Antwerpse premetro

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Premetro van Antwerpen
Antwerpse premetro
Premetrostation Handel
Basisgegevens
Locatie Antwerpen, België
Vervoerssysteem premetro
Startdatum 25 maart 1975
Lengte trajecten 11,5 km
Aantal lijnen 8
Lijn(en) DeLijn icon 2antw.svg DeLijn icon 3antw.svg DeLijn icon 5antw.svg DeLijn icon 6antw.svg DeLijn icon 8antw.svg DeLijn icon 9antw.svg DeLijn icon 10antw.svg DeLijn icon 15antw.svg
Aantal stations 12
Spoorwijdte 1.000 mm
Uitvoerder(s) De Lijn
Netwerkkaart
Netwerkkaart van de Premetro van Antwerpen
Portaal  Portaalicoon   Openbaar vervoer

De Antwerpse premetro is een netwerk van tramtunnels, gebruikt door de lijnen 2, 3, 5, 6, 8, 9, 10 en 15 van de Antwerpse tram.

De benaming premetro komt vanuit de oorspronkelijke bedoeling om de tramtunnels later om te bouwen voor een metronet. In Antwerpen heeft men tijdens de bouw in 1974 reeds besloten om de tunnels niet meer om te bouwen, waardoor latere stations kortere perronlengtes kregen.

Het tunnelnetwerk is in totaal 13,2 km lang en telt 19 stations. Hiervan zijn er 11,5 km en 12 stations in exploitatie, 0,3 km zijn dienstsporen en de resterende 1,4 km (een tunnel onder de Kerkstraat en Pothoekstraat) is enkel in ruwbouw aanwezig en is niet in gebruik. Ook de Reuzenpijp onder Turnhoutsebaan heeft naast de twee in 2015 afgewerkte stations Astrid en Zegel nog vijf stations die in ruwbouw afgewerkt zijn, maar nog niet in gebruik genomen zijn.

Naast de Antwerpse premetro heeft België nog twee premetronetwerken, namelijk de Brusselse premetro en de Métro Léger de Charleroi.

Geschiedenis[bewerken | brontekst bewerken]

Bouwput van waaruit de tunnels werden geboord.
Oude publicatie van het pre-metronet, inclusief het "slapende" gedeelte.

Aanleg tunnelnetwerk (1970-1990)[bewerken | brontekst bewerken]

Op 5 januari 1970 startte de bouw van de premetro. Op 25 maart 1975 werd het eerste tunnelgedeelte geopend met de stations Opera, Meir en Groenplaats. De trams van de lijnen 2 (uit Hoboken) en 15 (uit Mortsel) reden op de De Keyserlei de tunnel in en keerden op de ondergrondse keerlus onder de Groenplaats. Deze tunnel werd geheel gebouwd met cut-and-cover, wat voor veel bovengrondse hinder zorgde.

In 1973 werd gestart met een uitbreiding vanaf station Opera richting de Belgiëlei. Op 10 maart 1980 werd de lijn geopend met de stations Diamant (bij het Centraal Station) en Plantin. Bij station Diamant was weinig ruimte en werd een ongelijkgrondse splitsing voorzien, waardoor de tunnelkokers daar boven in plaats van naast elkaar liggen. Ook in station Plantin liggen de perrons op verschillende niveaus, in verband met een splitsing van de tunnel ten zuiden van het station. Ook deze tunnel werd met cut-and-cover gebouwd.

Tussen 1977 en 1986 werden nog drie andere premetrotunnels gegraven vanaf het Centraal Station naar het noorden en het oosten: onder de Turnhoutsebaan richting Deurne, onder de Kerkstraat-Pothoekstraat richting Sportpaleis en onder de Sint-Elisabethstraat-Handelsstraat-Onderwijsstraat richting Sportpaleis. Deze uitbreidingen werden hoofdzakelijk als boortunnels uitgevoerd om de bovengrondse hinder te beperken. Nadat in 1988 de gewesten verantwoordelijk werden voor de openbare werken, werd in 1989 de bouw van deze tunnels stilgelegd. De ruwbouw was afgewerkt, maar bovenleiding, sporen, signalisatie en de inkleding van de stations moesten nog gebeuren.

In 1983 werd begonnen met de bouw van de Brabotunnel, een premetrotunnel bestaande uit twee geboorde kokers onder de Schelde, tussen de Groenplaats en Linkeroever. Op 21 september 1990 werd de tunnel geopend door Vlaams minister van verkeer Johan Sauwens. Deze ruim één kilometer lange uitbreiding heeft één diep gelegen station (Van Eeden). Bij de Halewijnlaan komen de trams 2 en 15 aan de oppervlakte, om daarna langs de Blancefloerlaan naar de rand van de stad te rijden.

Niet gerealiseerde uitbreidingsplannen[bewerken | brontekst bewerken]

Buiten de gerealiseerde tunnels werd een verlenging van de as onder de Turnhoutsebaan voorzien vanaf het station Opera met nieuwe stations Park en Bank ter hoogte van respectievelijk de Maria-Theresialei en de Nationale Bank op de Frankrijklei. Ook bestonden er plannen voor een volledig nieuwe as die in noord-zuidrichting van het Klapdorp langs de Melkmarkt en het station Groenplaats onder de Nationalestraat in de richting van het Museum voor Schone Kunsten zou lopen. De premetro zou dan de haltes Klapdorp, Melkmarkt, Groenplaats (als kruisstation), Sint-Andries en Tropisch Instituut aandoen. Deze plannen zijn nooit verder gekomen dan de ontwerpfase. In het kader van het Routeplan 2030 wordt een zeer gelijkaardige premetroverbinding terug bestudeerd. Deze zou dan aansluiten op de tunnel onder de Turnhoutsebaan en vanaf de Rooseveltplaats onder het noorden van het oude centrum, de Groenplaats en de Nationalestraat richting het Zuid lopen.[1]

Afwerking ongebruikte tunnels en netwerkwijzigingen (1990-2020)[bewerken | brontekst bewerken]

Premetronetwerk van Antwerpen van 2007 tot 2012.

Op 1 april 1996 kwam de noordelijke premetrotunnel van station Opera naar het Sportpaleis gereed. Daarvoor werd de reeds in ruwbouw aanwezige boortunnel onder de Sint-Elisabethstraat-Handelsstraat-Onderwijsstraat-Schijnpoortweg afgewerkt. De tunnel werd in gebruik genomen door lijn 3 uit Merksem richting Linkeroever die tot dan toe bovengronds via de Pothoek- en Kerkstraat naar de Melkmarkt reed. De stations aan deze lijn (vanaf Opera) zijn: Astrid (onder het Koningin Astridplein bij het Centraal Station), Elisabeth, Handel, Schijnpoort en Sport. Met uitzondering van Elisabeth hebben al deze stations perrons op verschillende niveaus, zoals eerder toegepast in Diamant en Plantin, zij het niet overal vlak boven elkaar. De tram komt weer aan de oppervlakte aan de open helling op de Theunisbrug over het Albertkanaal.

Sinds 4 maart 2006 rijdt ook tramlijn 5 van Deurne-Noord naar Linkeroever via dit premetrotraject, zonder echter station Sport aan te doen. Om deze lijn mogelijk te maken werd een kort stuk ongebruikte premetrotunnel afgewerkt, tussen station Schijnpoort en de helling aan de Ten Eekhovelei. Sinds de komst van deze lijn rijden er op het traject Linkeroever – Centraal Station 4 tramlijnen en is lijn 3 op de noordelijke premetrotak wat ontlast. Anderhalf jaar later werd op 27 oktober 2007 een nieuwe tramlijn 6 ingevoerd met een traject door de premetrotunnels, tussen Plantin en Sport. Het gebruikt een kort stuk premetro tussen stations Diamant en Astrid dat eerder enkel als dienstspoor werd gebruikt.

Op 1 september 2012 werd een nieuwe tramlijn 9 van Eksterlaar naar Linkeroever ingevoerd. Daarbij maakt deze lijn gebruik van de open helling naar de Mercatorstraat, die tot dan enkel voor dienstritten of omleidingen gebruikt werd. Samen met de invoering van deze nieuwe lijn reed lijn 2 vanaf dan niet meer naar Linkeroever, maar parallel met lijn 6 richting het Sportpaleis. Zo rijden er dan in iedere premetrotak vier tramlijnen.

Op 18 april 2015 is het oostelijk traject van de reeds in ruwbouw aanwezige premetrotunnel onder de Turnhoutsebaan onder de benaming Reuzenpijp gedeeltelijk in gebruik genomen. In de eerste fase startte tramlijn 8 in het station Astrid en dan verder via station Zegel naar de Herentalsebaan te Deurne. Bovengronds gaat het dan richting oosten tot de P&R aan het rondpunt in Wommelgem. Exact twee jaar later begon ook tramlijn 10 dezelfde route in de Reuzenpijp te gebruiken als gevolg van een omleiding: vanaf 18 april 2017 reed deze lijn op het traject Astrid – Wijnegem.[2]

Op 3 juni 2017 werden de lijnen 8 en 10 zuidwaarts verlengd via de tot dan toe ongebruikte onderste verdieping van het station Opera en een nieuwe open helling op de Leien richting het Zuidstation (lijn 8) en het Schoonselhof (lijn 10).[3] Sinds 16 september 2017 rijdt tram 10 via de helling aan het Foorplein de Reuzenpijp in en is ook deze aftakking in gebruik genomen. Vlak voor station Zegel sluit deze aftakking aan op de bestaande tunnel. Op 8 december 2019 werd het station Opera na lange verbouwingswerken heropend als kruisstation voor lijn 10; op dezelfde dag werd lijn 8 weer ingekort tot P&R Wommelgem - Astrid.

Huidig netwerk[bewerken | brontekst bewerken]

Huidig premetronetwerk.
In exploitatie
Gebouwd, maar niet in exploitatie
Ingang tramlijn 10 naar de Reuzenpijp

Tunnelnetwerk[bewerken | brontekst bewerken]

Het tunnelnetwerk is in totaal 13,2 kilometer lang, waarbij in totaal 11,5 kilometer in reguliere exploitatie is. Het netwerk wordt daarbij gebruikt door de lijnen 2, 3, 5, 6, 8, 9, 10 en 15 van de Antwerpse tram. Daarnaast is er ook 0,3 kilometer dienstspoor aanwezig. De resterende 1,4 kilometer is enkel in ruwbouw aanwezig en is niet in gebruik.

Het premetronetwerk bestaat uit verschillende tramtunnels die op elkaar aansluiten, en wordt doorgaans opgedeeld in twee van elkaar te onderscheiden delen, telkens bestaande uit een aantal takken:

  • Een eerste as met 3 takken:
    • Westelijke tak onder het oude centrum naar Linkeroever (lijnen DeLijn icon 3antw.svg,DeLijn icon 5antw.svg,DeLijn icon 9antw.svg,DeLijn icon 15antw.svg)
    • Noordelijke tak richting Sportpaleis (lijnen DeLijn icon 2antw.svg,DeLijn icon 3antw.svg,DeLijn icon 5antw.svg,DeLijn icon 6antw.svg)
    • Zuidelijke tak naast de spoorweg naar station Antwerpen-Berchem (lijnen DeLijn icon 2antw.svg,DeLijn icon 6antw.svg,DeLijn icon 9antw.svg,DeLijn icon 15antw.svg)
  • Een tweede as met 2 takken:
    • Oostelijke tak onder de Turnhoutsebaan richting Deurne. Deze tunnel staat bekend als de Reuzenpijp (lijnen DeLijn icon 8antw.svg,DeLijn icon 10antw.svg)
    • Noordelijke tak onder de Kerkstraat-Pothoekstraat richting Sportpaleis. Deze is nog niet in gebruik genomen.

De spil van het netwerk ligt in de omgeving van het Centraal Station, van waaruit alle takken uitwaaieren naar de andere delen van de stad. Overstappen tussen de twee assen kan daarbij in de twee kruisstations Astrid en Opera. Aan de andere uiteindes van de takken liggen telkens één of twee open hellingen, waarlangs de trams bovenkomen om hun route te vervolgen op het bovengrondse tramnet.

Er zijn ook twee ondergrondse keerlussen aanwezig. Één daarvan bevindt zich rond het station Sport aan het Sportpaleis en wordt gebruikt als dienstspoor. De andere keerlus ligt onder de Rooseveltplaats en wordt gebruikt door lijn 8 om te keren na station Astrid. Tot slot ligt er ook nog een doodlopend spoor rond het station Groenplaats, als restant van een vroegere keerlus (1975-1990) die opgeheven is na de doortrekking van de premetro onder de Schelde.

Ongebruikte premetro[bewerken | brontekst bewerken]

Buiten de tien kilometer reeds functionerende tunnels bestaat er nog een kort stuk (1,4 kilometer) dat niet in gebruik is. Het gaat hier om de tussen 1977 en 1982 gegraven tunnels van de 2de as onder de Kerkstraat en Pothoekstraat die aansluiten op de Reuzenpijp. De spoortunnels van deze zijtak zijn vrijwel volledig afgewerkt (met uitzondering van de bovenleiding, sporen en signalisatie). Hier bevinden zich ook twee stations in ruwbouw: Stuivenberg en Sint-Willibrordus. Ook in de Reuzenpijp bevindt zich een aantal slapende stations, namelijk Morckhoven, Collegelaan, Foorplein, Drink en Carnot. Zonder te stoppen wordt langs deze stations in ruwbouwstaat gereden.

In 2014 kondigde de nieuwe Vlaamse regering aan de ingebruikname van de tunnel onder de Kerkstraat en de Pothoekstraat, langs stations Stuivenberg en Sint-Willibrordus te gaan onderzoeken. Het in december 2018 afgesloten stedelijk bestuursakkoord van de nieuwe coalitie voor de periode 2019-2024 vermeldt expliciet dat deze tunnel samen met beide stations in gebruik zal worden genomen. Dit akkoord kondigt ook de ingebruikname aan van stations Drink en Collegelaan. Sindsdien is de ingebruikname ook opgenomen in het Routeplan 2030.[1]

Premetrostations[bewerken | brontekst bewerken]

Premetrostation Opera

De Antwerpse premetro beschikt ook over 19 ondergrondse stations, waarvan er 12 in gebruik zijn. Er zijn ook 7 spookstations, waarvan er 4 op relatief korte termijn in gebruik genomen zullen worden.[1]

De eerst gebouwde stations van het netwerk waren voorzien van 90 meter lange perrons, met de bedoeling deze later om te kunnen bouwen naar een echte metro (Meir, Opera, Diamant en Astrid). Omdat men al tijdens de bouw van het netwerk besloten heeft om uiteindelijk geen ombouw tot metro meer te voorzien zijn sommige stations al tijdens de bouw ingekort tot perrons van 60 meter (Plantin en alle stations in de Reuzenpijp voorbij Astrid). De andere stations werden van in het begin in deze kortere uitvoering gepland.

Station Tunnel Lijnen Opening
Van Eeden 1ste as, westelijke tak DeLijn icon 3antw.svg DeLijn icon 5antw.svg DeLijn icon 9antw.svg DeLijn icon 15antw.svg 1990
Groenplaats 1ste as, westelijke tak DeLijn icon 3antw.svg DeLijn icon 5antw.svg DeLijn icon 9antw.svg DeLijn icon 15antw.svg 1975 (als eindstation)
1990 (als doorgangsstation)
Meir 1ste as, westelijke tak DeLijn icon 3antw.svg DeLijn icon 5antw.svg DeLijn icon 9antw.svg DeLijn icon 15antw.svg 1975
Opera 1ste as, westelijke tak
2de as, oostelijke tak
DeLijn icon 3antw.svg DeLijn icon 5antw.svg DeLijn icon 9antw.svg DeLijn icon 10antw.svg DeLijn icon 15antw.svg 1975 (gedeeltelijk)
2019 (als kruisstation)
Diamant 1ste as, zuidelijke tak DeLijn icon 2antw.svg DeLijn icon 6antw.svg DeLijn icon 9antw.svg DeLijn icon 15antw.svg 1980
Plantin 1ste as, zuidelijke tak DeLijn icon 2antw.svg DeLijn icon 6antw.svg DeLijn icon 9antw.svg DeLijn icon 15antw.svg 1980
Astrid 1ste as, noordelijke tak
2de as, oostelijke tak
DeLijn icon 2antw.svg DeLijn icon 3antw.svg DeLijn icon 5antw.svg DeLijn icon 6antw.svg DeLijn icon 8antw.svg DeLijn icon 10antw.svg 1996 (gedeeltelijk)
2015 (als kruisstation)
Elisabeth 1ste as, noordelijke tak DeLijn icon 2antw.svg DeLijn icon 3antw.svg DeLijn icon 5antw.svg DeLijn icon 6antw.svg 1996
Handel 1ste as, noordelijke tak DeLijn icon 2antw.svg DeLijn icon 3antw.svg DeLijn icon 5antw.svg DeLijn icon 6antw.svg 1996
Schijnpoort 1ste as, noordelijke tak DeLijn icon 2antw.svg DeLijn icon 3antw.svg DeLijn icon 5antw.svg DeLijn icon 6antw.svg 1996
Sport 1ste as, noordelijke tak DeLijn icon 2antw.svg DeLijn icon 3antw.svg DeLijn icon 6antw.svg 1996
Carnot 2de as, oostelijke tak / Spookstation, geen onmiddellijke opening gepland
Drink 2de as, oostelijke tak / Spookstation, opening gepland in 2024
Zegel 2de as, oostelijke tak DeLijn icon 8antw.svg DeLijn icon 10antw.svg 2015
Collegelaan 2de as, oostelijke tak / Spookstation, geen onmiddellijke opening gepland
Morckhoven 2de as, oostelijke tak / Spookstation, opening gepland in 2024
Foorplein 2de as, oostelijke tak / Spookstation, geen onmiddellijke opening gepland
Sint-Willibrordus 2de as, noordelijke tak / Spookstation, opening gepland in 2024
Stuivenberg 2de as, noordelijke tak / Spookstation, opening gepland in 2024

Toekomstplannen[bewerken | brontekst bewerken]

In het kader van basisbereikbaarheid is een grote nethervorming gepland waarbij de trajecten van verschillende lijnen zouden wijzigen. De premetrolijnen zouden daarbij ook hernummerd worden zodat ze beginnen met een 'M' (M2, M3, M4, M7, M8 en M9). Deze veranderingen waren oorspronkelijk gepland voor begin 2022, maar dit is uitgesteld tot er voldoende nieuwe trams geleverd zijn.

Ook wordt op relatief korte termijn de ongebruikte premetrotunnel onder de Kerkstraat-Pothoekstraat afgewerkt, inclusief de twee ongebruikte stations Sint-Willibrordus en Stuivenberg. Gelijktijdig worden ook twee ongebruikte stations in de reeds operationele Reuzenpijp afgewerkt: Drink en Morckhoven.[4][5][6] Dit project is als onderdeel van het Routeplan 2030 reeds begroot en zal normaal in 2024 opgeleverd worden.[7]

Daarnaast loopt in het kader van het Routeplan 2030 een haalbaarheidsstudie voor de bouw van bijkomende tunnels.[6] Er zullen 4 trajecten onderzocht worden, enkel het eerste is nu reeds in onderzoek.[8] Het gaat om de volgende nieuwe premetrotrajecten:

  • Een nieuwe premetroverbinding onder het stadscentrum die aansluitend op de Reuzenpijp onder het noorden van het oude centrum via de Groenplaats en onder de Nationalestraat richting het Zuid loopt. Deze takt dan af ter hoogte van de bestaande ondergrondse keerlus onder de Rooseveltplaats en komt weer boven in een open helling tussen de Bolivarplaats en station Zuid. Mogelijke tussenliggende stations die bestudeerd worden zijn Ossenmarkt, Mutsaard, Grote Markt, Groenplaats (ombouw tot kruisstation), Sint-Andries, Museum en Bolivar.
  • Een premetrotunnel onder het smalle gedeelte van de Turnhoutsebaan in Deurne Noord. Ofwel wordt deze voorzien als korte tunnel met een helling na de brug over de ring, ofwel wordt voortgegraven vanuit het bestaande maar in dat geval nog af te werken station Foorplein. Mogelijke stations zijn Cogels en Gallifort, waarna de tunnel bovenkomt ter hoogte van de Leeuwlantstraat.
  • Een premetroverlenging vanaf de open helling aan de Ten Eeckhovelei richting een nieuwe open helling op de Ter Heidelaan, met als mogelijk nieuw station Lakbors.
  • Een premetroverlenging vanaf de open helling in de Mercatorstraat richting Berchem Station en de Boekenberglei. Mogelijke stations die bestudeerd worden zijn Zurenborg, Berchem Station, Groenenhoek en Apollo. De tunnel zou daarna bovenkomen in een open helling op de Boekenberglei, maar er wordt ook onderzocht of deze eventueel vroeger kan bovenkomen op de Gitschotellei.

Zie ook[bewerken | brontekst bewerken]

Externe links[bewerken | brontekst bewerken]

Zie de categorie Trams in Antwerpen van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.