Alexander Comrie

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Jump to search
Alexander Comrie

Alexander Comrie (Perth (Schotland), 16 december 1706Gouda, 10 december 1774) was een Nederlandse gereformeerde predikant van Schotse komaf en een van de laatste vertegenwoordigers van de Nadere Reformatie.

In tal van werken verdedigde hij rechtzinnige leerstellingen en verzette hij zich tegen de opkomende geest van de verlichting. Comrie heeft de orthodox-gereformeerde theologie beïnvloed en is daardoor ook landelijk bekend geworden.[1] Zowel Abraham Kuyper (voorman van de Gereformeerde Kerken in Nederland) als Gerrit Hendrik Kersten (voorman van de Gereformeerde Gemeenten) voelden zich door Comrie geïnspireerd.

Comrie heeft tientallen jaren het predikantschap in Woubrugge uitgeoefend.

Levensloop[bewerken]

De kerk in Woubrugge waaraan Comrie als predikant verbonden is geweest
Kade vernoemd naar Alexander Comrie

Alexander Comrie was in moederlijke lijn een afstammeling van de predikant Andrew Gray. Tijdens zijn jeugd raakte hij bekend met de preken van predikanten als Thomas Boston, Ebenezer Erskine en diens broeder Ralph Erskine. Omstreeks 1726 kwam Comrie naar Holland, waar hij emplooi vond als handelsmedewerker in de stad Rotterdam. Daar werd zijn belangstelling voor theologische zaken opgemerkt en werd er geregeld dat enige vermogende personen hem in staat stelden in Groningen en Leiden theologie te studeren. In 1734 deed hij zijn wetenschappelijke promotie.[1][2]

Op 1 mei 1735 werd hij als predikant bevestigd in de Gereformeerde Kerk van Woubrugge. In de periode voor zijn intrede had in deze plaats een opwekking plaatsgevonden met als gevolg dat gelovigen bijeenkwamen in kleine groepjes (zogeheten conventikels) waar zij bepaalde godsdienstige geschriften bestudeerden.[1]

Comrie nam geen duidelijke standpunten in als het ging om kerkbestuurlijke zaken en ook ging hij niet vaak op huisbezoek maar maakte des te meer werk van zijn preken. In Woubrugge genoot hij een grote populariteit. Beroepen die kerken elders op hem deden om bij hen predikant te worden (in totaal zeven), sloeg hij af. Vanwege het gegeven dat hij omstreeks 1770 ziek was geworden, wenste hij met emeritaat te gaan. Op 4 april 1773, na een predikantschap van 38 jaar, hield hij zijn slotpreek. Daarna vestigde hij zich in Gouda, waar hij eind 1774 is overleden, zes dagen voor zijn 66ste verjaardag. Hij werd op 13 december 1774 begraven in de Grote of Sint-Janskerk in Gouda.[1]

Comrie heeft als prediker vooral gestreden tegen de sporen van de verlichting die in kerk en theologie merkbaar begonnen te worden. Het was de geest van de tolerantie, waarbij een tussenweg werd gezocht tussen de oude orthodoxie van Dordt en het verlichtingsdenken, een tussenweg waar Comrie niets van moest hebben.[1] De felheid waarmee Comrie samen met Nicolaus Holtius, de predikant van het naburige Koudekerk aan den Rijn, streed tegen de verlichte opvattingen, was reden dat het door hen in afleveringen geschreven Examen van het ontwerp van tolerantie in 1760 door de Staten van Holland verboden werd en nooit werd voltooid.

Theologie[bewerken]

Geloof en rechtvaardiging[bewerken]

Net als voor Maarten Luther (1483-1546) was voor Comrie de leer van de rechtvaardiging door het geloof het artikel waarmee de kerk staat of valt. Comries leer van de rechtvaardiging is wel wat ingewikkelder dan die van Luther. Volgens Comrie schenkt God de zondaar pas het geloof waardoor hij gerechtvaardigd wordt als Hij hem eerst in de hemel de gerechtigheid van Christus schenkt en toerekent. Als dat gebeurt, ontvangt de zondaar meteen het geloof waardoor hij gerechtvaardigd wordt.

Comrie heeft hiermee de pas willen afsnijden aan theologen die volgens hem te sterk hamerden op de menselijke geloofsactiviteit die voor de rechtvaardiging nodig is. Volgens Comrie werd zo een fundamentele theologische volgorde omgekeerd. Volgens Comrie is God altijd de eerste. Zo wilde Comrie het sola gratia van de reformatie verdedigen. Comrie stelde dat het Gods ordinaire weg is om mensen voorbij de Sinaï tot Sion te leiden. Hij gaat er echter aan voorbij dat God zichzelf aan het volk openbaarde als genadige redder voordat de wet aan het volk werd gegeven.

Examen van het Ontwerp van Tolerantie[bewerken]

In de samenspraken van het Examen van het Ontwerp van Tolerantie doet Comrie een vurig pleidooi voor het vasthouden van de gereformeerde leer of oude orthodoxe waarheid van de drie formulieren van enigheid. Dat wil zeggen de Nederlandse Geloofsbelijdenis (1561), de Heidelbergse Catechismus (1563) en de Dordtse Leerregels (1618-1619). Wie Comrie leest, merkt dat hij veel uit deze belijdenisgeschriften citeert. Kennis hiervan is daarom nuttig voor een goed verstaan van de theologie van Comrie.

Bronnen[bewerken]

Een belangrijke bron en theologische autoriteit voor Comrie was de Engelse puritein John Owen (1616-1683). Comrie maakt in zijn rechtvaardigingsleer gebruik van de opvattingen van Owen. In navolging van Owen leerde Comrie dat God voordat Hij de gave van het geloof aan de zondaar schenkt, Hij eerst ziet op de verdienste van Christus. Sterker: God kan alleen maar het geloof schenken op grond van de verdienste van Christus.
De geschriften van de nadere reformatoren Lodenstein, Fruytier, Witsius en Saldenus noemde hij in verhouding met zijn eigen werk zonlicht in vergelijking met kaarslicht. Comrie had geen hoge dunk van zijn eigen werk, maar wel van andere nadere reformatoren.

Invloed[bewerken]

Comries theologie heeft onmiskenbaar invloed uitgeoefend op die van Abraham Kuyper (1837-1920). Kuyper blijkt onder de indruk van Comries rechtvaardigingsleer en verwijst daarnaar bij zijn dogmatiek colleges aan de Vrije Universiteit, maar ook in zijn catechismusverklaring. Ook het handhaven van de drie formulieren van enigheid als leerstellige grondslag voor de kerk acht Kuyper een sterk leerpunt uit de leer en het leven van Comrie. In De Heraut schrijft Kuyper zelfs dat de theologie van de Gereformeerde Kerken Comriaans is.
In de kring van de Gereformeerde Bond in de Nederlands Hervormde Kerk waren het mannen als dominee Leendert Vroegindeweij en Jacobus Teunis Doornenbal die zich lieten inspireren door de theologische nalatenschap van Comrie. Van grote invloed heeft Comrie in de rechter zijde van de Bevindelijk gereformeerden. Een prominente volgeling is Aart Moerkerken, predikant binnen de gereformeerde gemeenten. Deze schreef over de standen in het genadeleven in navolging van Comrie.

Werken[bewerken]

Comrie heeft 29 werken van verschillende omvang geschreven. Het bekendste is zijn ABC des geloofs.

Hieronder staan enkele van zijn werken chronologisch gerangschikt weergegeven:

  • Het A.B.C. des geloofs, of Toelichting op de benamingen van het zaligmakend geloof: volgens de letters van het alfabet, 1739.

Van dit boek bestaat ook een vertaling in het Engels: Alexander Comrie, The ABC of Faith, Leicester 1978.

  • Verhandeling van eenige eigenschappen des zaligmakenden geloofs: zijnde een verklaring en toepassing van verscheidene uitgek[n]ipte teksten des Ouden en Nieuwen Testaments, in welke de zorgeloozen en tijd-geloovigen worden ontdekt, gewaarschuwd en uitgelokt om het leven buiten zich in een aangeboden Jezus te zoeken ..., 1744
  • Verzameling van leerredenen, waar in vertoont wordt uit verscheide texten. De afgezakte kranke en kwynende staat der geloovigen, voornamentlyk in dezen tydt, tot overtuiginge em beschaminge over hunne ongestalte. Vervolgens de geloovige, daar over met smerte aangedaan, en begerig na herstellinge, in welke hunne innige begeertens voorgestelt, en de zwarigheden, die zy ontmoeten en hun dikwerf onvrymoedig maken, geoppert en opgelost worden. Eindelyk hunne herstellinge, en de werkzaamheit hunner ziele als herstelde, en in hun voorig element gebragte. Verklaart en toegepast door Alexander Comrie, Scoto-Brittannus. A.L.M. & Philosophiae Doctor en predikant te Woubrugge. Eerste stuk. Te Leiden, by Johannes Hasebroek, en te Amsterdam, by Nicolaas Byl, 1749.
  • Stellige en praktikale verklaring van den Heidelbergschen Catechismus, volgens de leer en gronden der Reformatie: waarin de waarheden van onzen godsdienst op eene klare en bevindelijke wijze voorgesteld en betoogd worden; de natuurlijken mens ontdekt; de zoekenden bestuurd; de zwakken vertroost en de sterken tot hunnen pligt volgens eene evangelische leiding, opgewekt worden, 1753
  • Examen van het Ontwerp van Tolerantie, om de leere in de Dordrechtse Synode Anno 1619, vastgesteld met de veroordeelde leere der Remonstranten te verenigen, samen met Nicolaus Holtius, 1753-1759
  • Missive wegens de rechtvaardigmakinge des zondaars en de toeëigeninge van deze weldaad van Gods vrije genade aan hem door het ingewrocht gelove, 1757
  • Brief over de regtvaardigmaking des zondaars, door de onmiddellijke toerekening der borg-geregtigheid van Christus, 1761

Vertalingen[bewerken]

Comrie heeft ook verschillende vertalingen uit het Engels in het Nederlands het licht doen zien.
In 1739 werd door Comrie in het Nederlands uitgegeven het werk The Gospel Mystery of Sanctification van de Engelse puritein Walter Marshall (1628-1680). Het verscheen in Leiden onder de titel De verborgentheit van de euangelische heiligmaking. Comrie schreef in 1750 dat dit waarschijnlijk het beste werk was dat tot nog toe was uitgegeven over de heiligmaking.[3]

Hertalingen[bewerken]

Van Comrie verschenen ook verschillende hertalingen. Zo werden alle preken van Comrie hertaald uit ABC des geloofs (1739), Eigenschappen des geloofs (1744) en Verzameling van Leerredenen (1749-1750). De preken zijn hertaald door de Neerlandicus C. Bregman.
Eigenschappen des geloofs kreeg als titel: Verhandeling van enige eigenschappen van het zaligmakende geloof (2012). Het ABC kreeg als titel: Het ABC van het geloof (2015).
De twee delen van Verzameling van Leerredenen kwamen uit met de titels: Troost voor een missend hart (2017) en Herstel voor een biddend hart (2018).

Literatuur[bewerken]

  • Verboom, J.H.R. - Dr. Alexander Comrie: predikant te Woubrugge: zijn leven en werken, alsmede de historie van zijn gemeente, Utrecht, 1985 (2e druk, 1e druk 1964)
  • Leurdijk, G.H. en A. Moerkerken - Twee pastorale brieven van Alexander Comrie: voorafgegaan door een overzicht van Comrie's theologische inzichten, Veenendaal, 1986
  • Honig, A.G. - Alexander Comrie, Leiden, 1991 (herdruk van het proefschrift Utrecht, 1892)
  • Schipper, J. -Alexander Comrie, zijn leven en werk, Apeldoorn, 2015
  • Hooghwerff, B. - Een vreemdeling in de storm: uit het leven van Alexander Comrie, Houten, 2016
Artikelen[bewerken]
  • D. Baarssen en W. van Vlastuin 'Alexander Comrie als Orthodox gereformeerd theoloog' in Documentatieblad Nadere Reformatie, 35 (2011), no. 2, p. 132-159.
  • D. Baarssen 'Een theologische vergelijking van Theodorus van der Groe (1705-1784) en Alexander Comrie (1706-1774)' in Documentatieblad Nadere Reformatie, 37 (2013), no. 2, p. 97-105.
  • D. Baarssen 'De daad van een bedelaar. De functie van het geloof in relatie tot de rechtvaardiging bij Theodorus van der Groe (1705-1784) en Alexander Comrie (1706-1774)' in Theologia Reformata, 57 (2014), no. 1, p. 40-55.
  • D. Baarssen 'Owen in een Nederlandsch gewaat. Enkele opmerkingen over de receptie van geschriften van John Owen (1616-1683) door Alexander Comrie (1706-1774)' in Documentatieblad Nadere Reformatie, 38 (2014) no. 1, p. 27-45. ISSN 0165-4349.
  • D. Baarssen 'Aan Comrie komt de eere toe. De receptie van Alexander Comries rechtvaardigingsleer door Abraham Kuyper' in Documentatieblad Nadere Reformatie, 41 (2017), no. 1, p. 3-27.
  • D. Baarssen, 'Van de allergewichtigste stukken eenig licht' in Alexander Comrie, Herstel voor een biddend hart. Verzamelde leerredenen deel 2, Apeldoorn 2018, 15-23.
  • D. Baarssen, 'Het licht van een kaarsse bij het licht van den zonne Enig licht op Alexander Comries (1706-1774) Verzameling van Leerredenen' in Documentatieblad Nadere Reformatie, 42 (2018), no. 1, p. 41-89.

Vernoeming[bewerken]

In 1946 is in Woubrugge een straat naar hem vernoemd, de Comriekade langs de Woudwetering waaraan ook de kerk staat, waarin Comrie preekte.

Externe links[bewerken]