Beerta

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Beerta
Plaats in Nederland Vlag van Nederland
Wapen van Beerta
(Details)
Beerta
Beerta
Situering
Provincie Groningen
Gemeente Oldambt
Coördinaten 53° 10′ NB, 7° 6′ OL
Portaal  Portaalicoon   Nederland

Beerta (Gronings: Beert(e)) is een dorp in de Nederlandse provincie Groningen in de gemeente Oldambt. Het dorp ligt in de streek Reiderland en telt volgens gegevens van het CBS 2.460 inwoners (2008), waarvan ongeveer 400 in de verspreide huizen eromheen.

Plaats en gemeente[bewerken]

Tot 1 januari 1990 was Beerta een zelfstandige gemeente, waarin naast de hoofdplaats Beerta ook onder andere de dorpen Drieborg, Nieuw-Beerta, Nieuwe Statenzijl, Oudezijl, Oude Statenzijl, Ulsda en Winschoterzijl lagen. In 1990 werden de gemeenten Beerta, Finsterwolde en Nieuweschans samengevoegd tot de nieuwe gemeente Beerta, die op 1 juli 1991 de nieuwe naam kreeg van gemeente Reiderland. Per 1 januari 2010 werd Reiderland een onderdeel van de nieuwe gemeente Oldambt.

Geschiedenis[bewerken]

Beerta is ontstaan als veenontginningsdorp. De eerste bewoning vond waarschijnlijk plaats vanuit Ulsda vanaf de oevers van de Pekel A, die zich ten noorden van Ulsda met de Westerwoldse Aa verenigde. De plaats Beerta wordt voor het eerst vermeld in schriftelijke bronnen in [1391]]. Hier wordt een zekere Liwert Hayens hoofdeling te Berda genoemd; een kleine dertig jaar later heet hij hoofdeling te Ulsda. In het betreffende document wordt de grens tussen de landschappen Reiderland en Oldambt beschreven, die werd gevormd door de Tjamme. Dit water vormde tevens de grens tussen de bisdommen Münster en Osnabrück. Beerta, Ulsda en Den Ham vormden de noordelijkste dorpen in het bisdom Osnabrück. Ter hoogte van Nieuw-Beerta en Nieuweschans begon het bisdom Münster.

Beerta wordt in oudere literatuur wel eens verward met Utbeerte (een voormalig eiland in de Dollard), Uiterburen (onder Zuidbroek, deels onder Scheemda) en het premonstenserklooster Barthe bij Hesel (Oost-Friesland). Op grond daarvan wordt soms ten onrechte beweerd dat in Beerta in klooster heeft gestaan. De ontdekking van kerkfundamenten in Ulsda en Nieuw-Beerta in de negentiende eeuw leidde tot wilde speculaties. Wel bezat het klooster van Heiligerlee hier het voorwerk Kloostgare. De uit 1797 stammende boerderij is in 1981 verhuisd naar het Openluchtmuseum in Arnhem.

De huidige kerk van Beerta dateert uit 1506; een ouder gebouw bevindt zich ten oosten van het dorp onder de Dollardklei. Toen de oostelijke Dollardboezem in de 15e eeuw ontstond, verplaatste de bewoning zich naar hoger gelegen plaatsen. Oudere nederzettingen moesten worden opgegeven.

Bij de verdronken dorpen wordt soms het kerspel Kapeldaberto genoemd, waarmee kennelijk deze kerk dan wel die van Ulsda werden bedoeld. De kerk van Ulsda werd in 1462 verenigd met Beerta, waarna het beeld van de patroonheilige Lambertus samen met het misboek en het kerkzegel naar Beerta werd overgebracht. De resterende stenen werden in 1504 verdeeld tussen Beerta en Bellingwolde. De pastor van Ulsda noemde zich sindsdien vicarius van Beerta. De patroonheilige van Beerta was echter Bartholomeus; hij werd omstreeks 1609 om onduidelijke redenen vervangen door Laurentius, wiens afbeelding werd opgenomen in het kerspelzegel van Beerta en daarna in het gemeentewapen van Beerta.

In de vijftiende eeuw werd ook de kerspelen Wynedaham, Houwingaham en Houwingagast of Houwingahof (bij Nieuw-Beerta) met Beerta verenigd. Mogelijk verwijzen de namen van de buurtschap Beertsterhoogen of -hooven en de boerderij Hamster Hoff (1665) naar de laatste nederzetting. Volgens een verklaring uit 1567 vielen de Hamsters onder de kerk van Beerta. Het is niet duidelijk of daarmee de inwoners van Houwingahof of die van Houwingaham werden bedoeld; het laatste is minder waarschijnlijk, gezien het latere verloop van de parochiegrens langs de Westerwoldse Aa.

De aanwassen van Beertster Ham (1696) vormden waaarschijnlijk een restant van Wynedaham. Hiertoe behoorde tevens de buurtschap Stocksterhorn. Na de eerste overstromingen werd geleidelijk aan het land weer ingepolderd en droeg het gebied tot in de twintigste eeuw een hoofdzakelijk agrarisch karakter. Nieuw-Beerta scheidde zich in 1665 af.

Bij de gemeentelijke indelingen van het napoleontische Koninkrijk Holland van 31 mei 1808 werden de dorpen Beerta, Nieuw-Beerta en Finsterwolde samengevoegd tot de gemeente Beerta, als uitvloeisel van de eerste Nederlandse Gemeentewet van 1807. Nadat Holland was geannexeerd in 1810, werd Finsterwolde in 1811 een afzonderlijke gemeente. De gehele negentiende eeuw en het grootste deel van de twintigste eeuw is in Beerta de landbouw overheersend geweest.

Communisme[bewerken]

De opkomst van het communisme in Beerta is te verklaren door de vergrote economische afstand die aan het eind van de negentiende eeuw al was ontstaan tussen landbouwers en boerenarbeiders. Deze afstand leidde uiteindelijk tot verharde tegenstellingen, gevoed door de ideologie van socialisme en anarchisme. In 1918 werden de ontwikkelingen gevolgd van de gebeurtenissen in Duitsland, waar de rode vlaggen al aan de grens waren gehesen. Later was er de oriëntatie op de Sovjet-Unie, die na 1941 aan de kant van Geallieerden was gekomen, maar na 1947 in een ander daglicht kwam te staan. In de jaren vijftig was er een communistische meerderheid in de gemeenteraad, evenals in de gemeente Finsterwolde, maar reeds in de jaren dertig had de Communistische Partij van Nederland in Beerta een sterke positie. Dit was toen voor de regering aanleiding om de gemeenteraad buiten werking te stellen en te vervangen door een "regeringscommissaris", zoals de Grondwet dat mogelijk maakt bij "ernstige verwaarlozing van de autonomie". De aanleiding was dat de gemeenteraad een niet-sluitende begroting had opgesteld en voordelen had toegekend aan werklozen. De burgemeester (toen nog een niet-communist) nam de taken van de gemeenteraad en het college van B & W waar. Die situatie bleef anderhalf jaar bestaan (januari 1934-september 1935) en eindigde met de installatie van een nieuw verkozen gemeenteraad. In 1951 kreeg Finsterwolde een regeringscommissaris.

In de jaren tachtig was Beerta de enige gemeente in Nederland met een communistische burgemeester, Hanneke Jagersma.

Voormalige gemeente[bewerken]

De zelfstandige gemeente Beerta bestond uit 8.199 ha en had in 1960 3.430 inwoners, van wie 53% Nederlands-hervormd en 43% zonder kerkelijke gezindte. In 1960 was 36% werkzaam in de landbouw en 35% in de industrie.

Trivia[bewerken]

Door Bert Schierbeek is het dorp lyrisch bezongen in het gedicht 'De slingertuinen van Beerta'.

Zie ook[bewerken]

Literatuur[bewerken]

  • Ebels, F.E.H., Honderd jaren landbouworganisatie, 1842-1942: schets van de geschiedenis der afdeling Beerta van de Groninger Maatschappij van Landbouw (Winschoten 1948).
  • Hanssen, Bjorn, “Gain diek, gain laand, gain leev’n”: een onderzoek naar de oorzaken van moderne armoede in Oost-Groningen tegen de achtergrond van het bijstandsbeleid van de Communistische Partij van Nederland, specifiek in de voormalige gemeenten Beerta en Finsterwolde (1965-1989) (doctoraalscriptie 2005).
  • Priester, Peter en Harm de Raad, De iezeren kette van d’armoude: aspecten van de sociaal-economische geschiedenis van Beerta, 1800-1870 (Groningen 1982).

Beluister

(info)