Brabants-Limburgse overgangsdialecten

Noord-Limburgs
Nederlands dialect
Het Noord-Limburgs in kaart gebracht
Taalgebied	Noord-Limburg, Land van Cuijk
Streekdialecten	Noord-Limburgs, Kleverlands
Stadsdialecten	Genneps, Cuijks
Portaal    Taal Nederlands

Brabants-Limburgse overgangsdialecten, soms wel als Noord-Limburgs aangeduid, is binnen de meest gangbare dialectologische indelingen de verzamelnaam voor een groep overgangsdialecten die in het noorden van Nederlands Limburg en het Land van Cuijk worden gesproken. Een deel van deze dialecten wordt taalkundig tevens gerekend tot het Kleverlands (zie hieronder).

Topografische verspreiding van het Zuid-Gelders / Noord-Limburgs / Kleverlands / Oost-Bergisch. Het Mich-kwartier bij Venlo is geel gearceerd

De term Noord-Limburgs is vooral gehanteerd door Jo Daan, die de term eind jaren 1960 gebruikte bij het opdelen van de Nederlandse dialecten. In de Atlas van Nederland van 1968 bracht zij bij de door haar onderscheiden 28 hoofdgroepen van Nederlandse dialecten, het Noord-Limburgs en Noord-Brabants onder in één enkele groep met nr. 14. Daarmee werden de Noord-Limburgse dialecten meer tot het Brabants dan tot het Limburgs gerekend.

Het Limburgs-Rijnlandse dialectcontinuüm.
De Brabants-Limburgse dialecten worden in Noord-Limburg gesproken ten noorden van de bovenste groene stippellijn (de mij/me-mich-isoglosse) - dus ongeveer vanaf Horst -, of volgens een iets ruimere definitie reeds ten noorden van de Uerdinger linie

Cor Hoppenbrouwers (2001) benoemt ze als gewone overgangsdialecten. Tot het meer recente onderzoek behoren verder: Nerbonne en Heeringa 2002, Heeringa 2008, en Spruit 2008

Grens met het Brabants

Waar men precies de grens moet trekken tussen het Noord-Limburgs en het Brabants, is dus afhankelijk van de auteur. De dialecten hebben een aantal kenmerken gemeen met het Brabants en met wat thans meestal onder Zuid-Gelders wordt verstaan: de taal van het zuidelijke deel van de provincie Gelderland, inclusief het Gelderse rivierenland. Jo Daan gaf op haar kaart de Noord-Brabantse en de Noord-Limburgse dialecten wel dezelfde kleur, maar tekende toch de diftongeringslijn in als belangrijke isoglosse. Deze westelijke grens heeft in recentere literatuur meer belang gekregen. Deze dialecten vertonen ook veel overeenkomstige kenmerken van de meer zuidelijk gesproken dialecten die onder het Limburgs in taalkundige zin vallen, hetgeen de Noord-Limburgse dialecten tot typische overgangsdialecten maakt.

De term Brabants-Limburgse overgangsdialecten wordt daarnaast gebruikt voor de overgangsdialecten van het Limburgs naar het Brabants in Belgisch Limburg.

Precieze afbakening

Kleverlands

Charlotte Giesbers (2008) rekent de dialecten van Noord-Limburg tot het Kleverlands, waar ook het in Noord-Brabant gesproken Land-van-Cuijks onder valt. Jan Goossens neemt de isoglossen ijs/ies en houden/halten als grens tussen het Kleverlands en het Brabants. Het Land-van-Cuijks valt ook volgens deze definitie nog onder het Kleverlandse taalgebied.De benaming Kleverländisch is eigenlijk meer specifiek Duits, maar deze term is door Goossens (1968) Wat zijn Nederlandse dialecten? Groningen: Wolters-Noordhoff overgenomen. Het hertogdom Kleef maakte echter nooit deel uit van de Zuidelijke Nederlanden, anders dan het Overkwartier van Gelre. Wel werd Kleef in 1635 veroverd door de Spanjaarden, maar een jaar later gebeurde dat door de Republiek. De Verenigde Provinciën behielden nog tot 1672 een garnizoen in Kleef. Vanaf 1702 werd Kleef blijvend Pruisisch, taalkundig gesproken bleef het echter lang Nederlands. Na de Napoleontische periode werd in 1813 het Pruisische gezag over Kleef hersteld. Mede om een mogelijke invloed van het nieuwe Verenigd Koninkrijk der Nederlanden tegen te gaan werd het gebruik van het Nederlands ingeperkt, en werd het Duits de officiële taal van bestuur en scholing. Kleef deelde de verdere geschiedenis met Pruisen, en bleef aldus Duits.

Gelre in 1477

Oud-Gelders

Gebieden waar ijs dan wel ies wordt gezegd (diftongeringsgrens)

Historisch maakte Noord-Limburg deel uit van het oude Hertogdom Gelre, waarvan het een groot deel van het zogeheten Overkwartier vormde. Dit verklaart ook waarom dit Noord-Limburgs doorloopt over de grens met Duitsland in het Kleverlands. Het oostelijke deel van dit gebied is, nadat het in 1795 door Pruisen was veroverd, in 1815 definitief voor de Nederlanden verloren gegaan. Taalkundig bleef het min of meer een eenheid met Noord-Limburg vormen tot 1871, het jaar waarin Otto von Bismarck verordonneerde dat in het hele Duitse Rijk de voertaal Duits diende te zijn. -->

Plaatselijke kenmerken

Het taallandschap rond Venray en Venlo is erg complex. Hoewel op sommige plaatsen de isoglossen redelijk gelijk lopen, waaieren ze op andere punten weer uit elkaar. Het Venrays is daardoor bijvoorbeeld een duidelijk Brabants getint dialect, terwijl het Tegels weer een onversneden Limburgs dialect is.
Vanaf Venray naar het noorden toe zijn de verschillen niet zo groot meer. Het Venrayse stadsdialect is dan ook min of meer representatief voor alle Noord-Limburgse dialecten.

Kenmerken van de meeste varianten van de Noord-Limburgse dialecten die ook worden aangetroffen in de meeste varianten van het Brabants zijn:

1. Verbuigingen als mèrège (morgen), nij (nieuw) en het weglaten van de eind-d's en -t's (da en nie in plaats van "dat" en "niet");
2. Bij het gebruik van een persoonlijk voornaamwoord in de tweede persoon enkelvoud wordt vaak gekozen voor "gij"/"ge" (de Standaardnederlandse j is hier eigenlijk een allofoon van de g in ge). Dit "gij"/"ge" wordt op dezelfde wijze gebruikt als in het Brabants. In vragende zinnen wordt bijvoorbeeld in plaats van het Standaardnederlandse "wil je" vaak gekozen voor wil-de waarbij de uitgang -de voortkomt uit een enclise met assimilatie van "wilt ge" . Spreekt men een oudere of onbekende aan, dan versterkt men met "gij", waardoor er een tautologische uitdrukking ontstaat: kun-de gij, wil-de gij.
3. De vorming van verkleinwoorden door middel van het suffix -(s)ke.

Wat het Noord-Limburgs met de zuidelijkere Limburgse dialecten deelt is het veelvuldig voorkomen van umlautsvormen, niet alleen in verkleinwoorden en de vervoeging van sterke werkwoorden maar ook in de vorming van meervouden. Dit komt tevens voor in het Oost-Brabants. Een ander kenmerk dat sommige dialecten in Nederlands Limburg ten noorden van de Uerdinger linie gemeen hebben met de meer zuidelijke Limburgse dialecten is tweetonigheid. Deze dialecten hebben inderdaad sleep- en stoottonen, maar deze hebben geen betekenisonderscheidende functie, iets wat in veel zuidelijke Limburgse dialecten wel het geval is. In de omgeving van Venray en Gennep zijn deze tonen verdwenen.

Zie ook Limburgs#Stoot- en sleeptonen

	ich/ik	mich/mij	doe/gij	tweetonigheid	equiv. Ndl. huis	umlaut	Dialectgroep
Budels	ich	meej	gè	Ja	hoes	Ja	West-Limburgs
Tegels	ich	mich	dów/dich	Ja	hoes	Ja	Oost-Limburgs
Venloos	ik	mich	dich	Ja	hoes	Ja	Mich-Kwartier
Sevenums	ik	mich	dów/dich	Ja	hoes	Ja	Mich-Kwartier
Horsters	ik	meej	geej	Ja	hoes	Ja	Kleverlands
Americaans	ik	meej	geej	Nee	hoes	Ja	Kleverlands
Venrays; Land-van-Cuijks	ik	Meej	geej	Nee	huus	Ja	Kleverlands
Genneps	ik	mi'j	gi'j	Nee	huus	Ja	Kleverlands
Nijmeegs	ik	mien	gij~jij	Nee	huus	Ja	Nijmeegs
Oost-Brabants	ik	mij	gij	Nee	huis	Ja	Oost-Brabants
West-Brabants	ik	mij(n)	gij	Nee	uis	Nee	Noordwest-Brabants

Alternatieve definitie: Venlo en omgeving

zie ook Uerdinger linie en Mich-kwartier

Er bestaat ook nog een beperkte, meer lokale invulling van het begrip "Noord-Limburgs", namelijk als aanduiding voor de dialecten van Venlo en omgeving. Dit beperkte gebied werd in 1907 door Jos. Schrijnen het mich-kwartier gedoopt. Schrijnen rapporteerde in 1907 dat men in Meijel, Sevenum, Horst en Lottum mij zei, en in Beringe, Grashoek, Panningen, Helden, Maasbree, Grubbenvorst en Arcen mich. Naar het westen valt deze lijn samen met de Uerdinger linie . Hier is het dialect duidelijk meer Limburgs dan Kleverlands of Brabants. Het Venloos is zonder meer Limburgs, en ook de dialecten van Velden en Arcen, beide plaatsen noordelijk van Venlo rechts van de Maas gelegen, zal men eerder Limburgs dan Brabants noemen. Onderzoek heeft uitgewezen dat de lijn in de loop van de 20e eeuw wat naar het noorden is opgeschoven, waardoor het Limburgse mich in sommige lokale dialecten het Brabantse meej heeft verdrongen. Sevenum valt hierdoor tegenwoordig ook in het mich-kwartier. Het Horster dialect valt onder het Limburgse dialect waarbij men in Horst toch gebruikmaakt van ik, meej, geej, ow.

Nieuw onderzoek

Onderzoek aan de Radboud Universiteit Nijmegen heeft in 2016 vraagtekens gezet bij de bestaande grenzen tussen Kleverlands en Limburgs. Uit het onderzoek blijkt dat de Uerdinger Linie niet de werkelijke grens tussen Limburgse en niet-Limburgse dialecten weergeeft. Op basis van de meeste wezenlijke woorden zoals jij (Kl.: gij, Li.: doe/dich) en verschillende klinkerverschillen (Kl.: uu, Li.: oe én Kl.: oe, Li.: oo) wordt geconcludeerd dat de werkelijke grens zich ten noorden van Venlo en zelfs ten noorden van Horst bevindt. Alleen de dialecten vanaf Venray en noordelijker moeten feitelijk bestempeld worden als Kleverlands. Deze dialecten verschillen niet sterk van de taalkundig Limburgse dialecten.

Trivia

De bekende popgroep Rowwen Hèze uit het Peeldorp America, zingt voornamelijk teksten geschreven door Jack Poels, die schrijft in het Americaans. Dit Horsterse dialect ligt aan de westzijde van de betoningslijn, maar is Limburgs in taalkundige zin. Tren van Enckevort echter, die voor een groot deel ook de muziek schrijft, zingt op vele nummers mee als tweede stem. Zijn eigen uitspraak is niet Americaans, maar Sevenums, een variant die weer wel dit Limburgse kenmerk bezit.

Externe links

• Kaart van de dialecten in Nederlands Limburg
• Detailkaart omgeving Uerdinger linie en mich-kwartier
• plattsatt - Mundart in Kleve und anderswo

Bronnen, noten en/of referenties

Crompvoets, Herman (1998). Klank- en woordgeografie rond Venlo. Mededelingen van de Vereniging voor Limburgse Dialect- en Naamkunde, Nr. 95, Hasselt. Gearchiveerd op 22 januari 2022.

---

· ·

Streektalen in Nederland en Vlaanderen