17e eeuw

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Overzicht van de jaren in en rond de 17e eeuw
Jaren 90 1590 1591 1592 1593 1594 1595 1596 1597 1598 1599
Jaren   0 1600 1601 1602 1603 1604 1605 1606 1607 1608 1609
Jaren 10 1610 1611 1612 1613 1614 1615 1616 1617 1618 1619
Jaren 20 1620 1621 1622 1623 1624 1625 1626 1627 1628 1629
Jaren 30 1630 1631 1632 1633 1634 1635 1636 1637 1638 1639
Jaren 40 1640 1641 1642 1643 1644 1645 1646 1647 1648 1649
Jaren 50 1650 1651 1652 1653 1654 1655 1656 1657 1658 1659
Jaren 60 1660 1661 1662 1663 1664 1665 1666 1667 1668 1669
Jaren 70 1670 1671 1672 1673 1674 1675 1676 1677 1678 1679
Jaren 80 1680 1681 1682 1683 1684 1685 1686 1687 1688 1689
Jaren 90 1690 1691 1692 1693 1694 1695 1696 1697 1698 1699
Jaren   0 1700 1701 1702 1703 1704 1705 1706 1707 1708 1709

De 17e eeuw (van de christelijke jaartelling) is de 17e periode van 100 jaar, dus bestaande uit de jaren 1601 tot en met 1700. De 17e eeuw behoort tot het 2e millennium.

Belangrijke gebeurtenissen en ontwikkelingen[bewerken]

Het Oost-Indisch Huis te Amsterdam
Zeevaart en kolonialisme
  • Opkomst en bloeitijd van de Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC). 1770 Nederlandse schepen varen naar de Oost; 41 van hen vergaan tijdens de reis.
  • De VOC sticht een verversingstation aan Kaap de Goede Hoop, dat in de loop van de eeuw uitgroeit tot de Kaapkolonie.
  • Walvisvaart bij Spitsbergen. De Noordsche Compagnie en later ook particuliere reders uit De Rijp roeien de kolonie Groenlandse walvissen daar bijna uit. In het walvisstation Smeerenburg wordt uit het walvisvet traan gekookt.
  • Drie Engelse oorlogen maken duidelijk bij wie in de komende eeuwen de heerschappij op de zeeën zal berusten.
  • Een galjoen is een verdere ontwikkeling van de kraak en verschilt hiervan doordat de zeer hoge en gekromde vooropbouw, het voorkasteel, vervangen wordt door een lage, smalle en ver naar voren uitstekende boeg waarachter een loodrechte voorkant van de eigenlijke romp oprijst. De combinatie van lagere voorkant en hoge achterkant levert het typische silhouet op van het 17e-eeuwse zeilschip.
Europa
  • De Dertigjarige Oorlog tussen het protestantse noorden van Europa en het katholieke zuiden, maakt van Duitsland een groot kerkhof.
  • Engeland wordt geregeerd door het Schotse Huis Stuart. De koningen uit dit Huis komen regelmatig in conflict met het parlement vanwege hun katholieke en autocratische neigingen. Een van de twistpunten is de bescherming van rechten van arrestanten. Deze worden ten slotte in 1679 gedefinieerd in de Habeas corpus Act, waarmee een universeel beginsel is geboren. Uiteindelijk wordt de Nederlandse stadhouder Willem III van Oranje-Nassau uitgenodigd om het eiland als constitutioneel vorst te besturen, samen met zijn vrouw Mary Stuart.
  • Zweden wordt een Europese grootmacht, met territoria in het huidige Rusland, Finland, Duitsland, Estland en Letland. Er is zelfs enige jaren een nederzetting in Amerika: Nieuw-Zweden.
  • Rusland krijgt na de Tijd der troebelen een nieuwe dynastie: het Huis Romanov.
  • In de Slag bij Rocroi (1643) behaalt Frankrijk aan de eigen noordgrens een verrassende overwinning op Spanje, waarmee Frankrijk de hegemonie op het continent overneemt. Het zal die de volgende zestig jaar niet meer afstaan. Het land ontwikkelt zich onder de Bourbons tot een absolute monarchie. De adel verliest haar land en haar macht, en verwordt tot een geldverslindende hofadel. De godsdienstvrijheid wordt in twee stappen, in 1629 en 1685 teruggedraaid. De buitenlandse handel wordt door het protectionisme beperkt. Door de voortdurende oorlogen ontstaat een groot rijk binnen verdedigbare grenzen, maar met overal om zich heen vijandelijke mogendheden.
  • Europa wordt getroffen door een aantal pestepidemieën. De joden krijgen daarvan de schuld en worden het slachtoffer van pogroms.
  • De Midden-Italiaanse stad Castro en haar omgeving zijn het toneel van oorlogen tussen het Hertogdom Parma en de Kerkelijke Staat. Ten slotte laat de Paus de stad helemaal verwoesten.
Spaanse Nederlanden
  • De 17e eeuw brengt voor de Zuidelijke Nederlanden een aaneenschakeling van oorlogen, vernielingen, belegeringen, plunderingen en blokkades. Geprangd tussen de grootmachten, is het gebied overgeleverd aan strijdende legers in steeds wisselende allianties.
  • Vanaf 1620 vormt de Antwerpenaar Abraham Verhoeven zijn onregelmatig uitgegeven pamfletten om tot een regelmatig verschijnende krant, de eerste die in de Zuidelijke Nederlanden verschijnt. Hij blijft de "Nieuwe Tijdinghen" tot 1629 uitgeven. Daarna geeft hij de "Wekelijckse Tijdinghen uyt verschiyde quartieren": een verandering niet alleen van naam, maar ook van periodiciteit en van drukformaat.
  • De Engelse jezuïeten bouwen vanuit Sint-Omaars in huidig Frans-Vlaanderen hun voortreffelijk onderwijssysteem voor jongens over de hele Zuidelijke Nederlanden uit.
Republiek der Verenigde Nederlanden
  • De eerste krant verschijnt in de Republiek onder de naam "Courante uyt Italien ende Duytschlandt" tussen 1618 en 1639. Hij bevat nieuws over handel en oorlog, maar ook over natuurrampen.
  • Studenten aan universiteiten en academies verenigen zich met streekgenoten in naties.
Azië en Afrika
Godsdienst
  • Grote stromen godsdienstige vluchtelingen bereiken de Republiek, zoals de Hernhutters uit Bohemen, de Jansenisten en de Hugenoten uit Frankrijk en de Joden uit Polen.
  • In de Republiek is gewetensvrijheid vastgelegd in de Unie van Utrecht. Maar de uiting van afwijkende meningen vooral op godsdienstig gebied wordt steeds moeilijker gemaakt. De arminianen worden vervolgd, alsook de doopsgezinden, socinianen en de spinozisten.
  • Socinianen trekken door Europa. Zij behoren tot een genootschap van theologische onderzoekers in Vicenza, die de leer van de Drie-eenheid loochenen.
  • Een revisie van door de Russisch-orthodoxe Kerk gebruikte teksten en riten hebben als doel de Russische kerk te uniformeren met de Byzantijnse (Griekse) kerk. Het gevolg is echter een schisma, waardoor de Russisch-orthodoxe Kerk uiteenvalt in een staatskerk en anderzijds de beweging van de oudgelovigen.
  • De Sjoelchan Aroech (lett. gedekte, welvoorziene tafel), het belangrijkste joodse wetboek, wordt geschreven door rabbijn Yosef Karo, die vanaf 1536 in Safed woont, in Galilea. Een 16e-eeuws commentaar op Sjoelchan Aroech van Rabbi Moshe ben Isserles heet Mappa (tafelkleed).
Wetenschap
Innovatie
  • Uitvinding van de Hollandse kijker door Hans Lippershey. De Italiaanse geleerde en uitvinder Galileo Galilei bouwt zelf een verbeterde versie en bestudeert daarmee diverse hemellichamen, wat leidt tot een revolutie in het wereldbeeld van de mens. Later bouwt Christiaan Huygens telescopen die gewild zijn in heel Europa.
Amerika
Kunsten
  • De Renaissancemuziek vindt haar hoogtepunt in de kerkmuziek van Palestrina en de opera's van Monteverdi.
  • Overgang naar de Barok. Voorbeelden in de schilderkunst zijn de Spaanse schilder Velázquez en de Duitse Belg Peter Paul Rubens.
  • De barokmuziek kan in het bijzonder gedijen door de bloeiende muziekcultuur aan de diverse Europese vorstenhoven. Veel rijke hooggeplaatsten hebben musici/componisten in dienst en/of fungeren als hun mecenas. Veel hoogtijdagen en festiviteiten worden opgeluisterd door speciaal voor die gelegenheid in opdracht gecomponeerde werken. Ook ten behoeve van kerkelijke erediensten worden in het tijdperk van de barok nieuwe muziekvormen ontwikkeld.
  • De instrumenten die over de periode 1580 tot 1680 door de Antwerpse familie Ruckers - Couchet worden gebouwd, zijn representatieve voorbeelden van de Vlaamse instrumentenbouw uit die tijd. Het gaat om klavecimbels met één of twee klavieren, maar ook om spinetten en virginalen. De opmerkelijke klank van de klavecimbels van Ruckers en Couchet evenals hun sierlijke vormgeving en rijke afwerking, maken er begeerde instrumenten van.
  • In de schilderkunst worden de historiestukken populair. In de Zuidelijke Nederlanden is Rubens de voornaamste meester, in de Noordelijke Nederlanden Rembrandt.
  • De commedia dell'arte, het Italiaanse volkstoneel, wordt nog spectaculairder door het inlassen van elementen uit de fabels en de mythologie en het gebruik van mechanische trucs ("kunst- en vliegwerk"). De spelersgezelschappen trekken door heel Europa. Na 1660 spelen Italianen, afwisselend met Molière, in het Petit-Bourbon-theater in Parijs, eerst
Bouwkunst
Stad en land
Overzeese handel
  • Europa maakt kennis met producten als koffie, thee, suiker en cacao.
  • De commerciële tabaksteelt in Europa komt op. Tussen 1610 en 1620 wordt voor het eerst in Nederland en Engeland tabak geteeld. Het eerste in Veere, gevolgd door Amersfoort rond 1615. Van daaruit verspreidt de teelt zich over de Utrechtse Heuvelrug en later naar de Betuwe.
  • De Portugezen nemen de cassave uit Brazilië mee naar Afrika.
Suriname
  • In deze eeuw staat Suriname in Engeland bekend als "Specklewood Country" oftewel letterhoutland. Vanwege het voorradig zijn van zoveel letterhout wordt het land zelfs zo aangeduid op de oudste landkaart. Naast suiker is letterhout een gewild ruil- of betaalmiddel, aangezien er nog geen geld is in Suriname.
  • De geïsoleerde, landinwaarts gelegen Jodensavanne groeit vanaf 1640 uit tot een joodse pseudo-staat waar religieuze vrijheid heerst en waar de inwoners vrijgesteld zijn van veel burgerplichten, in ruil voor een prompte belastingbetaling.
Innovatie
Uitvinding jakobsstaf
  • De uitvinding van de jakobsstaf verbetert de navigatie op zee.
Militair

Belangrijke personen[bewerken]

Michiel de Ruyter door Ferdinand Bol in 1667. Hij draagt zijn Orde van de Heilige Michaël

Bibliografie[bewerken]

  • WILLS J.E. 1688 Een jaar in de wereldgeschiedenis, Ambo, Amsterdam, 2001.