Brander (schip)

Voorbeeld van branders zoals zij gebruikt werden om een schipbrug in de Schelde op te blazen.

Ondergang van de Spaanse Armada, door Philippe-Jacques de Loutherbourg, geschilderd in 1796, beeldt Drakes aanval met branders op de Armada af.

Een brander is een schip dat gevuld met teer en explosieven met opzet aangestoken wordt en dan in de richting van een vijandige vloot van houten schepen gestuurd wordt. Schepen worden zo door de brand uitgeschakeld en/of de vijand raakt in paniek en geeft de slaglinie op. Branders waren meestal oude of goedkope schepen.

Traditionele zeilschepen waren erg kwetsbaar voor vuur. Houten constructies werden verduurzaamd met teer, touwen waren ingesmeerd met vet en de ruimen van bewapende schepen lagen vol buskruit. Branders vormden daardoor een grote bedreiging voor deze schepen.

Wanneer de wind in de juiste richting woei kon een brander worden losgelaten waarna hij in de richting van het doel dreef. Vaak werd een brander bestuurd door enkele bemanningsleden. Ze verlieten de boot, na de lonten te hebben aangestoken, op het laatste moment. Branders waren het gevaarlijkst voor schepen die vastlagen. In open zee kon een goed zeilvaardig schip de brander ontwijken en uitschakelen met kanonnen. Ook werden sloepen ingezet om branders te onderscheppen en weg te slepen.

Noemenswaardige aanvallen met branders zijn:

• Francis Drakes aanval op de Spaanse Armada toen die bij Grevelingen voor anker lag in 1588. De branders beschadigden de schepen niet, maar braken wel de formatie van de Spaanse vloot.
• Maarten Tromps aanval op de Spaanse vloot die voor anker lag voor de Kentse kust tijdens de Slag bij Duins in 1639. De Spaanse vloot werd bijna volledig vernietigd, ook doordat vele schepen in paniek op de kust liepen.
• Michiel de Ruyters aanval op de Engelse vloot tijdens de Slag bij Solebay in 1672: de Royal James werd door een brander vernietigd.
• Vele Griekse aanvallen op Turkse schepen tijdens de Griekse Onafhankelijkheidsoorlog, van 1821 tot 1832.

Het gebruik van branders stopte toen houten oorlogsschepen vervangen werden door metalen. Het concept werd tijdens de Tweede Wereldoorlog nog eens gebruikt als onderdeel van Operatie Chariot. De oude torpedobootjager Campbeltown werd toen volgestopt met explosieven in een droogdok bij Saint-Nazaire in Frankrijk geramd.