Zuid-Afrikaansche Republiek

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Zuid-Afrikaansche Republiek
Transvaal
 Potchefstroom
 Republiek van Lydenburg
 Zoutpansberg
 Klein Vrystaat
 Nieuwe Republiek
1856–1877
1881-1902
Transvaalkolonie 
Flag of Transvaal.svg Coat of Arms of the South African Republic - 2.png
(Details) (Details)
Motto
Eendracht maakt macht
(af) Eendragt maakt magt
Kaart
De Zuid-Afrikaansche Republiek rond 1890
De Zuid-Afrikaansche Republiek rond 1890
Algemene gegevens
Hoofdstad Pretoria (1860-1877, 1881-1900)
Potchefstroom (1856-1860)
Heidelberg (1880-1881)
Oppervlakte 262 499 km²
Bevolking ca. 538.000 (1880)[1]
Talen Nederlands (off.)
Engels
Bantoetalen
Religie(s) Nederduits Hervormde Kerk
Nederduits Gereformeerde Kerk
Gereformeerde Kerk
Volkslied Volkslied van Transvaal
Munteenheid Transvaalse Pond
Regering
Regeringsvorm Republiek
Staatshoofd Staatspresident
Legislatuur Volksraad
Geschiedenis
- Oprichting door Boeren 1856
- Verovering door Britse Rijk 1902

De Zuid-Afrikaansche Republiek of ZAR, informeel bekend als Transvaal, was een onafhankelijk land in Zuidelijk Afrika in de tweede helft van de 19e eeuw dat geregeerd werd door Nederlandstalige Boeren. Het mag niet verward worden met de hedendaagse Republiek van Zuid-Afrika. De hoofdstad was Pretoria (gesticht in 1855), hoewel Potchefstroom voor een korte tijd diende als de regeringszetel.

De ZAR werd opgericht in 1852, en was onafhankelijk van 1856 tot 1902, met een korte Britse overheersing van 1877 tot 1881 die werd teruggedraaid na de Eerste Boerenoorlog. Deze oorlog en het leiderschap van president Paul Kruger betekende een keerpunt in de geschiedenis van de ZAR, dat van een ongeorganiseerd en failliet land transformeerde tot een rijke en militair sterke Boerenstaat, mede dankzij de ontdekking van goud bij de Witwatersrand. Dit leidde echter ook tot oplopende spanningen met het Britse Rijk die uiteindelijk zouden leiden tot de veel grotere Tweede Boerenoorlog, waarin zusterrepubliek Oranje Vrijstaat aan Transvaalse zijde meevocht tegen de Britten.

De oorlog werd door de Boeren verloren en in 1902 werd de ZAR opnieuw en voorgoed geannexeerd door het Verenigd Koninkrijk. In 1910 werd het gebied de provincie Transvaal van de Unie van Zuid-Afrika.

Geschiedenis[bewerken]

Voortrekkers op de Grote Trek

Voorgeschiedenis[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Grote Trek (Zuid-Afrika) voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Vanaf 1652 werd de Kaapkolonie in het uiterste zuiden van Afrika gekoloniseerd door de Nederlandse VOC. De Nederlandse kolonisten (waarvan velen van Duitse en Hugenootse afkomst) leefden hier voornamelijk als eenvoudige boeren en vergroeiden zich met Afrika tot Afrikaners. In 1806 werd de Kaapkolonie voorgoed overgenomen door het Verenigd Koninkrijk, maar vele Afrikaners waren ongelukkig met hun nieuwe Britse regering en hunkerden naar vrijheid. In de jaren 30 van de 19e eeuw verliet een grote stroom boeren als Voortrekkers de Kaapkolonie met de Grote Trek, om in het woeste binnenland van Zuid-Afrika hun eigen thuisland te stichten.

Vóór de Grote Trek werd de Transvaal (letterlijk: voorbij de Vaal) bevolkt door verschillende Bantoevolken. Vanwege de genocidale Mfecane van Mzilikazi was het gebied dunbevolkt en konden de Nederlandstalige Voortrekkers na de Britse annexatie van de Kaapkolonie en de Republiek Natalia zich zonder al te veel tegenstand in de Transvaal vestigen, behalve van Mzilikazi. Onder leiding van de Voortrekker Andries Hendrik Potgieter werd Mzilikazi echter verslagen en naar het noorden gedreven.

Klerksdorp werd in 1837 de eerste Europese nederzetting in de Transvaal, gevolgd door Potchefstroom in het volgende jaar. De republiek Potchefstroom werd door Potgieter op 9 april 1844 gefuseerd met de republiek Winburg tot de Republiek Winburg-Potchefstroom, maar Winburg werd in 1848 geannexeerd door de Britten als onderdeel van de Oranjeriviersoevereiniteit. Het jaar daarop stichtte Potgieter in het noorden van de Transvaal de Republiek Zoutpansberg en in het oosten de Republiek Lydenburg, die later onderdeel zouden worden van de ZAR.

Erkenning[bewerken]

In 1848 was de Voortrekker Andries Pretorius naar de Transvaal vertrokken, nadat hij in 1843 de Republiek Natalia had verloren aan de Britten en in 1848 bij de verloren Slag van Boomplaats uit de Oranjeriviersoevereiniteit was verjaagd. Op 17 januari 1852 erkende het Verenigd Koninkrijk de onafhankelijkheid van de republiek bij de Conventie van Zandrivier, getekend door Pretorius. Dit bracht hem in conflict met Potgieter, die sterk gekant was tegen enige onderhandeling met de Britten en tevreden was met een de facto onafhankelijkheid. Er dreigde een burgeroorlog tussen de twee partijen, maar hun leiders verzoenden zich op 16 maart te Rustenburg voor een opengeslagen Bijbel.[2] Potgieter en Pretorius overleden in respectievelijk 1852 en 1853. Twee jaar later werd in het Contract van Bloemfontein ook de onafhankelijkheid van de Oranje Vrijstaat erkend, de voormalige Oranjerivierkolonie.

Pas in 1856 kan van de stichting van de ZAR gesproken worden, nadat in de hoofdstad Potchefstroom de constitutie van de republiek werd geschreven. Op 6 januari 1857 werd Marthinus Wessel Pretorius, zoon van Andries Pretorius, te Potchefstroom beëdigd tot eerste staatspresident van de ZAR. De Transvaalse Vierkleur werd op deze dag voor het eerst gehesen.[3]

Conflict met de Oranje Vrijstaat[bewerken]

In 1857 kwam de ZAR bijna in oorlog met hun zuiderburen in de Oranje Vrijstaat. President Pretorius wilde de twee republieken tot één machtige staat fuseren. De Vrijstaat stemde daar echter niet mee in waarop Transvaalse troepen de Vrijstaat binnenvielen. Er werd echter al snel vrede gesloten en beide republieken werden bondgenoten tot het einde; Pretorius zou later nog tegelijkertijd president worden van de Vrijstaat en de ZAR. Op 13 februari 1858 werd de grondwet van de ZAR officieel aangenomen.[4]

In 1860 voegden voorgenoemde Boerenrepublieken Zoutpansberg en Lydenburg zich bij de ZAR. De stad Pretoria, vernoemd naar Andries Pretorius, verving Potchefstroom als hoofdstad van de republiek omdat deze centraler in het land lag.[5]

Burgeroorlog[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Transvaalse Burgeroorlog voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Nadat Pretorius in 1859 ook gekozen werd tot staatspresident van de Oranje Vrijstaat, liet de Volksraad dit niet toe. Na zes maanden werd Pretorius' presidentschap opgeschorst en werd hij vervangen door Johannes Hermanus Grobler. De commandant-generaal van de ZAR, Stephanus Schoeman, leidde een opstand tegen Grobler en nam hierna zijn plaats in.

De Volksraad was niet gediend van Schoemans onconstitutionele overname van het leiderschap en onder leiding van raadslid Paul Kruger werd Schoeman afgezet waarna hij werd opgevolgd door Willem Cornelis Janse van Rensburg. Schoemans verzet tegen de regering leidde tot de Transvaalse Burgeroorlog, die hij uiteindelijk verloor. In 1864 werd Pretorius weer tot president herkozen.

Onrust[bewerken]

In 1867 werd Schoemansdal, de voormalige hoofdstad van Zoutpansberg, geëvacueerd vanwege een aanval van de vijandelijke Venda en voorgoed verlaten. Ondertussen ging het economisch steeds slechter met de ZAR. In deze tijd was de ZAR, in tegenstelling tot de Vrijstaat, nog een vrij rommelig en onsamenhangend geheel. In 1866 werd de Eurekadiamant gevonden in de buurt van de ZAR, wat leidde tot een grote zoektocht naar diamanten in het gebied. De ontdekte diamantmijnen werden geclaimd door zowel de ZAR als de Oranje Vrijstaat, het Verenigd Koninkrijk als Griekwarepubliek West-Griekwaland. De strijd werd uiteindelijk verloren door de ZAR nadat de mijnen in handen kwamen van de Griekwa Nicolaas Waterboer die zichzelf onder Britse bescherming stelde. Onder vuur van de Volksraad trad Pretorius af als president.[6]

President Thomas François Burgers kon in 1877 de Britse annexatie van de ZAR niet voorkomen

In 1871 werd de Kapenaar Thomas François Burgers tot president van de ZAR gekozen, maar zijn ambitieuze regering wist het land niet redden. De oorlog met de Marota van koning Sekhukhune werd verloren en er heerste grote onrust in het land. In deze tijd besloot de Britse regering van Benjamin Disraeli dat er een Zuid-Afrikaanse federatie (onder Brits bestuur) moest komen waarbij ook de beide Boerenrepublieken moesten worden gevoegd. De diamantvondsten bij Kimberley in de Oranje Vrijstaat waren daar niet geheel vreemd aan.

Annexatie[bewerken]

President Burgers probeerde het gevaar af te wenden door betrekkingen aan te knopen met vreemde mogendheden, zoals Nederland en Portugal, en plannen te maken voor een treinverbinding naar de Portugese haven in Lourenço Marques (Maputo). Dit zinde de Britse regering allerminst en gebruikmakend van het feit dat Burgers een relatieve buitenstaander was die van conservatieve kringen in de ZAR bitter weinig steun genoot, stuurde Londen op 20 januari 1877 Sir Theophilus Shepstone naar Pretoria om over grieven te praten. President Burgers zag geen kansen om de onafhankelijkheid van zijn republiek te behouden waarna Shepstone op 12 april de ZAR annexeerde voor het Verenigd Koninkrijk. De onafhankelijke republiek was officieel omgedoopt tot de Britse Transvaalkolonie.

President Paul Kruger, de meest prominente Boer tijdens en tussen de Boerenoorlogen

Eerste Boerenoorlog[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Eerste Boerenoorlog voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Het duurde tot december 1880 alvorens onder de Transvalers sprake was van verzet. Bij Paardekraal (het huidige Krugersdorp) vond een grote saamtrek (vergadering) plaats waar een driemanschap werd aangesteld, bestaande uit Paul Kruger, Piet Joubert en Marthinus Wessel Pretorius. Er ontstonden een reeks schermutselingen en op 27 februari 1881 werden de Britten bij Majuba overtuigend verslagen. In augustus volgde een vredesverdrag waarbij de Britten opnieuw de onafhankelijkheid, zij het onder suzereiniteit, van de ZAR erkenden. Met de Conventie van Londen van 27 februari 1884 bedong Kruger voor de ZAR volledige onafhankelijkheid van Engeland, maar werden Stellaland en Goosen afgestaan.

Rol Duitsers en Nederlanders[bewerken]

In Duitsland en Nederland deed de hernieuwde onafhankelijkheid en de moed waarmee de Transvalers zich tegen de supermacht van die tijd hadden verdedigd een golf van belangstelling ontstaan voor een gebied dat voordien zelden veel aandacht gekregen had. Er ontstond zelfs een bescheiden emigratiestroom naar de ZAR. Hoewel de aantallen niet erg groot waren, waren de nieuwkomers van groot belang voor de ZAR omdat zij met administratieve kennis aankwamen waar de ZAR groot gebrek aan had. Zo haalde Kruger de jonge Nederlander Willem Johannes Leyds naar Afrika om voor de staat te werken als staatsprocureur.

Ook het oude idee van de spoorlijn naar de Portugese kust werd weer van stal gehaald en ook daarin speelden Nederlanders een belangrijke rol. Op overigens erg moeizame wijze kwam de Nederlandsch-Zuid-Afrikaansche Spoorwegmaatschappij (NZASM) tot stand die op even moeizame wijze aan het grote karwei begon. De omstandigheden van de spoorwegwerkers waren weinig verheffend, maar de NZASM was een duidelijke manifestatie van Nederlands belang bij de Zuid-Afrikaanse zaak. Vele Nederlanders die in die dagen naar Afrika vertrokken, kwamen bij deze maatschappij in dienst, onder wie Cor van Gogh, de jongste broer van de schilder Vincent van Gogh.

In de ZAR was zeker niet iedereen zo blij met de grote invloed uit het verre Nederland, maar president Kruger kon zich geen betere ondersteuning wensen. Met de stok van de treinverbinding achter de deur kon hij de Britten tot betere handelsvoorwaarden en tarieven bewegen.

Johannesburg in 1899

Goud en uitlanders[bewerken]

Inmiddels leek voor de ZAR letterlijk een gouden toekomst weggelegd te zijn door de vondst van grote hoeveelheden van dit metaal aan de Witwatersrand. Er kwam een lucratieve goudindustrie op gang, gecentreerd rond het uit de grond schietende Johannesburg, waarmee de ZAR al snel schatrijk werd. Het Britse bestuur in Kaapstad onder Cecil Rhodes en Alfred Milner, die plannen hadden voor een Brits Rijk van Kaapstad tot Caïro, zag deze rijkdom met lede ogen aan.

De goudindustrie betekende echter ook een grote toestroom van uitlanders, buitenlandse arbeiders die in massaal hun geluk kwamen beproeven in de mijnen. Er ontstond een groot contrast tussen de eenvoudige, vrome Boeren en de opportunistische, losbandige vreemdelingen. Cecil Rhodes financierde in 1895 een staatsgreep van de uitlanders tegen de ZAR, maar deze Jameson Raid mislukte echter. De Engelse gouverneur Milner gebruikte het uitlanderprobleem als een drukmiddel op Kruger, door voor deze grotendeels Engelstalige groep stemrecht op te eisen tijdens de Conferentie van Bloemfontein. Toen deze onderhandelingen met opzet van Milner mislukten werd oorlog slechts een kwestie van tijd.

Boerencommando's bij de Slag van Spionkop, Tweede Boerenoorlog

Tweede Boerenoorlog[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Tweede Boerenoorlog voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Toen Kruger zag dat de Britten almaar meer versterkingen van overzee aantrokken vaardigde hij in 1899 een ultimatum uit, die door de Britten werd genegeerd. Op 11 oktober 1899 verklaarde Kruger het Verenigd Koninkrijk de oorlog. Tijdens deze Tweede Boerenoorlog werd de ZAR bijgestaan door de Oranje Vrijstaat. De oorlog verliep voor de Britten helemaal niet volgens plan, vooral omdat de Boeren het terrein veel beter wisten te gebruiken. Na een moeizame start voor de Britten werd op 5 juni 1900 Pretoria veroverd en gingen de Boeren over op een guerrillaoorlog. Om deze bittereinders tegen te gaan hanteerden de Britten de tactiek van de verschroeide aarde door het platbranden van boerderijen en werden Boerenvrouwen en kinderen opgesloten in concentratiekampen. 27.927 blanke en ca. 20.000 zwarte gevangenen overleefden deze kampen niet.

Opheffing[bewerken]

Ten slotte werd de ZAR gedwongen de Vrede van Vereeniging (1902) te tekenen waarmee de republiek onder Brits bestuur kwam als een kroonkolonie, genaamd de Transvaalkolonie. In 1907 werd generaal Louis Botha premier. In 1910 werd de ZAR onder de naam Transvaal één van de vier provincies van de Unie van Zuid-Afrika.

Maatschappij[bewerken]

Uitzicht op het Kerkplein in Pretoria uit 1899, waar Paul Kruger de Oude Raadzaal verlaat

Staatsinrichting[bewerken]

De Zuid-Afrikaansche Republiek werd geregeerd door een president die om de vijf jaar werd verkozen. Stemrecht was weggelegd voor blanke, calvinistische mannen van 21 jaar of ouder, uitlanders uitgezonderd. Volgens het model van trias politica diende de Volksraad als wetgevende macht, de Uitvoerende Raad als uitvoerende macht en de landdrosten als rechterlijke macht.[7]

Het Nederlands werd op 30 juli 1888 ingesteld als officiële taal van de ZAR ("De Hollandsche taal is de officieele taal des lands. Alle andere talen zijn vreemde talen.")[8] Hoewel de schrijftaal en het volkslied van Transvaal in formeel Nederlands waren had de spreektaal meer overeenkomsten met het hedendaagse Afrikaans. De vlag van de ZAR, bekend als de Vierkleur, bestond uit de vlag van Nederland met een verticale groene streep aan de kant van de mast. Op 24 februari 1874 verving president Burgers de Vierkleur met de zogenaamde Voortrekkersvlag, maar op 10 mei 1875 werd echter weer de Vierkleur ingesteld.[9]

Typen van Transvalers door Gerardus Johannes Bos, 1882

Religie[bewerken]

De Zuid-Afrikaansche Republiek had drie officiële kerken, allen calvinistisch: de Nederduits Hervormde Kerk (NH Kerk), de Nederduits Gereformeerde Kerk (NG Kerk) en de Gereformeerde Kerk.[10] In 1885 werden de NH Kerk en de NG Kerk verenigd, maar deze fusie liep in 1892 stuk. Rooms-katholieken en Joden hadden religieuze vrijheid, maar mochten geen overheidsfunctie bekleden.[11] In 1898 opende Paul Kruger de eerste synagoge van de ZAR in Pretoria.

Leger[bewerken]

Alle blanke mannen van 16 tot 60 jaar waren dienstplichtig, met uitzondering van Volksraadsleden, ambtenaren, kerkelijke beambten, erkende onderwijzers en winkeliers. Per district vormden zij een commando die onder bevel stond van een veldkornet. De veldkornet was verantwoordelijk voor de openbare orde van zijn district en stond onder bevel van een commandant, die op zijn beurt gehoorzaam was aan de commandant-generaal, de opperbevelhebber van het land.[12]

Bevolking[bewerken]

De Boeren van de ZAR waren over het algemeen eenvoudige en vrome veehouders. Met een bevolking van ca. 32.000 Boeren (en ca. 6.000 Europeanen) tegenover ca. 500.000 zwarten (schattingen uit 1880)[1] waren de Boeren een minderheid in eigen land, al helemaal na de massale immigratie van uitlanders tijdens de goudkoorts. Enige gelijkwaardigheid van blank en zwart werd in artikel 9 van de grondwet afgewezen: hierin staat dat het volk "geene gelijkstelling van gekleurden met blanke ingezeten" wil toestaan. Het daaropvolgende artikel verbood slavernij.[13]

Europese geschiedenis in Zuid-Afrika

Charles Bell - Jan van Riebeeck se aankoms aan die Kaap.jpg

Van
VOC Tussenstation (1652)
tot en met de
Republiek Zuid-Afrika (heden)


Vlag van de Vereenigde Oost-Indische Compagnie Vlag van Nederland Vlag van de Bataafse Republiek Vlag van Republiek Natalia Vlag van Oranje Vrijstaat Vlag van Transvaal
Vlag van Kaapkolonie Vlag van kolonie Oranjerivier Vlag van kolonie Transvaal Vlag van Zuid-Afrika 1912-1928
Vlag van Zuid-Afrika 1928=1994 Vlag van Zuid-Afrika
..Naar chronologie
  • Brits Zuid-Afrika (1902-1910)
  • Onafhankelijkheid (1931-heden)

Portaal  Portaalicoon  Zuid-Afrika
Portaal  Portaalicoon  Geschiedenis

Staatspresidenten[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Lijst van staatspresidenten van de Zuid-Afrikaansche Republiek voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De staatspresidenten van de Zuid-Afrikaansche Republiek waren:

Termijnv President Noten
18571863 Marthinus Wessel Pretorius 1ste president
18631864 Willem Cornelis Janse van Rensburg 2de president
18641871 Marthinus Wessel Pretorius 3de president
18711877 Thomas François Burgers 4de president
18771881 Engelse overheersing
18811883 Pretorius, Kruger en Petrus Jacobus Joubert Driemanschap
18831902 Stephanus Johannes Paulus Kruger 5de president

Verder lezen[bewerken]

  • Lion Cachet, F. De Worstelstrijd der Transvalers aan het Volk van Nederland verhaald. J. Kruyt, Amsterdam / J.F. du Toit, Paarl, 1882
  • Wilson, M. en L. eds. The Oxford history of South-Africa II: 1870-1966, Oxford, Clarendon 1971
  • Davenport, T.R.H. South Africa. A modern history, 1978
  • Pakenham, Th. The Boer War, 1979
  • Pakenham, Th. The scramble for Africa 1876-1912, London, Abacus 1991
  • Wesseling, H.L. Verdeel en heers. De deling van Africa 1880-1914, Amsterdam, Bert Bakker 1991
  • Bossenbroek, M. De Boerenoorlog. Atheneum - Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2013. ISBN 9789025369934.

Zie ook[bewerken]

Voetnoten

  1. a b Lion Cachet, Frans, p.349-350
  2. Swart, M.J. p.86
  3. Swart, M.J. p.16
  4. Swart, M.J. p.54
  5. Swart, M.J. p.331
  6. (en) Kruger, S.J.P., 1902: The memoirs of Paul Kruger, George N. Morang Company, Limited, Toronto, p.105-107[1]
  7. Lion Cachet, Frans, p.394-399
  8. (en) Eybers, G.W.: Select constitutional documents illustrating South African history, 1795-1910. Routledge, Londen, 1918, p.482[2]
  9. Swart, M.J. p.308
  10. Lion Cachet, Frans, p.399-404
  11. (en) McKenzie, Frederick Arthur, 1900: The real Kruger and the Transvaal, Street & Smith publishers, New York, p.16[3]
  12. Lion Cachet, Frans, p.398
  13. Lion Cachet, Frans, p.395

Bronnen

  • (af) Swart, M.J., e.a. (red.): Afrikaanse Kultuuralmanak. Aucklandpark: Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge, 1980. ISBN 0-620-04543-4
  • Lion Cachet, Frans: De Worstelstrijd der Transvalers aan het Volk van Nederland verhaald. J. Kruyt, Amsterdam / J.F. du Toit, Paarl, 1882[4]