Berkensap

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Flesje berkensap

Berkensap is het sap van de berkenboom. Het is een traditionele drank in Rusland, de Baltische staten en andere landen op het noordelijk halfrond. Het sap kan zowel vers als geconserveerd worden gedronken. Vers berkensap smaakt als lichtzoet water. Natuurlijk gefermenteerd berkensap is iets zuurder en heeft bubbels (koolzuur).

Traditionele drank[bewerken]

Berkensap is een traditionele drank in Letland (bērzu sula), Estland (kasemahl), Litouwen (beržo sula, beržų sula), Polen  (sok z brzozy, oskoła), Rusland (берёзовый сок, byeryozovyi sok), Wit-Rusland (бярозавы сок, biarozavy sok), Oekraïne (березовий сік, berezovyi sik), Finland[1] (mahla), Noorwegen,[2] Zweden[3] (Zweeds: björksav) en in bepaalde noordelijke delen van China.

Aftappen van berkensap[bewerken]

In de lente, als de grond ontdooit, zuigt de berk grondwater op via de stam. Zo komt in het voorjaar een rijke sapstroom op gang. De rijkste sapstroom is te vinden in landen waar de grond 's winters bevroren is. Daarom wordt berkensap gewonnen in landen als Canada, Finland, Rusland, Estland, Letland en Litouwen.

Traditioneel wordt berkensap handmatig afgetapt door een gaatje te boren in de bast van een berk. In het gaatje wordt een tapbuisje, een tapslangetje of een twijgje aangebracht. Onder het tapbuisje of twijgje hangt een emmer, een fles of een luchtdichte zak.

Een andere manier om handmatig berkensap te tappen is om een berkentak af te snijden. Deze manier is meer geschikt voor kleinere hoeveelheden berkensap.

Tegenwoordig gebruiken commerciële bedrijven ook automatische aftapsystemen die werken met overdruk.[4]

Na het tappen wordt het tapgaatje dichtgemaakt met een stop, zodat de boom er geen schade van ondervindt.

Berkensap conserveren[bewerken]

Vers berkensap blijft maar enkele dagen goed. Daarom wordt commercieel verkrijgbaar berkensap meteen na het oogsten ingevroren of geconserveerd. Hiervoor bestaan verschillende methoden:[5]

  1. Gebotteld zonder conserveringsmiddelen: houdbaarheid 2–5 dagen (gekoeld)
  2. Geconserveerd met citroensap: houdbaarheid 1 jaar
  3. Gefilterd met een zeef van 0,22μ: houdbaarheid 3 weken (gekoeld)
  4. Geoogst onder anaërobe condities: houdbaarheid 1 jaar (op omgevingstemperatuur)
  5. Gefermenteerd: houdbaarheid 2 jaar (op omgevingstemperatuur)
  6. Gepasteuriseerd: houdbaarheid 2 jaar (op omgevingstemperatuur – de vitamines gaan hierbij verloren)
  7. Ingevroren op -25C: houdbaarheid 2 jaar (in bevroren toestand).

Traditionele toevoegingen[bewerken]

In sommige landen worden rozijnen aan de berkensap toegevoegd, of een takje van de zwartebessenplant.

Samenstelling[bewerken]

Berkensap bevat onder andere[6][5][7] aminozuren (waaronder glutaminezuur),[8] mineralen, enzymen, proteïnen, betuline en betulinezuur,[9][10] antioxidanten, suiker (fructoseglucose en kleine hoeveelheden sacharose), vitamine B en vitamine C.

Samenstelling (1)[bewerken]

Berkensap[11]
Voedingswaarde per 100 g
Energie 4.6 kcal (19 kJ)
Koolhydraten 1.1 g
Suikers 1.1 g
Vezels 0 g
Vetten less than 0.1 g
Mineralen
Calcium

60 mg

IJzer

0.1 mg

Magnesium

11 mg

Mangaan

1.1 mg

Fosfor

6.4 mg

Kalium

120 mg

Samenstelling (2)[bewerken]

In 2010 onderzochten Onderzoekers van de Latvia University of Agriculture de samenstelling van berkensap afkomstig van Letse berken (Betula pendula) in de buurt van de stad Jelgava.[7] Berkensap van een boom uit een andere Letse streek had een andere samenstelling.[7]

Berkensap[7]
Voedingswaarde per liter
Proteïnen (mg/l) 127
Antioxidanten (mg/QE/l) 0,35
Koolhydraten (g/l)
Fructose 5,39
Glucose 4,46
Sucrose 0,58
Mineralen (mg/l)
Calcium 53,3
Kalium 41,1
Mangaan 0,5
Koper 0,04
IJzer 0,1
Ammonium 0,05
Sulfaat 36,1
Fosfaat 2,06
Nitraat 3,4
Nitriet 0,008

Andere toepassingen[bewerken]

Andere dranken[bewerken]

Berkensap kan worden verwerkt in andere dranken, zoals berkenbier, berkenwijn, mousserende berkenwijn, berkensiroop en berkenazijn.[12]

Geneeskrachtige en cosmetische toepassingen[13][14][15][16][bewerken]

In sommige landen wordt berkensap gebruikt als traditioneel geneesmiddel. Zo zou het ontsmettend werken en helpen tegen parasieten, brandwonden en jeuk. Gefermenteerd berkensap wordt gebruikt om katers te bestrijden en tegen een opgeblazen gevoel. Thee van berkensap zou helpen tegen maagkwalen en reuma.

Daarnaast zijn er cosmetische toepassingen. Zo is er een serum op de markt gebaseerd op berkenwater, dat veroudering tegengaat en bescherming zou bieden tegen vrije radicalen.[17] Hieronder een overzicht van geneeskundige en cosmetische toepassingen per land.

Land Geneeskrachtige toepassingen Cosmetische toepassingen
Bulgarije ter bevordering van haargroei
Estland tegen oog- en huidaandoeningen, als vitaminebron haarwater, middel tegen sproeten, huidbleekmiddel
Hongarije tegen maag- en longkwalen middel tegen sproeten
Ierland tegen oorpijn
Letland versterking van immuunsysteem haarwater
Nederland tegen roos, acne en psoriasis haarwater
Oekraïne vitaminebron, diureticum, behandeling van huidproblemen middel tegen sproeten
Polen versterking van immuunsysteem, tegen nierstenen haarwater met verstevigende werking
Roemenië tegen nierstenen, geelzucht, schurft, als diureticum haarkleurmiddel, middel tegen sproeten en moedervlekken
Rusland tegen zweren, tegen tandpijn bij kinderen gezichtsreiniging
Slovenië tegen tandpijn bij kinderen
Tsjechië versterking van immuunsysteem, tegen onvruchtbaarheid middel tegen sproeten
Verenigd Koninkrijk levenselixer, drank voor pasgeborenen, middel ter verzachting van reuma voorkomen van kaalheid
Wit-Rusland tegen longziekten, tegen jicht
Zweden tegen scheurbuik en cholera

Vermelding in historische geschriften[bewerken]

  • De beroemde Arabische reiziger Ahmad ibn Fadlān zag in 921 dat de Turkssprekende Bulgaren langs de Wolga gefermenteerd berkensap gebruikten.[13]
  • De Duitse wetenschapper Conrad van Megenberg (14de eeuw) vermeldt het gebruik van berkensap als verfrissende drank.[13]
  • In het Middeleeuwse Noorse boek Flateyjarbók uit 1394 staat beschreven hoe koning Sverre en zijn mannen "twee nachten in de wildernis verbleven en geen voedsel hadden afgezien van het sap dat zij uit de bomen konden zuigen." De Noorse schrijver Peder Claussøn Friis beschreef in de jaren 1590 vanuit Finnmark dat herders en houthakkers berkensap aftapten en gebruikten.[13]
  • De Perzische geograaf Rashīd al-Dīn beschrijft in zijn Jāmiʿ al-tawārīkh uit de vroege veertiende eeuw dat het Uriankhai-volk in Siberië berkensap dronk in plaats van water.[13]
  • De Zweedse cartograaf Olaus Magnus noteerde in 1555 that Scandinaviërs vers berkensap dronken. Berkensap wordt ook genoemd in een Zweeds medisch handboek uit 1578.[13]
  • In 1561 prees de Italiaanse botanicus Pietro Andrea Mattioli de medicinale eigenschappen van berkensap. Volgens hem kon het sap gebruikt worden om nier- en blaasstenen te behandelen en om maagzweren te genezen.[13]
  • In 1631 prees de geneeskundige Johannes Raicus de geneeskrachtige eigenschappen van berkensap in zijn werk Disputatio physico-medica votiva. Hij suggereerde om berkensap te gebruiken als medicijn.[13]

Berkensap in de kunst[bewerken]

  • De bekende sovjetdichter Stepan Sjtsjipatsjov schreef de novelle Berkensap.
  • In de jaren 70 en 80 vertolkte de Wit-Russische band Pesnjary het lied 'Berkensap', met een tekst van Michaïl Matoesovski.
  • In de film 'Het huwelijk van de resident' weerklonk het Russische lied 'In een lentebos dronk ik berkensap' (Я в весеннем лесу пил берёзовый сок, Ja v vessennem lesoe pil berjozovy sok), opgevoerd door Michaïl Nozjkin, met tekst en muziek van de Russische dichter en bard Jevgeni Agranovitsj.
  • In de Russische serie 'Brigada' (Бригада, vanaf 2002) neemt het hoofdpersonage zijn vrouw mee uit naar een duur restaurant, waar zij berkensap bestelt.

Trivia[bewerken]

  • Uit oude annalen blijkt dat voor de kerstening van het Kievse Rijk bij vele Slavische volkeren berkenteelt bestond. Na de kerstening werd berkenteelt verboden.[bron?]
  • In veel landen waar traditioneel berkensap wordt gedronken, is een van de maanden genoemd naar de oogsttijd van het sap. Zo heet de maand maart in Wit-Russisch 'сакавік' (sakavik) ofwel 'sapmaand'. In het Oekraïens betekent maart (березень, berezen) 'berkenmaand', evenals in het Tsjechisch (březen). In het Lets heet april sulu mēnesis en in het Litouws kõļimkū, oftewel 'berkensapmaand'.[13]