Zen

Boeddhisme
Concepten
Geschiedenis
Stromingen
Geschriften
Personen
Tempels
Devotie
Per land
Termen
Van A tot Z

Zen (of Shin) is de Japanse variant van Ch'an, een vorm van boeddhisme die sterk de nadruk legt op dhyana oftewel concentratie-meditatie. Hiermee wordt inzicht verkregen in de eigen ware aard om zo de weg te openen naar een bevrijde manier van leven.

Geschiedenis

Volgens de overlevering is Zen ontstaan in India, toen de Boeddha een bloem omhooghield en Kasyappa glimlachte. Hiermee liet hij zien de woordloze essentie van de dharma begrepen te hebben. Hiermee werd de leer overgedragen aan Kasyappa, de tweede patriarch van Zen.

Het Boeddhisme werd in de eerste eeuw CE geïntroduceerd in China. Volgens de overlevering werd Ch'an omstreeks 500 geïntroduceerd door Bodhidharma, een Indiase monnik. Hij was de 28ste Indiase patriarch van Zen, en de eerste Chinese patriarch..

Kamakura (1185-1333)

In de zesde eeuw werd het boeddhisme geïntroduceerd in Japan. Tijdens de Kamakura-periode (1185-1333) won Zen aan populariteit. Het sloot aan bij de levenshouding die de samurai nastreefden: zonder angst de dood onder ogen zien, en intuïtief en spontaan handelen.

Rinzai Zen (Chinees: Lin-chi) werd geïntroduceerd door Eisai (1141-1215). Soto Zen werd geïntroduceerd door Dogen (1200-1253).

Ashikaga (of Muramachi) (1336-1573)

Tijdens de Ashikaga-periode verloor Zen aan kracht en originaliteit.

De Rinzai school had het meeste succes in deze periode, omdat het favoriet was bij de militaire heersers. Een bekende leraar uit deze periode is Ikkyu.

Azuchi-Momoyama en Edo (1573-1868)

Na een periode van oorlogen werd Japan weer verenigd. Dit ging ten koste van het boeddhisme, dat een sterke politieke en militaire kracht was geworden in Japan. Het neo-Confucianisme won aan invloed, ten koste van het boeddhisme, dat onder strikte staatscontrole kwam. Nieuwe leerstellingen en oefenmethodes mochten niet worden geïntroduceerd, evenmin als nieuwe tempels en scholen. De enige uitzondering was de introductie van Obaku-Zen. Japan sloot zich ook af voor de buitenwereld. De enige handelaren die werden toegestaan waren Nederlanders, op het eiland Dejima.

Desondanks bleef Zen het goed doen. Drie bekende namen uit deze periode zijn Bankei, Basho en Hakuin.

Meiji Restauratie (1868-1945)

Door haar afsluiting van de buitenwereld was Japan een middeleeuws land gebleven. Een staatsgreep in 1868 maakte hier een einde aan. Het keizerrijk werd hersteld, en Japan opende haar deuren voor de buitenwereld, om in een snel tempo te moderniseren.

Shinto werd de officiële religie, ten koste van het boeddhisme. Boeddhistische instituties hadden een simpele keuze: aanpassen of verdwijnen. Rinzai en Soto-Zen kozen voor aanpassen, met pijnlijke gevolgen. Het Japanse nationalisme werd ook door de Zen-instituties uitgedragen. Oorlogsinspanningen, tegen Rusland, China en uiteindelijk de Tweede Wereldoorlog, kregen ondersteuning van het Zen-boeddhisme.

Huidige tijd

Na de oorlog groeide de belangstelling voor Zen in het westen. Westerlingen trokken naar Japan om in kloosters kennis te maken met Zen. Japanse leraren vertrokken naar het westen om daar onderricht in Zen-meditatie te geven. Ondanks deze populariteit in het westen is Zen in Japan minder populair onder jongeren

Betekenis van Zen

Leerstellingen

Het Boeddhisme gaat uit van sunyata, leegte. Maar een andere belangrijke leerstelling is de boeddha-natuur, het idee van een essentiële natuur of werkelijkheid. Alle levende wezens hebben die, maar zijn zich er niet van bewust zolang ze niet ontwaakt zijn. Dit idee van een essentiële natuur kan makkelijk leiden tot de opvatting van de ware natuur als een onveranderlijk, statisch ding.

De vraag bij de mu-koan is: wat betekent dit 'mu'? Letterlijk betekent het 'nee' of 'niets'. Door 'mu!' te antwoorden ontkracht Joshu het geloof in een essentiële natuur, en laat zien dat onze ware natuur ongrijpbaar en leeg is. In de Lankavatara-sutra staat de tegenstelling tussen deze twee leerstellingen centraal. Een voorbeeld is de vraag aan de boeddha waarom hij de boeddha-natuur predikt, als alle verschijnselen in essentie leeg zijn. Hierop antwoordt hij, dat het idee van de leegte mensen angst aanjaagt, en dat het idee van de boeddha-natuur mensen de moed geeft om verder te gaan op dit pad.

Kensho: inzicht in de eigen ware aard

Het doel van Zen is kensho, inzicht in je eigen ware aard, en mujodo no taigen, uitdrukking van dit inzicht in de dagelijkse leven.

Inzicht in de ware aard wil zeggen: zien dat er geen onveranderlijk 'ik' of 'zelf' aanwezig is, dat je in essentie leeg bent. Dit is een contra-intuïtief inzicht, omdat we van nature geneigd zijn om onszelf als een 'ik', een vaststaande entiteit waar te nemen.

Uitdrukking in het dagelijks leven wil zeggen dat dit inzicht niet alleen een contemplatief inzicht is, maar dat ons leven uitdrukking geeft aan een zelfloos bestaan. Door de nadruk die met name Rinzai-zen legt op meditatie, koan-studie en verlichting kan gemakkelijk de indruk ontstaan dat er een doel bereikt moet worden. Verlichting, of 'ontwaken', kan echter geen doel op zichzelf zijn. Het gaat er ook steeds om hoe dit ontwaken wordt vormgegeven in het dagelijks leven.

Methodes

Zazen in Rinzai school

Verlichting is niet iets dat iemand kan afdwingen. Toch worden er methodes gebruikt, waarvan de bekendste en meest gebruikte de meditatie en de koan-studie zijn.

Zen-meditatie

Zen legt de nadruk op za-zen: meditatie als middel tot verlichting. Meditatie kent verschillende vormen. In het Boeddhisme worden twee vormen toegepast, vipassana (aandachtig gewaarzijn) en samatha (concentratie van de geest). In het Zen-boeddhisme ligt de nadruk op samatha. Het Japanse woord zen is een verbastering van het Chinese woord ch'an, wat weer een verbastering is van dhyana, concentratie. Het Japanse woord zazen betekent 'zittend mediteren'. Toch is zen-meditatie idealiter niet alleen concentratie, maar ook aandacht: het gewaarzijn van de voortdurende verandering van ons bewustzijn, van alle prikkels die we opnemen en de automatische reactie daarop van onze geest.

Ter afwisseling van het zittend mediteren, dat zeer onaangenaam en pijnlijk kan zijn, is er de zogeheten loop-meditatie, kinhin, waarin met zeer veel aandacht wordt gelopen. Een leider-monnik loopt voorop en slaat op een gong en achter hem lopen de andere monniken of zenbeoefenaars.

Zelfspot met behoud van respect is van groot belang, want ijdelheid of de illusie dat je iets bereikt hebt, ligt altijd op de loer. Een goede grap en relativeren is dan ook wel nodig bij dit keurslijf van regels.

Koans

Om zenbeoefenaars tot inzicht te laten komen, kan een zenleraar ook een koan opgeven. Dit is een korte anekdote, die raadselachtig lijkt, maar een subtiele uitleg van een onderdeel van de boeddhistische leer bevat. De bekendste is Joshu's mu:

Een monnik vroeg: "Heeft een hond ook boeddha-natuur?" Joshu antwoordde: "Mu!"

Zenstromingen

Rinzai en Soto

Binnen het Zenboeddhisme bestaan er twee grote stromingen, namelijk Rinzai en Soto. Rinzai-zen legt de nadruk op koan-studie en plotselinge verlichting. Soto-zen daarentegen legt de nadruk op meditatie en geleidelijk inzicht. Bekendste persoon uit deze school is Dogen. Een kleine, maar in het westen invloedrijke school, is de Sanbo Kyodan, opgericht door Yasutani-roshi. Een bekende leraar uit deze school is Philip Kapleau. Ook Maezumi-roshi heeft dharma-overdracht ontvangen in deze school.

Zen in Nederland

Het Nederlandse Zen kent vele kleine, plaatselijke groepjes., naast drie grote clubs: Zen Centrum Amsterdam, onder inspiratie van Nico Tydeman., zen.nl van Rients Ritskes., en Maha Karuna Chan van Ton Lathouwers.

Kritieken

Historisch onderzoek

De laatste decennia heeft het wetenschappelijke onderzoek van Zen en haar geschiedenis een grote vlucht genomen. De "grand saga" van het Zen-boeddhisme blijkt geen historisch accuraat verslag te zijn, maar een kunstig geconstrueerd verhaal, bedoeld om de Zen-school autoriteit te verlenen. De impact van de consequenties van dit moderne onderzoek lijkt pas recentelijk duidelijk te worden.

Problemen in de praktijk

Daarnaast blijkt de implementatie van Zen in het westen met de nodige problemen gepaard te gaan, die verbonden zijn aan deze "grand saga".

In het westerse zen-boeddhisme wordt grote waarde gehecht aan dharma-overdracht. In Japan betekent dharma-overdracht dat een leraar volledig gekwalificeerd is. In Europa en de USA is dharma-overdracht verbonden geraakt aan het begrip roshi, oudere leraar. Het idee lijkt te bestaan dat een roshi boven-menselijke eigenschappen heeft verkregen: een onfeilbaar inzicht in het ware zelf, en een volmaakte persoonlijkheid. In de praktijk blijkt dit nogal eens tegen te vallen, gegeven de herhaalde gevallen van machtsmisbruik en financiële en seksuele malversaties.

Deze waardering van de term 'roshi' vindt zijn oorsprong in de werken van D.T. Suzuki, die een zeer belangrijke invloed heeft gehad in de kennismaking van het westen met Zen. Hij had een romantische opvatting van Zen, dat hij zag als de ultieme uitdrukking van de universele mystieke aard van de mens. Suzuki heeft een grote rol gespeeld in de beeldvorming van Zen in het westen, ook in Europa.

Japanse Zen-Boeddhisten hebben een pijnlijke rol gespeeld voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog, door het Japanse militarisme actief en passief te steunen. Ook Suzuki, die de Japanse cultuur zag als superieur aan de westerse, zou hier een rol in hebben gespeeld. In Nederland hebben Ton Lathouwers en Nico Tydeman aandacht gevraagd voor deze duistere episode in de geschiedenis van het Boeddhisme, en gewezen op de verantwoording die ook hedendaagse Zen-boeddhisten hierover hebben af te leggen. Hier staat tegenover dat het Japanse nationalisme, en de verheerlijking van de Japanse cultuur en uniekheid, ook een reactie was op het westerse imperialisme, dat in de 19e eeuw bezig was om de wereld gewapenderhand te veroveren.

De verheerlijking van zen-meesters en verlichting ligt ook besloten in de geschiedenis van het zen-boeddhisme en haar gebruik van aansprekende verhalen. Het verhaal van de plotselinge verlichting van Hui-Neng is een voorbeeld van zo'n verhaal. Dit verhaal, waarin plotseling inzicht wordt beschreven als superieur aan geleidelijke oefening, werd gebruikt in een strijd om macht en aanzien bij het Chinese hof.

Zie ook

• Japan
• Boeddhisme in Japan
• Ch'an
• Bodhidharma
• Koan
• Boeddha-natuur

Verder lezen

Moderne klassiekers

• Suzuki, D.T. Inleiding tot het Zen-Boeddhisme, vert. William B. Moens. Deventer: Ankh-Hermes, 1958.
• Watts, Alan W. Zen-boeddhisme, vert. R. H. Marijnissen. Uitgevers: W. de Haan N.V., Zeist en Van Loghum Slaterus N.V., Arnhem, 1963
• Suzuki, S. Zen-begin: eindeloos met Zen beginnen: ongedwongen gesprekken over Zen-meditatie en praktijk. Deventer: Ankh-Hermes, 1976. ISBN 9789020245530
• Reps, Paul (1979), Zen-zin, Zen-onzin. Deventer: Ankh-Hermes.
• Kapleau, Philip (1980(1965)), De drie pijlers van Zen. Leer, oefening en verlichting. Deventer: Ankh Hermes

Nederlandse Zen

• Een humoristische, maar tevens serieuze inleiding over het leven in een zenklooster geeft de zentrilogie van Janwillem van de Wetering, bestaande uit de boeken De Lege Spiegel, Het dagende Niets en Zuivere Leegte, waarin de schrijver zijn ervaringen met zen beschrijft.
• Lathouwers, Ton (2011),Meer dan een mens kan doen. Rotterdam: Asoka.
• Tydeman, Nico (1999), Dansen in het duister. Een proeve van spiritualiteit. Rotterdam: Asoka.

Geschiedenis

• Dijkstra, Michel (2010), Zenboeddhisme. Ambo.
• Dumoulin, Heinrich (2005), Zen Buddhism: A History. Volume 2: Japan. World Wisdom Books. ISBN 9780941532907
• Yoshinori, Takeuchi (editor)(1999), Buddhist Spirituality. Later China, Korea, Japan and the Modern World. Delhi: Motilal Banarsidass Publishers Private Limited

Kritisch onderzoek

• Mcrae, John (2003), Seeing through Zen. Encounter, Transformation, and Genealogy in Chinese Chan Buddhism. The University Press Group Ltd . ISBN 9780520237988
• Faure, Bernard (1991), The Rhetoric of Immediacy. A Cultural Critique of Chan/Zen Buddhism. Princeton, New Jersey: Princeton Universitu Press. ISBN 0-691-02963-6
• Victoria, Brian Daizen (2006), Zen at War. Lanham e.a.: Rowman & Littlefield Publishers, Inc. (Second Edition)
• McMahan, David L. (2008), The Making of Buddhist Modernism. Oxford University Press. ISBN 9780195183276

Overig

• Charlotte Joko Beck, Alle dagen Zen, Karnak, Amsterdam 2003
• D. Verstegen, Zenboeddhisme, Uitgeverij Kok, 2005
• De Stank van Zen, is de titel van een leesbaar en kritisch boek over zelfkennis, persoonlijke ervaring en zenboeddhisme. Het is een non-conventioneel boek. De schrijver is Nathan Wennegers, uitgave 2006.
• Batchelor, Stephen (2009), Boeddhisme zonder geloof. Rotterdam: Asoka (derde druk).

Externe links

grotere Zen-clubs in Nederland

• Zen Centrum Amsterdam (Nico Tydeman)
• Zen.nl (Rients Ritskes)
• Maha Karuna Ch'an (Ton Lathouwers)

Kleinere clubs

• ZEN onder de Dom
• Zendo Zeeland
• Zen bij Kenkon (Wageningen)
• Zen op Flakkee

Kritische Zen-beoefening

• David Chapman
• Brad Warner
• Against the stream
• Tegen de stroom
• Ron Sinnige

Kritisch Zen-onderzoek

• Mary Jaksch (2007), The Road to Nowhere. Koans and the Deconstruction of the Zen Saga Goede inleiding in het moderne wetenschappelijke onderzoek naar Zen
• Steven Heine (2007), A Critical Survey of Works on Zen since Yampolsky

Bronteksten

• Suttas.net
• Toegang tot inzicht
• The Zen Site (sutra's)

Video

• Boeddhistische Omroep Stichting: Zen at war

Referenties

Mediabestanden

Zie de categorie Zen Buddhism van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.