Zwanenmeer

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Adelaide Giuri als Odette en Mikhail Mordkin als Prins Siegfried met twee kinderen als kleine zwanen in Alexander Gorsky's uitvoering van het Zwanenmeer van Petipa/Ivanov voor het Bolsjoi Theater in Moskou in 1901

Het Zwanenmeer (Russisch: Лебединое Озеро, Lebedinoje Ozero) is een ballet van de choreografen Marius Petipa en Lev Ivanov op de muziek van Pjotr Iljitsj Tsjaikovski.

Geschiedenis[bewerken]

Tamara Karsavina als Odile en Pierre Vladimirov als Siegfried in de originele Petipa/Ivanov-productie in Sint Petersburg in 1915

Het ballet werd gemaakt op verzoek van het Keizerlijk Theater in Moskou. De aangezochte componist was Tsjaikovski die er een jaar over deed om de muziek te schrijven. De compositie werd in 1876 voltooid. De oorspronkelijke choreograaf was Julius Reisinger. De première was in het Bolsjojtheater te Moskou op 4 maart 1877. Deze uitvoering was een verkorte versie van het complete werk. Aanvankelijk was het ballet geen groot succes omdat het publiek moest wennen aan het gegeven dat de muziek zo'n overheersende rol vervulde en de choreografie er dienstbaar aan was en enkel diende als secundaire uitbeelding van de verhaallijn die primair door de muziek bepaald werd. Pas na de dood van de componist werd het werk voor het eerst in zijn volledige lengte uitgevoerd op 17 februari 1895 in Sint-Petersburg. Het is uiteindelijk een van de meest uitgevoerde balletten ter wereld geworden en de meeste huidige uitvoeringen sluiten in de gekozen choreografie nog nauw aan bij het origineel van Petipa en Ivanov. Het ballet geldt als een van de hoogtepunten van het klassiek-romantische balletgenre.

Verhaallijn[bewerken]

In het kasteel[bewerken]

Prins Siegfried wordt op zijn verjaardagsfeest aan het koninklijke hof gedwongen door zijn ouders uit de aanwezige meisjes een bruid te kiezen. Hij is boos en verdrietig omdat hij niet uit liefde en vrije keuze een vrouw mag uitzoeken en verlaat het bal om in het bos buiten te gaan jagen om zijn zinnen te verzetten.

Het zwanenmeer[bewerken]

Derde akte, uitvoering op 8 oktober 2004 in de Weense Staatsopera. Simone Noja als Odile en Jürgen Wagner als Siegfried

Hij ziet een vlucht zwanen overvliegen, volgt ze naar de rand van een meertje in het bos en richt zijn boog. Als hij er een in het vizier heeft schiet hij niet, want voor zijn ogen verandert de zwaan in een prachtige jonge vrouw gekleed in een witte jurk van zwanenveren. Hij benadert haar en de twee dansen samen. Het meisje vertelt hem dat zij prinses Odette is die met haar gezellen ontvoerd is door een boze tovenaar, Von Rothbart, die de meisjes betoverd heeft zodat zij overdag zwanen zijn en alleen 's nachts weer tijdelijk meisjes worden. Ze verblijven 's nachts bij het meer in het bos dat gevormd is door de tranen van de ouders van Odette toen die hoorden van de ontvoering. Siegfried wordt verliefd op Odette, zweert eeuwige trouw aan haar en wil dat door een huwelijk bezegelen. Dit is de enige manier om de betovering van Von Rothbart te verbreken. De tovenaar verschijnt ten tonele en Siegfried dreigt hem te doden maar Odette komt tussenbeide. Als Von Rotbart zou sterven voordat de betovering verbroken is, kan deze niet meer ongedaan worden gemaakt. De prins keert terug naar het bal in het koninklijk kasteel.

Het bedrog[bewerken]

Vierde acte uitvoering op 8 oktober 2004 in de Weense Staatsopera. Simone Noja als Odette

In het kasteel verschijnt even later ook Von Rotbart in vermomming samen met zijn eigen dochter Odile, die er identiek aan Odette uitziet behalve dat haar verenkleed zwart is in plaats van wit. De prins denkt dat het Odette is en danst met haar. Hij stelt haar voor aan de hofhouding en verklaart dat hij met haar wil trouwen. Op dat moment kijkt hij om en ziet dat de echte Odette inmiddels ook gearriveerd is en realiseert zich dat hij een vreselijke vergissing heeft gemaakt maar het is te laat, hij is haar door zijn verklaring niet trouw gebleven en de betovering is niet ongedaan gemaakt.

Verschillende apotheoses[bewerken]

Anna Sobechshanskaya als Odette in Julius Reisinger's originele productie van het ballet in Moskou in 1877

Op dit moment in het ballet zijn er verschillende versies ontstaan hoe het verder gaat. In de originele uitvoering, zich beiden realiserend dat de betovering nimmer verbroken kan worden, plegen Siegfried en Odette samen zelfmoord door in het meer te springen en zichzelf te verdrinken. Ook Von Rothbart sterft als resultante omdat hij door hun keuze voor de dood de macht over hen is verloren. Dit zelfmoordelement kwam uit de romantische traditie van onmogelijke relaties waarin een of beide partners dan kozen voor de dood. In latere versies zijn er vele variaties ontstaan op dit slot, ook ingegeven door het onherroepelijke van de tragiek die het publiek emotioneel ontzette omdat een sprookje toch per definitie een gelukkig einde behoort te kennen. De slotscènes zijn zo wereldwijd gaan variëren van positief romantisch tot tragisch romantisch met vele tussenvormen. Soms is er een slotgevecht geënsceneerd tussen de tovenaar en de prins waarin de prins overwint door één van de zwanenvleugels van de tovenaar te breken waardoor de betovering alsnog verbroken wordt en Odette haar zwanengedaante kwijtraakt. Deze versie wordt vaak heden ten dage gekozen door gezelschappen in voorstellingen die mede op kinderen gericht zijn. Soms wordt gekozen voor de gezamenlijke zelfmoord in het meer, maar is er een slotscène toegevoegd waarin de twee geliefden hand in hand naar de hemel oprijzen. Maar ook is er een slotscène waarin de prins alleen te zien is, in diepe droefenis verzonken nadat Odette weer voor eeuwig een zwaan is geworden en is het element van de gezamenlijke zelfmoord helemaal verlaten.

Tsjaikovski's compositie[bewerken]

Hieronder volgt de opbouw van de oorspronkelijke partituur van Tsjaikovski. De bijgewerkte versie door Riccardo Drigo kent een andere opbouw. De oorspronkelijk Franse titels zijn vrij naar het Nederlands vertaald. Tempoaanduidingen van de delen uit het ballet zijn niet vertaald.

Eerste bedrijf[bewerken]

  • Introductie: Moderato assai, Allegro non troppo
  • Nr. 1 Scène: Allegro giusto
  • Nr. 2 Wals: Tempo di valse
  • Nr. 3 Scène: Allegro moderato
  • Nr. 4 Pas de trois
nr.4-1 Entrée: Allegro
nr.4-2 Andante sostenuto
nr.4-3 Variatie: Allegro simplice, Presto
nr.4-4 Variatie: Moderato
nr.4-5 Variatie: Allegro
nr.4-6 Coda: Allegro vivace
  • Nr. 5 Pas de deux voor twee pretmakers (deze werd later bekend in een bewerkte versie als de Zwarte Zwaan Pas de Deux)
  • Nr. 6 Pas d'action: Andantino quasi moderato – Allegro
  • Nr. 7 Sujet (Introductie voorDans met de Kobolden)
  • Nr. 8 Dans met de Kobolden': Tempo di polacca
  • Nr. 9 Finale: Sujet, Andante

Tweede bedrijf[bewerken]

Ontwerp van F. Gaanen voor het decor van het tweede bedrijf van het Zwanenmeer, uitvoering: Moskou, 1877
  • Nr. 10 Scène: Moderato
  • Nr. 11 Scène: Allegro moderato, Moderato, Allegro vivo
  • Nr. 12 Scène: Allegro, Moderato assai quasi andante
  • Nr. 13 Dans van de Zwanen
nr.13-1 Tempo di valse
nr.13-2 Moderato assai
nr.13-3 Tempo di valse
nr.13-4 Allegro moderato (werd later het alom bekende Dans van de kleine Zwanen)
nr.13-5 Pas d'action: Andante, Andante non troppo, Allegro
nr.13-6 Tempo di valse
nr.13-7 Coda: Allegro vivo
  • Nr. 14 Scène: Moderato

Derde bedrijf[bewerken]

  • Nr. 15 Scène: March – Allegro giusto
  • Nr. 16 Ballabile: Dans van het Corps de Ballet en de Dwergen: Moderato assai, Allegro vivo
  • Nr. 17 Binnenkomst van de Gasten en de Wals: Allegro, Tempo di valse
  • Nr. 18 Scène: Allegro, Allegro giusto
  • Nr. 19 Grand Pas de six.
nr.19-1 Entrée: Moderato assai
nr.19-2 Variatie 1: Allegro
nr.19-3 Variatie 2: Andante con moto
nr.19-4 Variatie 3: Moderato
nr.19-5 Variatie 4: Allegro
nr.19-6 Variatie 5: Moderato, Allegro simplice
nr.19-7 Grand Coda: Allegro molto
  • Appendix I: Pas de deux voor Anna Sobeshchanskaya gestileerd uit Tchaikovsky ‘s muziek door Léon Minkus (ook wel gekend als de Tsjaikovski Pas de Deux)
  • Nr. 20 Hongaarse dans': Czardas – Moderato assai, Allegro moderato, Vivace
  • Appendix II. Russische dans, geschreven voor Pelagia Karpakova: Moderato, Andante simplice, Allegro vivo, Presto
  • Nr. 21 Spaanse dans: Allegro non troppo (Tempo di bolero)
  • Nr. 22 Napolitaanse/Venetiaanse dans: Allegro moderato, Andantino quasi moderato, Presto
  • Nr. 23 Mazurka: Tempo di mazurka
  • Nr. 24 Scène: Allegro, Tempo di valse, Allegro vivo

Vierde bedrijf[bewerken]

  • Nr. 25 Entr'acte: Moderato
  • Nr. 26 Scène: Allegro non troppo
  • Nr. 27 Dans van de kleine Zwanen: Moderato
  • Nr. 28 Scène: Allegro agitato, Molto meno mosso, Allegro vivace
  • Nr. 29 Scène finale: Andante, Allegro, Alla breve, Moderato e maestoso, Moderato

Personages[bewerken]

De belangrijkste personages zijn Siegfried, Odette, Odile en Van Rothbart.

  • Siegfried - Prins van bijna 21 jaar oud. Hij wordt koning, maar om dat te worden, moet hij eerst trouwen. Hij is een hele trouwe, gevoelige vastberaden jongen. Hij wordt namelijk smoorverliefd op de mooie Odette, met wie hij eigenlijk niet kan trouwen, omdat ze een zwaan is. Toch blijft hij trouw aan haar door niet de andere prinsessen te kiezen met wie hij ook kan trouwen als hij wil. Hij wil namelijk trouwen met iemand van wie hij echt houdt: Odette. Toch is hij misschien een beetje dom en erg goedgelovig, doordat hij het verschil niet ziet tussen Odette en Odile en dus met de verkeerde trouwt.
  • Odette - Beeldschoon meisje dat overdag een zwaan is en ’s nachts een meisje. Ze is net als Siegfried onschuldig en gevoelig. Ze wil ook graag met Siegfried trouwen. Maar kan het helaas niet verhelpen dat Siegfried met de verkeerde trouwt. Hierdoor is ze radeloos van verdriet.
  • Baron Van Rothbart - Boze, valse tovenaar die Odette en haar vriendinnen gevangen houdt in een zwanenlichaam. Hij laat zijn dochter met Siegfried trouwen. Dit doet hij door Odile om te toveren naar Odette.
  • Odile - De dochter van Van Rothbart. Ze bedriegt Siegfried en voorkomt zo dat Odettes vervloeking verbroken wordt.

Trivia[bewerken]

Het Zwanenmeer speelt een prominente rol in de film Black Swan uit september 2010, met Natalie Portman in de rol van witte én zwarte zwaan.

Bronnen, noten en/of referenties