Acht zaligheden (Brabant)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Een topografische weergave van de acht zaligheden.

Acht zaligheden is de benaming voor een achttal dorpen in de Nederlandse Kempen. Het betreft de dorpen Duizel, Eersel, Hulsel, Knegsel, Netersel, Reusel, Steensel en Wintelre. De naam, een toespeling op de Bergrede, verwijst naar het -sel waarop de naam van deze dorpen eindigt. Ondanks dat de dorpen Duizel en Wintelre niet op -sel eindigen, worden ze historisch gezien alsnog bij de Acht zaligheden gerekend. Zo werd Duizel van oudsher geschreven als Duijsel, en wordt Wintelre in de volksmond Wèntersel genoemd, hierdoor is het dorp regelmatig terug te vinden onder de naam Wintersel.

Vier van deze zaligheden liggen aan de oude route naar België, die ten tijde van de Belgische Revolutie fungeerde als belangrijke militaire route. De route doorkruisten op chronologische volgorde de dorpen Steensel, Eersel, Duizel, Hapert, Bladel en Reusel. De dorpen Bladel en Hapert worden ondanks de ligging niet tot deze acht dorpen gerekend en eindigen immers niet op -sel. De vier andere zaligheden, Knegsel, Wintelre, Netersel en Hulsel, liggen net iets ten noorden van deze route.

Geschiedenis[bewerken]

De oudste vermelding van de benaming acht zaligheden dateert uit de 19e eeuw. De acht zaligheden zouden hun bijnaam te danken hebben aan de Nederlandse militairen, waarvan merendeel afkomstig was uit het welvarende Holland, die hier tijdens de Belgische opstand rond 1830 ingekwartierd waren, en de streek als armzaligheid bespotten. De Kempen werd destijds beschouwd als achtergebleven gebied. Zo bestond er weinig tot geen industrie en de boeren leidden er, door de onvruchtbare grond, een zwaar en armoedig leven. Deze militairen ontdekten al snel dat van acht dorpen in deze arme streek de plaatsnaam eindigde op -sel. De acht armzaligheden, ook wel sel-ligheden genoemd, werden toen smalend omgezet in acht zaligheden. Dorpen waarvan de inwoners, in hun onwetendheid van de welvaart elders, dachten dat zij een 'zalig' leven leidden. De spotnaam zaligheden werd door de jaren heen een geuzennaam, die ook door horeca en toerisme werd ontdekt.

Link met de Bijbel[bewerken]

De steen die Wintersel (Wintelre) weergeeft als de arme van geest bij het monument de Stenen der Zaligheden.

De acht zaligheden is niet alleen een spottende verwijzing naar de armoede in de Kempen. Het is ook een verwijzing naar de acht zaligheden zoals deze zijn omschreven in de Bijbel. Daarin verteld de evangelist Matteüs aan Jezus van Nazareth dat hij op een zekere dag samen met zijn leerlingen op de top van een heuvel belandt. Vanaf die plek hield hij een rede, de zogenaamde Bergrede. Jezus somt op welke de acht zaligsprekingen zijn om zalig te worden. Het woord 'zalig' is in de loop der jaren vervangen voor het woord 'gelukkig'. De dorpen van de acht zaligheden hebben elk, in een verkorte variant, hun eigen zaligspreking toegewezen gekregen bij het monument van de Stenen der Zaligheden te Reusel.

1. Zalig zijn de armen van geest, want hunner is het Koninkrijk der hemelen.

Wintersel: De arme van geest.

2. Zalig zijn zij die treuren, want zij zullen vertroost worden.

Duizel: De treurende.

3. Zalig zijn de zachtmoedigen, want zij zullen het aardrijk beërven.

Eersel: De zachtmoedige.

4. Zalig zijn zij die hongeren en dorsten naar de gerechtigheid, want zij zullen verzadigd worden.

Hulsel: De hongerige naar gerechtigheid.

5. Zalig zijn de barmhartigen, want hun zal barmhartigheid geschieden.

Reusel: De barmhartige.

6. Zalig zijn de reinen van hart, want zij zullen God zien.

Steensel: De zuivere van hart.

7. Zalig zijn de vreedzamen, want zij zullen Gods kinderen genaamd worden.

Knegsel: De vreedzame.

8. Zalig zijn zij die vervolgd worden om der gerechtigheid wil, want hunner is het Koninkrijk der hemelen.

Netersel: De vervolgde.

Discussie omtrent 8ᵉ zaligheid[bewerken]

Al sinds het ontstaan van de acht zaligheden blijkt er discussie over welk dorp nu als 8ᵉ dorp mag worden gerekend in dit selecte gezelschap. De inwoners van Bladel beweren al decennia lang dat niet Wintelre, maar Bladel de 8ᵉ zaligheid zou zijn. Er zijn meerdere feiten en theorieën die zowel in het voordeel van Wintelre als die van Bladel spreken. Na de definitieve keuze voor Wintelre als 8ᵉ zaligheid noemen Bladel en haar inwoners zich daarom ook wel De negende zaligheid.

Dr. Cornelis R. Hermans, de oprichter van het eerbiedwaardige Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant, noemde in zijn publicatie uit 1845 Bladel naast Eersel de hoofdplaats der acht zaligheden. Volgens Hermans hadden deze armzalige dorpen als overeenkomst dat ze allen eindigden op -el. Naast Duizel werden dorpen als Eersel en Steensel ook wel eens met de uitgang -zel weergegeven. [1] Tot het begin van de 20e eeuw werd Bladel dan ook beschouwd als een van de acht zaligheden.

Kort voor de Tweede Wereldoorlog begon Wintelre, nadat de naam steeds vaker viel als zaligheid, zich te mengen in de strijd als 8ᵉ zaligheid. De definitieve ommekeer onstond na een publicatie uit 1949 van politicus en historicus dr. Huub van Velthoven. In zijn boek werd Wintelre tot volwaardig lid van de acht zaligheden gerekend, waardoor Bladel buiten de boot viel.[2] De theorie die Van Velthoven er op los liet, gebaseerd op de uitgang -sel, werd gezien als de totstandkoming van de acht zaligheden zoals die vandaag de dag bekend staat. Na deze uitgave sloeg ook de twijfel bij de Bladelnaren toe, waardoor Bladel definitief verstoten werd als 8ᵉ zaligheid.

In 1971 deed de heem- en taalkundige Hein Mandos in een gezaghebbende publicatie nog wel een poging om het onrecht wat Bladel zou zijn aangedaan recht te zetten. Op dat moment was het pleit definitief in het voordeel van Wintersel beslecht. Volgens de heemkundige kringen binnen de Kempen is Bladel als 8ᵉ zaligheid een misverstand en lijkt het vooral te zijn ingegeven door een te grote fixatie op de plaatsnaam en ligging op de militaire route, en zou het weinig te maken hebben met historische feiten.

Deze eeuwig durende discussie wordt tot op heden in de Kempen nog altijd gevoerd, in het bijzonder tussen Bladel en Reusel.

Etymologie[bewerken]

Naast de historische naamsverklaring zou de term Zaligheden ook een verbastering kunnen zijn van het Oudnederlandse Sheligheden, wat verwijst naar het achtervoegsel -sel. Dat is dan weer afgeleid van het Latijnse "sele", op zijn beurt een verbastering van sala, wat woning of hoofdverblijf betekent.

Topografie[bewerken]

De dorpen van de acht zaligheden bevinden zich in het zuiden van Noord-Brabant, in de streek de Kempen en zijn van zuid tot west omringt met de grens met Belgie. De acht zaligheden bevinden zich ten zuidoosten van Tilburg, ten zuidwesten van Eindhoven, ten noorden van Lommel (B) en ten oosten van Turnhout (B). Steden die relatief dicht bij de dorpen gelegen zijn. De acht dorpen zijn verspreidt over drie Kempische gemeenten genaamd: Reusel-De Mierden (2), Bladel (1) en Eersel (5).

Trivia[bewerken]

Het Streekmuseum De Acht Zaligheden te Eersel, die gehuisvest is in een typisch Kempische langgevelboerderij.
  • Op de Peelse Heide in Reusel zijn de Stenen der Zaligheden aangelegd, een formatie van natuurstenen die de acht zaligheden verbeelden. Begin 21e eeuw vond er een ludieke actie plaats waarbij door vermoedelijk Bladelnaren een negende steen werd geplaatst bij het monument. Bij deze steen werd een bordje geplaatst met de tekst: Bladel: Ziel der zaligheden. Als tegenprestatie werd de steen aangekleed als Bladelse Windbuil, wat volgens de kempenaren symbool staat voor de Bladelse arrogantie.
  • In 1980 ontstond Streekmuseum De Acht Zaligheden, die zich in Eersel vestigde.
  • In 2010 bracht de zanger JW Roy, die zelf geboren is in Knegsel, een boek en een cd uit over de Acht Zaligheden (Acht Zaligheden/Ach, Zalig Man). Zes nummers werden geschreven door JW Roy zelf en de twee andere nummers door Gerard van Maasakkers en Guus Meeuwis.
  • Naast het boek en de cd werden er ook voorstellingen gehouden JW Roy, Karin Stroo en Frank Lammers trokken ermee langs de acht dorphuizen van de Acht Zaligheden. De eerste acht shows waren meteen uitverkocht.
  • Volgens de ingekwartierde militairen omvat het gebied van de acht zaligheden tevens het grondgebied van de tussenliggende dorpen Casteren en Hapert, waarvan het laatst genoemde dorp ook is gelegen aan de militaire route. Nog in 1952 werd dit bevestigd door een enquête onder de bewoners van de streek.

Zie ook[bewerken]

Externe link[bewerken]

  • Geschied- en aardrijkskundige beschrijving der provincie Noord-Braband (1845) (blz. 351) dbnl 10 september 2019
  • Noord-Brabant een gewest in opkomst (1949) (blz. 307). Brabant.nl. Geraadpleegd op 10 september 2019.