Aardappelmeelfabriek

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Voormalige aardappelmeelfabriek Tonden te Foxhol in 1925

Een aardappelmeelfabriek of aardappelzetmeelfabriek verwerkt fabrieksaardappelen tot aardappelzetmeel. In Nederland gebeurde dit grootschalig vanaf halverwege de negentiende eeuw onderdeel van de industriële revolutie.

De meeste Nederlandse aardappelmeelfabrieken waren en zijn te vinden in de provincies Groningen en Drenthe, voornamelijk in de veenkoloniën waar de akkerbouw zich sterk op aardappelen gericht heeft. De meeste aardappelmeelfabrieken werden opgericht eind 19e eeuw en begin 20e eeuw, de laatste "Ter Apel en Omstreken" (W.T.M.) in 1916. Men kende zowel coöperatieve als particuliere bedrijven. Het belangrijkste particuliere bedrijf was dat van W.A. Scholten, die ook meerdere fabrieken in het buitenland bezat. Vanaf 1919 verenigden de coöperatieve fabrieken zich in de verkoopcoöperatie Avebe.

De eerste fabrieken[bewerken | brontekst bewerken]

De eerste beschrijving van het winnen van aardappelzetmeel wordt gegeven door Johann Daniel Titius uit Wittenberg in 1758. In 1766 besprak koning Frederik II van Pruisen, een belangrijke drijvend kracht achter de aardappelteelt, in een brief aan de Pruisische landraad de voordelen van aardappelzetmeel. De mechanisatie van het raspen wordt voor het eerst beschreven in 1762 en in 1782 volgen machines voor het zeven en afscheiden van het zetmeel. Aanvang van de 19e eeuw vooral in de jaren jaren dertig worden de vele fabrieken opgestart. 1878 waren er 663 fabrieken waarvan 441 nataardappelmeelfabrieken in Duitsland, de meeste in koninkrijk Pruisen.[1]

In Nederland werd in het begin 19e eeuw aardappelmeel op kleine schaal geproduceerd als nevenbedrijf van enkele boeren. In 1833 werd De Oorsprong in Oosterbeek door Jan Backer opgericht; hier stond ook de eerste grote Nederlandse beetsuikerfabriek, met een capaciteit tot 240 ton per jaar en in de jaren 40 Hulstkamp & Molijn te Rotterdam. Deze eerste fabrieken verwerkten aardappelen tot zetmeel om het vervolgens tot glucosestroop te verwerken, ook wel aardappelstroop genoemd.

Een van de eerste fabriek in Frankrijk stond in Parijs vanaf 1809 in Charenton-le-Pont.[2] In 1810 startte Nephtalie Bloch te Duttlenheim in de Elzas zijn aardappelmeelfabriek.[3] De eerste fabrieken in de Vogezen in Frankrijk startte op in 1833. In 1878 bereikten men in de Vogezen het aantal van 300 fabrieken. In 1901 blijven er nog 75 fabrieken over.

Veenkoloniën[bewerken | brontekst bewerken]

De eerste commerciële aardappelmeelfabriek in de veenkoloniën werd opgericht in 1840 te Muntendam door J.A. Boon uit Amsterdam.[4] Dit bedrijf sloot reeds in 1853. De tweede fabriek Eureka werd in 1841 opgericht in Foxhol, door Willem Albert Scholten uit het Gelderse Loenen. In 1858 werd vervolgens door de Belgische fabrikant Gustave Dutalis een derde fabriek gesticht, Hibernia in Muntendam. Het jaar daarop (1859) richtte W.A. Scholten in Zuidbroek een bietsuikerfabriek op die niet rendabel bleek en die al snel werd omgebouwd tot de aardappelmeel- en kandijfabriek Motké. Vanaf ca. 1866 begon de aardappelmeelindustrie in de Veenkoloniën echt van de grond te komen en werden vele nieuwe fabrieken geopend. In 1894 werd door Jacob Hoogerbrugge in Kloosterveen bij Smilde de eerste Drentse aardappelmeelfabriek gesticht.

In 1890 richten de fabrikanten de Vereeniging van Aardappelmeelfabrikanten op zonder Scholten als lid en bepaalde in 1896 één uniforme inkoopprijs voor de leden. Dit was dat voor de boeren verenigd in de Veenkoloniale Landbouwbond aanleiding om over te gaan tot onderzoek om coöperatieve aardappelmeelfabrieken op te richten. Door zeer lage aardappelprijzen in de jaren 90 en slechte oogsten stond de boeren het water aan de lippen en de oprichting van een inkoopkartel door de rijke zetmeelfabrikanten was voor hen de druppel. Jan Evert Scholten probeerde in 1897 met het Eureka-kartel een nieuwe bond van alle fabrikanten met een eenheidsprijs en een winstparticipatiestelsel de boeren tegemoet te komen, maar het wantrouwen was al te groot.

De eerste twee coöperatieve fabrieken werden in 1898 opgericht. De eerste toepasselijk De Eersteling geheten te Borgercompagnie, de tweede De Eendracht gelegen in Kielwindeweer. Daarna volgden snel meer. Het Eureka-kartel werd in 1903 weer ontbonden door teruglopend aanbod van aardappelen. In 1911 verwerkten de coöperatieve fabrieken al meer aardappelen dan hun particuliere tegenhangers, namelijk 296.000 ton tegenover 176.000 ton (3,7 tegenover 2,2 miljoen hl).

In 1905 richten de coöperaties de Bond van Boeren-aardappelmeelfabrieken op. In 1919, na de Eerste Wereldoorlog waarbij de distributie van het meel via de Vereeninging van aardappelmeelfabrikanten was gereguleerd door de regering, gingen de meeste coöperatieve aardappelmeelfabrieken door met samenwerken in één verkoopcentrale, de Coöperatieve Vereeninging Coöperatief Aardappelmeelverkoopbureau met als telegramadres de afkorting Avebe.[5]

In 1915 telde Nederland 37 aardappelmeelfabrieken die op twee na (Gouda en Leeuwarden) alle in de veenkoloniale gebieden lagen.[6][7]

In de jaren 20 van de 20e eeuw kwam de aardappelmeelindustrie in moeilijkheden. Enerzijds kwam dit door de sterkere concurrentie van -moeilijker te raffineren- graanzetmeel (tarwe, maïs) en tropische zetmeelsoorten (tapioca, sago), anderzijds door de slechte economische omstandigheden aan het begin van de jaren 20.[8][9] Sindsdien nam het aantal aardappelmeelfabrieken gestaag af, eerst door het sluiten in de jaren 1920 en 1930 van de meeste particuliere bedrijven en later deels door concentratie van de activiteiten in grotere fabrieken. De laatste grootschalige sanering vond plaats tussen 1979 en 1982. Acht fabrieken werden gesloten. De natuur- en omgevingsbelastende eiwitrijke afvalwaterlozingen op de veenkoloniale kanalen werden niet langer toegestaan.[10] De kanalen, die gedurende tientallen jaren door de aardappelzetmeelindustrie waren gebruikt als open riolen en die een deel van het jaar bedekt waren met dikke lagen stinkend eiwitschuim, moesten weer schoon worden. Nadat eerst de mogelijkheid was gecreëerd om het afvalwater deels via een afvalwaterleiding, ook wel smeerpijp genoemd, naar de Dollard af te voeren, werd uiteindelijk gekozen voor concentratie van de productie en investering in afvalwaterzuiveringsinstallaties op een beperkt aantal locaties.[11][12]

Zetmeelderivaten[bewerken | brontekst bewerken]

Vooral na de Tweede Wereldoorlog zocht de aardappelmeelindustrie haar toevlucht in de productie van zetmeelderivaten. Vóór 1950 speelden derivaten zoals dextrines, zetmeelacetaat en zetmeelnitraat slechts een beperkte rol. Vanaf 1956 werden derivaten in steeds grotere hoeveelheden geproduceerd en kwamen er ook meer soorten op de markt. in 2014 werd zetmeel in Europa voor 55% tot glucosestroop en voor 25% tot andere zetmeelderivaten verwerkt.[13] Deze derivaten vinden tal van industriële toepassingen. Aardappelzetmeelderivaten worden bijvoorbeeld gebruikt bij de productie van snoepgoed, frisdranken en levensmiddelen, papier en golfkarton, textiel, papier- en tegellijmen en bij waterzuivering en olie- en gasboringen.

In 2000 werd 22% van het zetmeel in Europa geraffineerd uit aardappelen.[14] In 2014 was dit 1,4 miljoen ton of 13% van de totale zetmeelproductie.[15] Andere landen met aardappelzetmeelproductie zijn Duitsland, Frankrijk, China, Japan, Denemarken[16][17][18]

Lijst van Nederlandse aardappelmeelfabrieken[19][bewerken | brontekst bewerken]

Naam Plaats Coördinaten Oprichting Sluiting Sloop Zetmeelderivaten naast aardappelmeel Oorspronkelijke organisatievorm Opmerkingen Afbeelding
W.A. Scholten "Tonden" Foxhol 53° 10′ 18″ NB, 6° 42′ 41″ OL 1841 - Stroop en sagoparels Eerste succesvolle aardappelmeelfabriek van W.A. Scholten. Met deze fabriek werd de basis gelegd voor het latere W.A Scholten-concern. Vanaf 1843 ook productie van aardappelstroop. In 1920 oprichting W.A. Scholten Chemische Fabrieken op dezelfde locatie. Sinds 1978, na het faillissement van Koninklijke Scholten-Honig (KSH), onderdeel van Avebe. Na 1999 uitsluitend productie van zetmeelderivaten.[20][21][22] Van 1947-2006 werd de bekende ontbijtpap Brinta geproduceerd op deze locatie.

Gedurende de periode 2005-2011 was het hoofdkantoor van Avebe hier gevestigd.

Aardappelmeel- en stroopfabriek Eureka in Foxhol rond 1868.jpg
"Oostermoer" Gasselternijveen (Drenthe) 52° 59′ 21″ NB, 6° 52′ 12″ OL 1903 - Coöperatie Sinds 1921 lid/onderdeel van AVB/Avebe.[23] In 1936 gefuseerd met de "Coöperatieve Aardappelmeelfabriek Bareveld G.A.", waarna de fabriek in Bareveld werd gesloten. In 1977 was dit de eerste schone fabriek van Avebe en de eerste aardappelmeelfabriek ter wereld die geen verontreinigd afvalwater meer loosde. Aardappelmeelfabriek2 Gasselternijveen.jpg
"Musselkanaal en Omstreken" (W.T.M.) Ter Apelkanaal 52° 55′ 10″ NB, 7° 2′ 45″ OL 1904 - Coöperatie In 1964 na fusie met "Westerwolde" en "Ter Apel en Omstreken" omgedoopt tot "Coöperatieve Vereniging Aardappelmeelfabriek Westerwolde, Ter Apel, Musselkanaal" (W.T.M.). Vanaf 1971 productie opgenomen in Avebe. Ter apel kanaal en omstreken 1913.jpg
Van Linge & Co Veendam 53° 6′ 44″ NB, 6° 53′ 23″ OL 1869 2018 Van 1926-1962 dextrineproductie Van 1956-1963 onderdeel van D.W.M. (na overname Van Linge & Co door D.W.M.)

Na de overname van D.W.M door Avebe in 1962 werd de reguliere productie stopgezet. Van 1963-2018 waren op deze locatie het laboratorium en de proeffabriek voor research en development van Avebe gevestigd (Innovation Centre / Avebe Food).

D.W.M. & Co.

(Duintjer, Wilkens & Meihuizen)

Veendam 53° 5′ 43″ NB, 6° 52′ 37″ OL 1870 2009 2012/13 In 1874 stroop, vanaf 1879 glucose en vervolgens vanaf 1930 productie van dextrines. Vanaf 1963 onderdeel van Avebe. Na 1981 uitsluitend productie van zetmeelderivaten.

Het stopzetten van de stroopproductie op de locatie D.W.M. in 2003 betekende tevens het einde voor de bakkerijgrondstof massee, een bijproduct van de stroopproductie. De gebouwen zijn in 2012-2013 gesloopt.

"Onder Ons" (OKO) De Krim (Overijssel) 52° 39′ 2″ NB, 6° 37′ 42″ OL 1906 1993 Coöperatie vanaf 1911 Oorspronkelijke naam "Internos", vanaf 1912 "Onder Ons".

OKO was in 1974 de laatste nog zelfstandig opererende aardappelmeelfabriek. Tussen 1974-1978 onderdeel van Koninklijke Scholten-Honig (KSH), vanaf 1978 Avebe (na het faillissement van KSH).

Gesloten in 1993 als onderdeel van een reorganisatie bij Avebe. De fabriek biedt thans plaats aan diverse commerciële bedrijven.

Blokkade Avebe-vestiging in de Krim uit protest tegen schuldensaneringsplan mini, Bestanddeelnr 933-7387.jpg
"Ter Apel en Omstreken" (W.T.M.) Ter Apel 52° 52′ 4″ NB, 7° 5′ 20″ OL 1916 1981 Coöperatie In 1964 na fusie met "Westerwolde" en "Musselkanaal en Omstreken" omgedoopt tot "W.T.M.". Vanaf 1971 productie opgenomen in Avebe. De fabriek werd na de campagne van 1981 gesloten vanwege naderende milieuverplichtingen.

De inmiddels flink in verval geraakte gebouwen en het bijbehorende terrein worden sinds 2019 omgebouwd tot "Ecodorp".

Ter apel en omstreken 1980.jpg
"Hollandia" Nieuw Buinen (Drenthe) 52° 56′ 32″ NB, 6° 54′ 10″ OL 1898 1981 1994 Coöperatie Productie gestart in 1900[24] In 1971 productie opgenomen in Avebe.

Vanaf 1977 produceerde deze fabriek zelf geen aardappelmeel meer, maar werd de productie van andere fabrieken hier gedroogd, opgeslagen en verpakt. De fabriek werd in 1981 gesloten en de gebouwen zijn in 1994 gesloopt.

Hollandia 1920.jpg
"Alteveer" Alteveer (Stadskanaal) 53° 3′ 15″ NB, 6° 59′ 38″ OL 1909 1981 1985 Coöperatie Vanaf 1921 lid van Avebe. In 1971 productie opgenomen in Avebe.

Vanaf 1977 produceerde deze fabriek zelf geen aardappelmeel meer, maar werd de productie van andere fabrieken hier gedroogd, opgeslagen en verpakt. De fabriek werd in 1981 gesloten en de gebouwen zijn in 1985 gesloopt.

Op het voormalige fabrieksterrein staat anno 2020 nog een grote silo die in gebruik is bij Avebe.

Alteveer 1912.jpg
"Oranje" Oranje (Drenthe) 52° 54′ 30″ NB, 6° 26′ 48″ OL 1913 1980 Coöperatie Vanaf 1919 lid/onderdeel AVB/Avebe. Deze fabriek stond bekend als technisch zeer vooruitstrevend. Gedwongen sluiting in 1980 vanwege stankoverlast en lozingen op het oppervlaktewater.

In de oude fabrieksgebouwen was tussen 1992-2015 een overdekt attractiepark gevestigd. Het bijbehorende vakantiepark was tussen 2015-2017 in gebruik bij het COA voor de opvang van asielzoekers. Na enkele jaren van leegstand zal het geheel vernieuwde attractie/vakantiepark in 2022 heropend worden.

SpeelstadOranje2014b1.png
"Excelsior" (ENA) Veenoord (Drenthe) 52° 43′ 4″ NB, 6° 50′ 37″ OL 1909 1980 Coöperatie "Excelsior" fuseerde in 1964 met "De Centrale", waarna de laatste werd gesloten. Productie werd geconcentreerd bij "Excelsior". Vanaf 1972 Avebe. Gedwongen sluiting in 1980 vanwege stankoverlast en lozingen op het oppervlaktewater. De fabriek is thans in gebruik als bedrijfsverzamelgebouw.
Pekela en Omstreken Nieuwe Pekela 53° 4′ 18″ NB, 6° 55′ 49″ OL 1900 1980 1985 Coöperatie Vanaf 1921 lid van Avebe. Vanaf 1971 productie opgenomen in Avebe. Gedwongen sluiting in 1980 vanwege stankoverlast en lozingen op het oppervlaktewater. Grotendeels gesloopt in 1985. Bruggen, fabrieken, Aardappelmeelfabriek P. En O., Ommelanderwijk, Bestanddeelnr 168-0420.jpg
"De Twee Provinciën" Stadskanaal 52° 59′ 54″ NB, 6° 56′ 43″ OL 1914 1980 1984 Coöperatie Vanaf 1966 lid van Avebe. In 1968 gefuseerd met "De Toekomst" tot T.T.P. (Toekomst/Twee Provinciën). Na de sluiting van "De Toekomst" in 1969 werd de verwerkingscapaciteit in Stadskanaal verdubbeld. T.T.P. was daarmee de grootste aardappelmeelfabriek van Nederland en verantwoordelijk voor 12.5% van de totale Nederlandse aardappelmeelproductie. In 1971 spraken de leden-aandeelhouders zich uit voor een juridische fusie met Avebe.

T.T.P. moest in 1980 gedwongen de poorten sluiten. De gemeente Stadskanaal weigerde al sinds 1973 om het bedrijf een nieuwe hinderwetvergunning te verlenen vanwege lozingen op het oppervlaktewater en stankoverlast. Deze al langer bestaande problemen zouden door de verdubbeling van de productiecapaciteit na het sluiten van "DeToekomst" onaanvaardbaar verergerd zijn. Avebe protesteerde tot aan de Raad van State tegen deze opgelegde sluiting, maar kon uiteindelijk niet voorkomen dat T.T.P. na de campagne van 1979 dicht moest. De gebouwen zijn in 1984 gesloopt.

De twee provincien stadskanaal 1915.jpg
O.J. Meijer (NZI) Zuidwending (Veendam) 53° 5′ 44″ NB, 6° 57′ 6″ OL 1894 1977 Opgericht in 1894 door Obbe Jacobs Meijer. In 1935 werd de naam gewijzigd in Nationale Zetmeelindustrie (NZI). Dit bedrijf produceerde o.a. zwelstijfsel en synthetische lijmen. In 1960 fuseerden alle bedrijven van O.J. Meijer, waaronder een derivatenfabriek, met W.A. Scholten, vanaf 1965 Koninklijke Scholten-Honig (KSH). De derivatenfabriek zou zich later ontwikkelen tot Scholten Lijmen BV, in 2001 overgenomen door Paramelt.

Als onderdeel van een grote reorganisatie bij moederbedrijf KSH moest NZI in 1977 sluiten. De leegstaande fabriek bevindt zich de laatste jaren in een deplorabele staat.

Aardappelmeelfabriek Zuidwending - met schoorsteen.jpg
J. Hoogerbrugge Smilde (Drenthe) 1894 1976 Na overname in 1918 verder als W.A. Scholten "Smilde en Omstreken".

Vanaf 1965 onderdeel van Koninklijke Scholten-Honig (KSH).

Vanwege naderende milieuverplichtingen -de fabriek loosde op het oppervlaktewater- besloot het inmiddels in finiancieel zwaar weer verkerende KSH het bedrijf na de campagne van 1975 te sluiten.

Het terrein met de overgebleven gebouwen is thans in gebruik bij een bedrijf in ijzer- en metaalrecycling.

Aardappelmeelfabriek, Bestanddeelnr 192-1105.jpg
"De Toekomst" Nieuwe Compagnie 53° 7′ 46″ NB, 6° 45′ 27″ OL 1900 1969 Coöperatie In 1935 gefuseerd met de nabijgelegen "De Eendracht". De productie werd geconcentreerd bij "De Toekomst" en "De Eendracht" werd gesloten.

In 1968 fuseerde "De Toekomst" met "De Twee Provinciën" in Stadskanaal tot T.T.P. (Toekomst/Twee Provinciën). Omdat de verwerkingscapaciteit van "De Toekomst" niet meer economisch rendabel kon worden opgevoerd werd besloten om de productie te concentreren bij "De Twee Provinciën" en "De Toekomst" in 1969 te sluiten. T.T.P. was de grootste aardappelmeelfabriek van Nederland en verantwoordelijk voor 12.5% van de totale Nederlandse aardappelmeelproductie. De leden-aandeelhouders spraken zich in 1971 uit voor een juridische fusie met Avebe. De grote fabriekshallen van "De Toekomst" zijn sinds de jaren 80 in gebruik als overdekte rommelmarkt. Verder is in een ander deel van het complex een tweetal gespecialiseerde automobielgerelateerde bedrijven gevestigd.

Aardappelmeelfabriek, exterieur, de toekomst nv nieuwe compagnie, Bestanddeelnr 165-0299.jpg
"De Woudbloem" Woudbloem Scharmer 53° 12′ 56″ NB, 6° 44′ 31″ OL 1904 1967 1982 Vanaf 1908 ook dextrineproductie Coöperatie In 1966 overgenomen door D.W.M. waarna de productie werd geconcentreerd in Veendam. "De Woudbloem" werd na de campagne van 1967 gesloten.

De leden-aandeelhouders van "De Woudbloem" spraken zich in 1971 uit voor een juridische fusie met Avebe.

Het terrein met daarop nog enkele fabriekshallen is sinds 1979 in gebruik bij een jachtwerf. Het hoofdgebouw is in 1982 gesloopt.

W.A. Scholten "Motké" Zuidbroek 53° 9′ 41″ NB, 6° 50′ 21″ OL 1859 1966 1980 Kandij, stroop, sago en beenzwart, vanaf 1872 dextrines "Motké" was een van W.A. Scholtens eerste fabrieken. Oorspronkelijk opgericht als bietsuikerfabriek werd het bedrijf vanwege tegenvallende resultaten al snel omgebouwd tot een aardappelmeel- en kandijfabriek. Tussen 1932-1940 was hier het hoofdkantoor van het Scholten-concern gevestigd. Na de sluiting in 1965 werd de productie overgebracht naar de fabriek in Foxhol. De monumentale, rijk geornamenteerde fabriek werd na jaren van leegstand en verval in 1980 gesloopt, nadat een late poging tot behoud op niets was uitgelopen. Gedeelte voor- en linker zijgevel - Zuidbroek - 20225336 - RCE.jpg
"Westerwolde" Veelerveen 53° 2′ 45″ NB, 7° 8′ 8″ OL 1913 1964 1981 Coöperatie Vanaf 1956 lid van Avebe. Tussen 1962-1964 ontmanteld ten behoeve van de fusie van de fabrieken "Ter Apel e.o." en "Musselkanaal e.o.". Na de fusie ontstond zo de "Coöperatieve Vereniging Aardappelmeelfabriek Westerwolde, Ter Apel, Musselkanaal" (W.T.M.). De karakteristieke gebouwen zijn in 1981 gesloopt. Veelerveen 1935.jpg
"De Centrale" Coevorden (Drenthe) 52° 39′ 23″ NB, 6° 44′ 21″ OL 1908 1964 2010 Coöperatie Gesloten in 1964 na fusie met "Excelsior". De gebouwen zijn eind 2010 gesloopt, waarbij de voorgevel en de fabriekspijp zijn behouden.
"De Baanbreker" Lutten (Overijssel) 52° 36′ 32″ NB, 6° 33′ 18″ OL 1900 1957 Coöperatie Aardappelmeel, stroop en zetmeelderivaten en vanaf 1901 ook dextrine. In 1957 overgenomen door W.A. Scholten en vervolgens gesloten[25]. De productie werd overgebracht naar Foxhol. De gebouwen zijn thans in gebruik bij Wildkamp kunststoffen Overzicht complex voormalige aardappelmeelfabriek - Lutten - 20351032 - RCE.jpg
"Wildervank en Omstreken" Eexterveenschekanaal (Drenthe) 53° 3′ 13″ NB, 6° 50′ 20″ OL 1903 1954 Coöperatie Vanaf 1921 lid van Avebe. De leden-aandeelhouders van "Wildervank en Omstreken" spraken zich in 1971 uit voor een juridische fusie met Avebe. De fabrieksgebouwen zijn grotendeels bewaard gebleven. Aardappelmeelfabriek Wildervank, Bestanddeelnr 901-3285.jpg
Everts, Hora Adema & Co Bareveld 53° 3′ 10″ NB, 6° 50′ 52″ OL 1871 1936 1970 Coöperatie vanaf 1914 Vanaf 1886 "N.V. Leeuwarder Aardappelmeel- en Stroopfabriek". Vervolgens vanaf 1914 "Coöperatieve Aardappelmeelfabriek Bareveld". In 1936 gefuseerd met het veel grotere "Oostermoer", waarmee de fabriek onderdeel werd van Avebe. "Bareveld" werd meteen na de fusie gesloten. Het bedrijf bleef tot 1941 in liquidatie. De oorspronkelijke fabrieksgebouwen zijn bij branden in 1963 en 1970 verloren gegaan.. Bareveld.jpg
N.V. Groninger Aardappelmeelfabriek

(Damhoff & Co.)

Foxhol 1909 1935 1936 Stroop en dextrine Voortzetting van "Wilhelmina". In juli 1935 volledig afgebrand na een stofexplosie en niet herbouwd. De restanten zijn in 1936 opgeruimd.
"De Eendracht" Kielwindeweer 53° 8′ 33″ NB, 6° 45′ 21″ OL 1898 1935 1938 Coöperatie In 1935 gefuseerd met de iets verderop gelegen "De Toekomst", waarna "De Eendracht" werd gesloten. De definitieve liquidatie vond plaats in 1943.

De fabriek is in 1938 gesloopt, alleen de directeurswoning is bewaard gebleven.

De eendracht nieuw compagnie 2 1900.jpg
Kaiser, Van Linge & Co. Veendam 53° 6′ 4″ NB, 6° 52′ 13″ OL 1878 1935 1936 Afgebrand in 1884. Verkocht aan D.W.M. en herbouwd in 1885.
Meihuizen-Boon & Co "Excelsior" Veendam 53° 7′ 26″ NB, 6° 52′ 43″ OL 1862 1935 Sago, vanaf 1865 stroop en later glucose Opgericht door Kornelis Pieter Boon en Meihuizen. In 1930 overgenomen door W.A. Scholten. De productie bij dit bedrijf werd in 1935 gestaakt. De zetmeelproductie was reeds in 1929 gestopt. Meijhuizen boon en co 1915.jpg
"De Eersteling" Borgercompanie 53° 6′ 30″ NB, 6° 49′ 29″ OL 1898 1935 1936 Coöperatie Dit bedrijf was de eerste coöperatieve aardappelmeelfabriek van Nederland. Op 29 juli 1935 besloot de algemene ledenvergadering tot een fusie met "Wildervank en Omstreken", waarna de "Eersteling" zou worden geluiqideerd. De gebouwen zijn in 1936 gesloopt. De definitieve liquidatie vond plaats op 23 april 1942. De eersteling 1908.jpg
Smit, Vos, Zeven & Co Ommelanderwijk 53° 5′ 22″ NB, 6° 54′ 15″ OL[26] 1878 1933 In 1884 afgebrand en in 1885 overgenomen door Van Linge & Co.
Duintjer, Wilkens, Meihuizen Dronrijp (Friesland) 53° 11′ 37″ NB, 5° 38′ 21″ OL[27] 1879 1932 In de gebouwen waren later onder meer een vlasverwerkend bedrijf en een pottenbakkerij gevestigd. Dronrijp 1920.jpg
W.A. Scholten "Stadskanaal" Stadskanaal (Pekelderweg) 53° 1′ 22″ NB, 6° 53′ 44″ OL[28] 1866 1931 Oorspronkelijk een aardappelmoutwijnbranderij. In 1866 door W.A. Scholten gekocht en omgebouwd tot aardappelmeelfabriek. Deze fabriek leverde, evenals de fabriek in Veendam, nat aardappelmeel voor verdere bewerking in andere Scholten-fabrieken. Stadskanaal scholten 1910.jpg
K & J Wilkens N.V. Ommelanderwijk 53° 5′ 6″ NB, 6° 54′ 42″ OL 1878 1929 1929 Vanaf 1911 dextrines Oorspronkelijk tussen 1878-1880 "Wilkens & Panman". Op 24 juli 1929 werd dit bedrijf volledig verwoest door een geweldige stofexplosie die tot diep in Drenthe de ruiten liet trillen. Er waren 8 doden en 18 zwaargewonden te betreuren. De ontplofte aardappelmeelfabriek werd niet herbouwd en de resten werden gesloopt. Vervolgens werd bij de houtzagerij van K.&J. Wilkens aan het Boven Oosterdiep te Veendam een nieuwe fabriek voor de productie van dextrines gebouwd. Deze fabriek werd in 1961 opgenomen in het Scholten-concern. Veendam en omstreken 1927.jpg
H. Wolda & Co Veendam 53° 7′ 9″ NB, 6° 53′ 25″ OL 1867 1927 1927 Coöperatie vanaf 1912 Tussen 1875-1879 geen productie. Na 1921 "Veendam en Omstreken". De fabriek is in september 1927 geheel afgebrand. Veendam en omstreken 2 1927.jpg
K & J Wilkens Zuidwending 53° 5′ 43″ NB, 6° 54′ 19″ OL[29] 1869 1926 In 1877 overgenomen door W.A. Scholten. In 1926 werd de fabriek door Scholten gesloten. De gebouwen werden verkocht en kort daarop gesloopt.
"De Drie Provinciën" Oostwold (Leek) 53° 11′ 55″ NB, 6° 26′ 51″ OL 1914 1926 1978 Coöperatie In 1926 gesloten vanwege voortdurende slechte resultaten door een te geringe aanvoer van fabrieksaardappelen. In 1928 omgebouwd tot strokartonfabriek Erica II (gesloten in 1971). De gebouwen zijn in 1978 gesloopt. De drie provincien 1920.jpg
Everts, Adema & Co Huizum (Friesland) 53° 11′ 21″ NB, 5° 49′ 1″ OL 1844 1924 Stroop Dit bedrijf produceerde vanaf 1858 de bekende keukenstroop "De Friesche Vlag".

Vanaf 1886: "N.V. Leeuwarder Aardappelmeel- en Stroopfabriek".

In 1924 verkocht aan de NV Verweij & Spoorenbergs Glucosefabriek uit Tiel, die de productie op deze locatie nog tot 1936 voortzette.

"De Friesche Vlag" keukenstroop is anno 2021 nog steeds verkrijgbaar.

Gebr. Geling "l'Esperance" Tripscompagnie 53° 8′ 15″ NB, 6° 49′ 30″ OL[30] 1898 1923 1926 De fabriek werd in 1925 -compleet met alle machines- verkocht aan de Fa. Gebr. Hensema & Co uit Winschoten met de bedoeling de productie te hervatten. Dit kwam echter niet van de grond en de gebouwen zijn in 1926 gesloopt. De definitieve liquidatie vond plaats in 1929.
Gebr. Drenth & Co Oude Pekela 53° 5′ 22″ NB, 6° 59′ 3″ OL[31] 1892 1918 1920 Coöperatie vanaf 1914 De "Coöperatieve Aardappelmeelfabriek Oude Pekela" werd In 1918 gesloten vanwege aanhoudend slechte resultaten door een te geringe aanvoer van fabrieksaardappelen. Geliquideerd in 1920, waarna de gebouwen meteen werden gesloopt. Oude pekela 1907.jpg
G. Dutalis & Co "Hibernia" Muntendam 53° 7′ 58″ NB, 6° 53′ 36″ OL 1857 1918 1926 Opgericht door Gustave Dutalis. In 1884 overgenomen door W.A. Scholten, die het bedrijf in 1918 sloot en de gebouwen verkocht. De leegstaande fabriek werd in 1926 gesloopt. De hoge fabriekspijp volgde in 1930. Hibernia 1926.jpg
Fa. Erven Topper & Co Wildervank 1896 1916 1916 Voortzetting van Veenhoven, Schuringa & Co. Het oorspronkelijke bedrijf is in juni 1899 volledig afgebrand. De fabriek werd herbouwd, maar bij een felle brand in mei 1916 werd het bedrijf opnieuw volledig in de as gelegd. Het terrein en de nog resterende gebouwen werden vervolgens verkocht.
"Wilhelmina" Foxhol 53° 10′ 24″ NB, 6° 42′ 20″ OL 1893 1909 1936 Vanaf 1905 dextrine [32] In 1909 overname door de "N.V. Groninger Aardappelmeelfabriek" van Damhoff & Drost, met Fr. Hesse, de oprichter van "Wilhelmina", als mede-eigenaar. "Wilhelmina" werd in 1912 geliquideerd, na het faillissement van de erven Friedrich Hesse. Wilhelmina 1935.jpg
Graaf Pietro van Lamsweerde Foxholsterbosch 53° 10′ 25″ NB, 6° 42′ 6″ OL 1901 1906 1910 De gehele inventaris van deze fabriek werd op 4 augustus 1907 door de metaalhandelaar F. Simons uit Martenshoek te koop aangeboden. De gebouwen zijn in 1910 gesloopt.
"De Nijverheid" Stadskanaal 52° 59′ 59″ NB, 6° 55′ 48″ OL[33] 1878 1907 1915 Stroop en sago, vanaf 1891 ook dextrine, stroop gestopt. Tussen 1907-1915 alleen dextrine. Dit bedrijf werd geteisterd door branden.

"De Nijverheid " brandde in 1886 voor het eerst gedeeltelijk af door een grote brand in de sagofabriek. In 1892 was er opnieuw sprake van een flinke brand waarbij forse schade werd aangericht. De aardappelmeelproductie werd echter nog voortgezet tot de uiteindelijke liquidatie in 1907. Het bedrijf ging verder als dextrinefabriek "De Nijverheid", welke in 1915 volledig is afgebrand. Kort daarop werd op het terrein een aardappeldrogerij -ook "De Nijverheid" genaamd- gebouwd, die in 1923 eveneens afbrandde. De aardappel-walsmeelfabriek "De Toekomst" op dezelfde locatie brandde in 1925 ook volledig af.

H.C. ten Horn & Co Oude Pekela 53° 6′ 34″ NB, 7° 1′ 20″ OL 1892 1898 1898 Oorspronkelijk H.C. ten Horn & Co, "Noordstar" en vanaf 1895 "Orania". In september 1898 geheel afgebrand. Op de vrijgekomen locatie werd in 1903 de strokartonfabriek Free & Co. gebouwd.
W.A. Scholten Veendam 53° 6′ 35″ NB, 6° 53′ 9″ OL[34] 1866 1898 Oorspronkelijk een moutwijnbranderij. In 1866 door W.A. Scholten aangekocht en omgebouwd tot aardappelmeelfabriek. Deze fabriek leverde, evenals de fabriek in Sradskanaal, nat aardappelmeel voor verdere bewerking in andere Scholten-fabrieken. Aardappelmeel fabriek te Veendam, 1866.jpg
Veenhoven, Schuringa & Co Wildervank 53° 5′ 3″ NB, 6° 51′ 59″ OL 1873 1896 1899 In 1896 werd het in werking zijnde bedrijf publiekelijk te koop aangeboden. De productie werd voortgezet door de Fa. Erven Topper & Co.
Engelsman & Co Veendam 1874 1886 In 1886 gedeeltelijk afgebrand. Het terrein met de nog resterende gebouwen werd aangekocht door de Fa. K. & J. Wilkens, waarna alle gebouwen gesloopt werden.
Gabriëls, Geelen & Co. Roermond (Limburg) 1877 1881 Stroop, gom, sago en carmel In oktober 1881 geheel afgebrand. In 1882 herbouwd als fabriek voor lucifers, schoensmeer en druivensuiker. In 1883 opnieuw afgebrand en daarna voortgezet als fabriek voor druivensuiker, welke in 1885 uiteindelijk definitief gesloten werd.
Hoveling & Botjes Veendam 1864 1884
Romkes, Bakker & Van Calcar Sappemeer 1872 1883 Vanaf 1883 legde dit bedrijf zich als Gist- en Spiritusfabriek "Sappemeer" voornamelijk toe op de productie van gist en alcoholische dranken. De distilleerderij zou nog tot 1971 in bedrijf blijven. Sappemeer 1900.jpg
J.K. Boon Hoogezand 1876 1880
Hulstkamp & Molijn Rotterdam (Zuid-Holland) 1844? voor 1870 stroop Opgeheven tussen 1860 en 1870. Waarschijnlijk produceerde dit bedrijf grondstoffen voor de distilleerderij "Hulstkamp & Zoon & Molijn".
Goudsche Siroopfabriek Gouda (Zuid-Holland) 52° 0′ 34″ NB, 4° 42′ 28″ OL 1839 1861 1964 stroop In 1861 gestopt met aardappelmeel. Vervolgens tot 1941 stroopproductie. Productierechten verkocht aan D.W.M. (Veendam). De gebouwen zijn in 1964 gesloopt.[35]
J.A. Boon Muntendam 53° 8′ 3″ NB, 6° 52′ 24″ OL 1840 1853 Deze fabriek was nogal ongunstig gelegen, wat de winstgevendheid niet ten goede kwam. Na het overlijden van oprichter Boon in 1853 werd het bedrijf dan ook opgeheven.
Heerlijkheid Poederoijen Poederoijen (Gelderland) 1840 (?) 1853 stroop Moutwijnfabriek uitgebreid met aardappelstroopfabriek door Daniel Viruly, broer van Theodorus Pieter Viruly.[36]
J. Backer, "De Oorsprong" Oosterbeek (Gelderland) 51° 58′ 54″ NB, 5° 49′ 30″ OL 1833 1852 stroop In 1811 opgericht als bietsuikerfabriek. Afgebrand en herbouwd als aardappelmeelfabriek.
Johannes de Groff[37] Sas van Gent 1843 1850 Aangedreven door een rosmolen. Afgebrand.
J. J. H. van Wetering Gouda (Zuid-Holland) 52° 0′ 38″ NB, 4° 42′ 15″ OL 1819 1837 aardappelstroop Gesloten wegens stankoverlast.[38]

Na het faillissement van Koninklijke Scholten-Honig in 1978 gingen de meeste aardappelmeelfabrieken van het Scholten-concern over naar het coöperatieve Avebe, dat daarmee alle nog overgebleven aardappelmeelfabrieken in Nederland (Foxhol, Ter Apelkanaal en Gasselternijveen) in handen had.

Zie ook[bewerken | brontekst bewerken]