Zuid-Afrikaansche Republiek

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Zuid-Afrikaansche Republiek
Transvaal
 Potchefstroom
 Republiek van Lydenburg
 Zoutpansberg
 Klein Vrystaat
 Nieuwe Republiek
1856–1877
1881 - 1902
Transvaalkolonie 
Flag of Transvaal.svg Coat of Arms of the South African Republic.gif
(Details) (Details)
Motto
Eendracht maakt macht
(af) Eendragt maakt magt
Kaart
De Zuid-Afrikaansche Republiek rond 1890
De Zuid-Afrikaansche Republiek rond 1890
Algemene gegevens
Hoofdstad Pretoria (1860-1902)
Potchefstroom (1856-1860)
Oppervlakte 262 499 km²
Talen Nederlands (off.)
Engels
Bantoetalen
Religie(s) Nederduits Gereformeerde Kerk
Nederduits Hervormde Kerk
Gereformeerde Kerk
Volkslied Volkslied van Transvaal
Munteenheid Transvaalse Pond
Regering
Regeringsvorm Republiek
Staatshoofd Staatspresident (1866-1902)
Voorzitter van de Uitvoerende Raad (1856-1866)
Legislatuur Volksraad
Geschiedenis
- Oprichting door Boeren 1856
- Verovering door Britse Rijk 1902

De Zuid-Afrikaansche Republiek of ZAR, informeel bekend als Transvaal, was een onafhankelijk land in Zuidelijk Afrika in de tweede helft van de 19e eeuw dat geregeerd werd door Nederlandstalige Boeren. Het mag niet verward worden met de hedendaagse Republiek van Zuid-Afrika. De hoofdstad was Pretoria (gesticht in 1855), hoewel Potchefstroom voor een korte tijd diende als de regeringszetel.

De ZAR werd opgericht in 1852, en was onafhankelijk van 1856 tot 1902, met een korte Britse overheersing van 1877 tot 1881 die werd teruggedraaid na de Eerste Boerenoorlog. Deze oorlog en het leiderschap van president Paul Kruger betekende een keerpunt in de geschiedenis van de ZAR, dat van een ongeorganiseerd en failliet land transformeerde tot een rijke en militair sterke Boerenstaat, mede dankzij de ontdekking van goud bij de Witwatersrand. Dit leidde echter ook tot oplopende spanningen met het Britse Rijk die uiteindelijk zouden leiden tot de veel grotere Tweede Boerenoorlog, waarin zusterrepubliek Oranje Vrijstaat aan Transvaalse zijde meevocht tegen de Britten.

De oorlog werd door de Boeren verloren en in 1902 werd de ZAR opnieuw en voorgoed geannexeerd door het Verenigd Koninkrijk. In 1910 werd het gebied de provincie Transvaal van de Unie van Zuid-Afrika.

Geschiedenis[bewerken]

Voortrekkers op de Grote Trek

Stichting[bewerken]

Vóór de Grote Trek werd het gebied van Transvaal bevolkt door verschillende Bantoevolken. Vanwege de genocidale Mfecane van Mzilikazi was het gebied dunbevolkt en konden de Nederlandstalige Voortrekkers na de Britse annexatie van de Kaapkolonie en de Republiek Natalia zich zonder al te veel tegenstand in Transvaal vestigen. Klerksdorp werd in 1837 de eerste Europese nederzetting in Transvaal, gevolgd door Potchefstroom in het volgende jaar. De republiek Potchefstroom fuseerde op op 9 april 1844 met de republiek Winburg tot de Republiek Winburg-Potchefstroom, maar Winburg werd in 1848 geannexeerd door de Oranjeriviersoevereiniteit.

De vroege Voortrekkers kwamen in Transvaal in conflict met de Matabale en hun koning Mzilikazi, die naar het noorden werd verdreven onder leiding van de Voortrekker Andries Hendrik Potgieter. In 1848 voegde Andries Pretorius zich bij de Transvaalse trekkers.

Erkenning[bewerken]

Op 17 januari 1852 erkende het Verenigd Koninkrijk, dat de Kaapkolonie in bezit had, de onafhankelijkheid van de republiek bij de Conventie van Zandrivier, getekend door Pretorius. Twee jaar later werd in het Contract van Bloemfontein ook de onafhankelijkheid van de Oranje Vrijstaat erkend.

Pas in 1856 kan van de stichting van de ZAR gesproken worden, nadat in de hoofdstad Potchefstroom de constitutie van de republiek werd geschreven. Marthinus Wessel Pretorius, zoon van Andries Pretorius, werd de eerste Voorzitter van de Uitvoerende Raad van de ZAR, de hoogste positie in het land.

Conflict met de Oranje Vrijstaat[bewerken]

In 1857 kwam de ZAR bijna in oorlog met hun zuidburen in de Oranje Vrijstaat. Voorzitter van de Uitvoerende Raad Pretorius wilde de twee republieken tot één machtige staat fuseren. De Vrijstaat stemde daar echter niet mee in waarop Transvaalse troepen de Vrijstaat binnenvielen. Er werd echter al snel vrede gesloten en beide republieken werden bondgenoten tot het einde; Pretorius zou later nog tegelijkertijd president worden van de Vrijstaat en Transvaal.

In 1860 voegden de Boerenrepublieken van Zoutpansberg en Lydenburg zich bij de ZAR. De stad Pretoria, vernoemd naar Andries Pretorius, verving Potchefstroom als hoofdstad van de republiek omdat deze centraler in het land lag.[1]

Periode van onrust[bewerken]

Nadat Pretorius in 1859 ook gekozen werd tot staatspresident van de Oranje Vrijstaat, liet de Volksraad dit niet toe. Na zes maanden werd Pretorius' voorzitterschap opgeschorst en werd hij vervangen door Johannes Hermanus Grobler. Commandant-generaal van de ZAR, Stephanus Schoeman, leidde een opstand tegen Grobler en nam hierna zijn plaats in.

De Volksraad was niet gediend van Schoemans onconstitutionele overname van het leiderschap en onder leiding van raadslid Paul Kruger werd Schoeman afgezet waarna hij werd opgevolgd door Willem Cornelis Janse van Rensburg. Schoemans verzet tegen de regering leidde tot de Transvaalse Burgeroorlog, die hij uiteindelijk verloor. In 1864 werd Pretorius weer tot voorzitter herkozen.

In 1867 werd de voormalige hoofdstad van Zoutpansberg, Schoemansdal geëvacueerd vanwege een aanval van de vijandelijke Venda en voorgoed verlaten. Ondertussen ging het economisch steeds slechter met de ZAR. In deze tijd was Transvaal, in tegenstelling tot de Vrijstaat, nog een vrij rommelig en onsamenhangend geheel.

President Thomas François Burgers kon in 1877 de Britse annexatie van de ZAR niet voorkomen

In 1871 werd de Kapenaar Thomas François Burgers tot president van de ZAR gekozen (na een grondwetswijziging in 1866 de hoogste positie in plaats van voorzitter), maar zijn regering wist het land niet redden. De oorlog met de Marota van koning Sekhukhune werd verloren en er heerste grote onrust in het land. In deze tijd besloot de Britse regering van Benjamin Disraeli dat er een Zuid-Afrikaanse federatie (onder Brits bestuur) moest komen waarbij ook de beide boerenrepublieken moesten worden gevoegd. De diamantvondsten bij Kimberley in de Oranje Vrijstaat waren daar niet geheel vreemd aan.

Annexatie[bewerken]

President Burgers probeerde het gevaar af te wenden door betrekkingen aan te knopen met vreemde mogendheden, zoals Nederland en Portugal, en plannen te maken voor een treinverbinding naar de Portugese haven in Lourenço Marques (Maputo). Dit zinde de Britse regering allerminst en gebruikmakend van het feit dat Burgers een relatieve buitenstaander was die van conservatieve kringen in de ZAR bitter weinig steun genoot, stuurde Londen op 20 januari 1877 Sir Theophilus Shepstone naar Pretoria om over grieven te praten. President Burgers zag geen kansen om de onafhankelijkheid van zijn republiek te behouden waarna Shepstone op 12 april de ZAR annexeerde voor het Verenigd Koninkrijk. De onafhankelijke republiek was officieel omgedoopt tot de Britse Transvaalkolonie.

President Paul Kruger, de meest prominente Boer tijdens en tussen de Boerenoorlogen

Eerste Boerenoorlog[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Eerste Boerenoorlog voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Het duurde tot december 1880 alvorens onder de Transvalers sprake was van verzet. Bij Paardekraal (het huidige Krugersdorp) vond een grote saamtrek (vergadering) plaats waar een driemanschap werd aangesteld, bestaande uit Paul Kruger, Piet Joubert en Marthinus Wessel Pretorius. Er ontstonden een reeks schermutselingen en op 27 februari 1881 werden de Britten bij Majuba overtuigend verslagen. In augustus volgde een vredesverdrag waarbij de Britten opnieuw de onafhankelijkheid, zij het onder suzereiniteit, van de ZAR erkenden. Met de Conventie van Londen van 27 februari 1884 bedong Kruger voor de ZAR volledige onafhankelijkheid van Engeland, maar werden Stellaland en Goosen afgestaan.

Rol Duitsers en Nederlanders[bewerken]

Uitzicht op het Kerkplein in Pretoria uit 1899, waar Paul Kruger de Oude Raadzaal verlaat

In Duitsland en Nederland deed de hernieuwde onafhankelijkheid en de moed waarmee de Transvalers zich tegen de supermacht van die tijd hadden verdedigd een golf van belangstelling ontstaan voor een gebied dat voordien zelden veel aandacht gekregen had. Er ontstond zelfs een bescheiden emigratiestroom naar de ZAR. Hoewel de aantallen niet erg groot waren, waren de nieuwkomers van groot belang voor de ZAR omdat zij met administratieve kennis aankwamen waar de ZAR groot gebrek aan had. Zo haalde Kruger de jonge Nederlander Willem Johannes Leyds naar Afrika om voor de staat te werken als staatsprocureur.

Ook het oude idee van de spoorlijn naar de Portugese kust werd weer van stal gehaald en ook daarin speelden Nederlanders een belangrijke rol. Op overigens erg moeizame wijze kwam de Nederlandsch-Zuid-Afrikaansche Spoorwegmaatschappij (NZASM) tot stand die op even moeizame wijze aan het grote karwei begon. De omstandigheden van de spoorwegwerkers waren weinig verheffend, maar de NZASM was een duidelijke manifestatie van Nederlands belang bij de Zuid-Afrikaanse zaak. Vele Nederlanders die in die dagen naar Afrika vertrokken, kwamen bij deze maatschappij in dienst, onder wie Cor van Gogh, de jongste broer van de schilder Vincent van Gogh.

In Transvaal was zeker niet iedereen zo blij met de grote invloed uit het verre Nederland, maar president Kruger kon zich geen betere ondersteuning wensen. Met de stok van de treinverbinding achter de deur kon hij de Britten tot betere handelsvoorwaarden en tarieven bewegen.

Johannesburg in 1899

Goud en uitlanders[bewerken]

Inmiddels leek voor de ZAR letterlijk een gouden toekomst weggelegd te zijn door de vondst van grote hoeveelheden van dit metaal aan de Witwatersrand. Het betekende echter ook een grote toestroom van uitlanders die hun geluk kwamen beproeven bij het snel uit de grond schietende Johannesburg. Het Britse bestuur in Kaapstad onder Cecil Rhodes en Alfred Milner, die plannen hadden voor een Brits Rijk van Kaapstad tot Caïro, zag dat alles met lede ogen aan. Cecil Rhodes financierde in 1896 een staatsgreep van de uitlanders tegen de ZAR. Deze Jameson Raid mislukte echter. De Engelse gouverneur Milner gebruikte het uitlanderprobleem als een drukmiddel op Kruger, door voor deze grotendeels Engelstalige groep stemrecht op te eisen tijdens de onderhandelingen te Bloemfontein.

Boerencommando's bij de Slag van Spionkop, Tweede Boerenoorlog

Tweede Boerenoorlog[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Tweede Boerenoorlog voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

In 1899 brak de Tweede Boerenoorlog uit. Deze werd begonnen door Kruger, toen hij zag dat de Britten almaar meer versterkingen van overzee aantrokken. De oorlog verliep voor de Britten helemaal niet volgens plan, vooral omdat de Boeren het terrein veel beter wisten te gebruiken. Uiteindelijk hanteerden de Britten de tactiek van de verschroeide aarde met een belangrijke nieuwigheid: concentratiekampen.

Opheffing[bewerken]

Ten slotte werd de ZAR gedwongen de Vrede van Vereeniging (1902) te tekenen waarmee de republiek onder Brits bestuur kwam als een kroonkolonie, genaamd de Transvaalkolonie. In 1910 werd de ZAR onder de naam Transvaal één van de vier provincies van de Unie van Zuid-Afrika.

Europese geschiedenis in Zuid-Afrika

Charles Bell - Jan van Riebeeck se aankoms aan die Kaap.jpg

Van
VOC Tussenstation (1652)
tot en met de
Republiek Zuid-Afrika (heden)


Vlag van de Vereenigde Oost-Indische Compagnie Vlag van Nederland Vlag van de Bataafse Republiek Vlag van Republiek Natalia Vlag van Oranje Vrijstaat Vlag van Transvaal
Vlag van Kaapkolonie Vlag van kolonie Oranjerivier Vlag van kolonie Transvaal Vlag van Zuid-Afrika 1912-1928
Vlag van Zuid-Afrika 1928=1994 Vlag van Zuid-Afrika
..Naar chronologie
  • Brits Zuid-Afrika (1902-1910)
  • Onafhankelijkheid (1931-heden)

Portaal  Portaalicoon  Zuid-Afrika
Portaal  Portaalicoon  Geschiedenis

Staatspresidenten[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Lijst van staatspresidenten van de Zuid-Afrikaansche Republiek voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De staatspresidenten van de Zuid-Afrikaansche Republiek waren:

Termijn President Noten
18571863 Marthinus Wessel Pretorius 1ste president
18631864 Willem Cornelis Janse van Rensburg 2de president
18641871 Marthinus Wessel Pretorius 3de president
18711877 Thomas François Burgers 4de president
18771881 Engelse overheersing
18811883 Pretorius, Kruger en Petrus Jacobus Joubert Driemanschap
18831902 Stephanus Johannes Paulus Kruger 5de president

Verder lezen[bewerken]

  • Davenport, T.R.H. South Africa. A modern history, 1978
  • Pakenham, Th. The Boer War, 1979
  • Pakenham, Th. The scramble for Africa 1876-1912, London, Abacus 1991
  • Wesseling, H.L. Verdeel en heers. De deling van Africa 1880-1914, Amsterdam, Bert Bakker 1991
  • Wilson, M. en L. eds. The Oxford history of South-Africa II: 1870-1966, Oxford, Clarendon 1971
  • Bossenbroek, M., De Boerenoorlog. Atheneum - Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2013. ISBN 9789025369934.

Zie ook[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. (af) Swart, M.J., e.a. (red.): Afrikaanse Kultuuralmanak. Aucklandpark: Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge, 1980, p.331. ISBN 0-620-04543-4