediener van de zeis totaal onbeschermd is (Hij heeft zijn twee handen nodig). Bovendien is de zeis met de hand gemakkelijk tegen te houden.

Externe link[bewerken]

Icoontje WikiWoordenboek Zoek zeis op in het WikiWoordenboek.