Ayn Rand

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Ayn Rand
Ayn Rand (1925)
Ayn Rand (1925)
Algemene informatie
Volledige naam Alissa Zinovievna Rosenbaum
Pseudoniem(en) Ayn Rand
Geboren 2 februari 1905, Sint-Petersburg
Overleden 6 maart 1982, New York
Land Verenigde Staten
Beroep Schrijfster
Handtekening Handtekening
Werk
Stroming Objectivisme
Libertarisme
Bekende werken The Fountainhead, Atlas Shrugged
Portaal  Portaalicoon   Literatuur
Portret van Ayn Rand

Ayn Rand, geboren als Али́са Зино́вьевна Розенба́ум (Alissa Zinovievna Rosenbaum), (Sint-Petersburg, 2 februari 1905New York, 6 maart 1982) was een Russisch-Amerikaans romanschrijfster en filosofe. Ze was de grondlegster van het objectivisme, een filosofische stroming. Ze groeide op in Rusland en emigreerde in 1926 naar de VS. Voortbouwend op de theorieën van Aristoteles was ze op politiek vlak een groot pleitbezorger van het laissez-faire-kapitalisme. Ze heeft de meeste bekendheid verkregen met haar romans The Fountainhead en Atlas Shrugged.

Levensloop[bewerken]

Achtergrond[bewerken]

Ayn Rand heette eigenlijk Alissa Zinovievna Rosenbaum (Russisch: Алиса Зиновьевна Розенбаум). Haar vader en moeder waren Zinovy Zakharovich Rosenbaum en Anna Borisovna Rosenbaum. Zij was de oudste dochter en had twee zussen, Natasha (1907) en Eleanora (1910, roepnaam 'Nora'). Haar ouders en zus Natasha hebben de Tweede Wereldoorlog niet overleefd. Haar zus Nora heeft zij pas in 1973 opnieuw ontmoet. Tot die tijd leefde Ayn Rand in de veronderstelling dat ook zij dood was. Nora stierf in 1999 in Rusland. Haar ouders hadden een Joodse achtergrond maar waren agnostisch. Alissa werd al op jonge leeftijd atheïst.

Jeugd en studie[bewerken]

Alissa ontwikkelde op jonge leeftijd een enorme interesse in boeken en films en begon al vroeg met schrijven. Haar jeugdhelden waren de schrijvers Walter Scott, Alexandre Dumas, Victor Hugo en andere schrijvers uit de romantiek. Vanwege de Russische revolutie in 1917 vluchtte het gezin Rosenbaum naar de Krim, maar toen dat schiereiland in 1921 in handen van de bolsjewieken viel, keerden ze terug naar St. Petersburg, waar Alissa filosofie en geschiedenis ging studeren. Hier kwam ze in aanraking met de werken van Edmond Rostand, een schrijver uit de Franse romantiek, en Friedrich Schiller, die ze geweldig vond vanwege zijn grootse heroïsche stijl. Ook Friedrich Nietzsche bewonderde zij om zijn verheerlijking van het heroïsche en het onafhankelijke individu, maar ze verafschuwde het altruïsme in "Aldus sprak Zarathoestra". In 1924 rondde zij haar opleiding af en begon met een studie toneelschrijven.

Emigratie[bewerken]

Toen zij een visum kreeg om haar familie in de Verenigde Staten te bezoeken zag ze haar kans schoon. Bij aankomst in New York werd ze vrijwel meteen verliefd op de skyline van de "Big Apple". Later zou ze er onder andere in haar boeken nog vaak op terugkomen: "I would give the greatest sunset in the world for one sight of New York's skyline. Particularly when one can't see the details. Just the shapes. The shapes and the thought that made them. The sky over New York and the will of man made visible. What other religion do we need? [...] I feel that if a war came to threaten this, I would throw myself into space, over the city, and protect these buildings with my body." (De mooiste zonsondergang verruil ik graag voor éénmaal de aanblik van de skyline van New York. Vooral als je de details niet ziet. Alleen de vormen. De vormen en het denkwerk dat daarvoor nodig was. De skyline van New York en de kracht van de mens zichtbaar gemaakt. Welke religie heb je dan nog nodig? [...] Als dat door een oorlog gevaar zou lopen, zou ik mezelf denk ik in de ruimte werpen, boven deze stad, en deze gebouwen met mijn lichaam beschermen.).[1]

De Hollywood-jaren[bewerken]

Na een paar maanden bij familie in Chicago verbleven te hebben vertrok ze richting Hollywood om daar scriptschrijfster te worden. In deze periode nam ze de naam Ayn Rand aan, gebaseerd op de manier waarop haar achternaam Rosenbaum in het Cyrillisch alfabet geschreven stond op haar diploma. De theorie dat ze haar naam ontleende aan de Remington Rand typemachine kan niet juist zijn, omdat ze de naam al gebruikte voordat dit apparaat op de markt kwam.

In Hollywood ontmoette ze Cecil B. DeMille en kreeg in 1927 een piepklein rolletje in King of Kings. Daarnaast kreeg ze ook baantjes op bijvoorbeeld de kostuumafdeling van een filmstudio. Op de set van King of Kings leerde zij de acteur Frank O'Connor kennen, met wie zij trouwde.

Eerste successen[bewerken]

Haar succes als schrijfster begon langzaam. Ze verkocht haar eerste script, Red Pawn, in 1932 aan Universal, maar het is nooit verfilmd. In 1934 kwam ze met het toneelstuk The Night of January 16th dat Broadway haalde en in 1941 verfilmd werd.

Later zouden het script You Came Along, het op Chris Massies boek gebaseerde Love Letters en enkele van haar eigen boeken verfilmd worden. In 2004 werd de televisieserie Ideal uitgebracht dat gebaseerd is op haar boek The Fountainhead.

Haar succesvolle boeken[bewerken]

In 1936 kwam Rand met het enigszins autobiografische We The Living en twee jaar later met Anthem. We The Living werd vanwege de felle anti-communistische toon met gemengde gevoelens ontvangen in de VS. De jaren van de grote depressie (ook wel 'The Red Decade' genoemd) waren bij het verschijnen van het boek op hun dieptepunt en er leefde een grote sympathie voor het socialisme onder de Amerikaanse bevolking.

Voor Anthem, een boek waarin een futuristische maatschappij wordt beschreven en waar het collectivisme triomfeert, kon ze in de VS geen uitgever vinden en het werd uitgegeven in het Verenigd Koninkrijk. Haar grote succes kwam met de bestseller The Fountainhead (in het Nederlands vertaald onder de titel De Eeuwige Bron) in 1943. Het boek was reeds door twaalf uitgevers afgewezen. Ze vonden het te intellectueel en niet aansluiten bij de mainstream. Nummer dertien (Bobbs-Merrill Company Publishing House) hapte echter wel toe. Het boek zou een wereldwijd succes worden en zo'n 6 miljoen stuks verkopen. In 1949 werd het boek verfilmd met in de hoofdrol Gary Cooper. In 1957 verschijnt Atlas Shrugged (in het Nederlands vertaald als Wereldschok en Atlas In Staking) dat insloeg als een bom en intellectueel Amerika op zijn kop zette. Atlas Shrugged is in 2012 opnieuw uitgegeven door Luitingh Sijthoff als 'De kracht van Atlantis'.

Het objectivisme[bewerken]

Behalve romancier is zij ook grondlegger van het objectivisme. Samen met de jonge psychologiestudent Nathan Blumenthal (later Nathaniel Branden), diens vrouw Barbara, Barbara's neef Leonard Peikoff, en anderen, richtte zij de Objectivistische Beweging (schertsend aangeduid als "The Collective") op. Deze kleine kring van vertrouwelingen die ze om zich heen verzamelde groeide uit tot een denktank, en kreeg later de allures van een sekte. In 1954 werd Rand's nauwe relatie met de jongere Nathaniel Branden een romantische affaire, met de toestemming van hun echtgenoten. The Collective ging ten onder aan ruzie en jaloezie. In 1968 kwam er een breuk in de samenwerking tussen het echtpaar Branden en Rand. De oorzaak is uitgebreid te lezen en zien in het boek en de film Ayn Rand: A sense of Life.

Politieke invloed[bewerken]

Haar theorie De deugd van het egoïsme (The virtue of selfishness) is zeer invloedrijk in de Verenigde Staten.[2] Onder meer Alan Greenspan, voormalig voorzitter van het Federal Reserve System (The Fed), behoorde tot The Collective. Alan Greenspan was een aanhanger van de essentie van haar gedachtegoed.[3] Ook de republikeinse vicepresidentskandidaat Paul Ryan rekent zich tot haar volgelingen.[4] Paul Ryan deed wel afstand van Rands ideeën toen hij de running mate van Mitt Romney kon worden bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2012, omdat hij als katholiek haar atheïsme niet kon goedkeuren.[5] Zij wordt wel één van de belangrijkste inspiratoren van het libertarisme genoemd [6].

Haar laatste jaren[bewerken]

Graf van Frank O'Connor en Ayn Rand.

Na haar breuk met de Brandens viel de Objectivistische Beweging uiteen en gingen veel van haar vrienden hun eigen weg. Alleen Leonard Peikoff bleef met haar bevriend tot aan haar dood in 1982. Ze werkte gedurende de jaren zeventig aan een script voor een tv-serie van Atlas Shrugged en een nieuwe roman "To Lorne Dieterling", maar heeft beide projecten nooit kunnen afronden. Eerst vanwege de dood van haar man Frank in 1979 en uiteindelijk door haar eigen dood in 1982.

Hoewel haar boeken bleven verkopen, moest Rand in de jaren 1970 ironisch genoeg een soort leefloon en ziekteuitkering aanvaarden, twee soorten steun waartegen ze haar hele leven had gefulmineerd. Een aantal leden van The Collective kwam toch naar haar begrafenis, onder wie Alan Greenspan. [5]

Gedachtegoed[bewerken]

In de morele leer van Rand zijn egoïsme en hebzucht deugdzame eigenschappen. In The Virtue of Selfishness schrijft ze: "Als ze [mensen] dingen als vriendschap en familiebanden boven hun eigen productieve werk stellen, ja, dan zijn ze immoreel. Vriendschap, familieleven en menselijke relaties zijn niet primair in een mensenleven. Een man die anderen voorrang geeft, boven zijn eigen creatieve werk, is een emotionele parasiet."[7] Anderen helpen is schadelijk als het niet past binnen een rationeel eigenbelang, en altruïstische doctrines stelt ze gelijk met "moreel kannibalisme". Haar helden zijn vaak geduid als Nietzscheaanse supermensen, of in ieder geval als een karikatuur ervan.[8]

Rand is gekant tegen elke vorm van collectivisme, waaronder democratie: "Democratie, kortom, is een vorm van collectivisme, wat individuele rechten ontzegt: de meerderheid kan doen wat ze wil zonder beperkingen. In principe is de democratische regering almachtig. Democratie is een totalitaire manifestatie; het is geen vorm van vrijheid." Op levensbeschouwelijk vlak was Rand atheïst, economisch gezien kapitalist.

Trivia[bewerken]

  • Volgens sommigen modelleerde Rand de hoofdpersonages uit haar belangrijkste romans naar historische figuren. Voor de architect Howard Roark uit The Fountainhead zou Frank Lloyd Wright model hebben gestaan. Voor de superondernemer en libertaire messias John Galt uit Atlas Shrugged zou dat Nikola Tesla zijn geweest. Anderen zien in Galt de kindermoordenaar William Edward Hickman, aan wie Rand zich in haar dagboek spiegelde omdat hij een "wonderlijk, vrij, licht bewustzijn" had ten opzichte van "de noodzaak, de zin of het belang van andere mensen."[9]
  • In de VS werd Atlas Shrugged door lezers van de Book-of-the-Month Club genoemd als het tweede boek dat hun leven veranderde, na de bijbel (1991). De 5.000 aangeschreven lezers vermeldden het boek van Rand in totaal 17 keer.[10]

Bibliografie[bewerken]

Fictie[bewerken]

Non-fictie[bewerken]

Externe links[bewerken]

Voetnoten[bewerken]

  1. Ayn Rand (1943), The Fountainhead. Londen: Penguin Classics. pp. 463-464. ISBN 978-0-141-18862-1 [herdruk, 2007]
  2. (en) Top 100 invloedrijke non-fictie boeken
  3. (en) New York Times: Greenspan shrugged
  4. (en) Ryan shines as GOP seeks vision, JSOnline.com
  5. a b Bye bye,solidariteit
  6. Goddes of the Market: Ayn Rand and the American Right / Jennifer Burns. - New York, Oxford University Press, 2009. - isbn=978-0-19-532487-7
  7. The Virtue of Selfishness, 1964, p. 7
  8. Whittaker Chambers, Big Sister Is Watching you, National Review, 28 december 1957: "Just as her operatic businessmen are, in fact, Nietzschean supermen, so her ulcerous leftists are Nietzsche’s ‘last men’, both deformed in a way to sicken the fastidious recluse of Sils Maria. […] Therefore, resistance to the Message cannot be tolerated because disagreement can never be merely honest, prudent, or just humanly fallible. Dissent from revelation so final can only be willfully wicked. There are ways of dealing with such wickedness, and , in fact, reason itself enjoins them. From almost every page of Atlas Shrugged, a voice can be heard, from painful necessity, commanding, 'To a gas chamber – go!'"
  9. Journals of Ayn Rand, p. 21-22; Michael Prescott, Romancing the Stone-Cold Killer. Ayn Rand and William Hickman, 2005
  10. Bible Ranks 1 of Books That Changed Lives, Los Angeles times, 2 december 1991