Brieflezend meisje bij het venster

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Brieflezend meisje bij het venster
Jan Vermeer van Delft 003.jpg
Museum Gemäldegalerie Alte Meister
Locatie Dresden, Duitsland
Kunstenaar Johannes Vermeer
Jaar 1657-1659
Type olieverf op doek
Afmetingen 64,5 × 83 cm
Portaal  Portaalicoon   Kunst & Cultuur

Het Brieflezend meisje bij het venster is een schilderij van de 17e-eeuwse Hollandse meester Johannes Vermeer uit het begin van zijn carrière. Het wordt normaliter tentoongesteld in de Gemäldegalerie Alte Meister in Dresden.

Beschrijving[bewerken]

Het ongesigneerde en ongedateerde doek is mogelijk in 1657 voltooid, maar wellicht nog enkele jaren later. Het wordt geroemd om zijn subtiele spel met het zonlicht dat door het openstaande raam de kamer binnenvalt. Door de evenwichtige verdeling van het licht over de verschillende oppervlakken werken de sfeer, de volumes en kleuren samen om de aandacht langere tijd op het geheel te vestigen.[1]

De afgebeelde kamer is dezelfde als die in De soldaat en het lachende meisje, dat vermoedelijk een jaar later is voltooid. De voorstelling vertoont ook gelijkenis met de ingetogen Brieflezende vrouw in het blauw uit de jaren 1662-1665. Het is niet uitgesloten dat dezelfde jongedame weer model heeft gestaan. Het tafereel met het jongere meisje is echter veel frivoler in het kleurgebruik, de compositie is verfijnder en de voorwerpen op de tafel verraden een heel ander verhaal: de appel, de pruimen en de perzik in de fruitschaal staan symbool voor zinnelijke liefde en zonde. Naast de fruitschaal ligt nog een aangesneden perzik. Het rijpe fruit benadrukt de ontluikende volwassenheid van het meisje. Leest zij wellicht een brief van een geheime minnaar?[2] Haar gezicht staat en profil in het centrum, en de doorzichtige reflectie van haar gelaat in het vensterglas onthult nog meer van haar gevoelens.

Het Perzische tapijt op de tafel en de gordijnen zijn terugkerende artikelen op genrestukken in de schilderkunst van de Gouden Eeuw. Onderzoek met röntgenstralen heeft echter aangetoond, dat het grote groene gordijn op de voorgrond als laatste werd toegevoegd. Erachter schilderde Vermeer eerst een drinkglas naast de fruitschaal op de tafel, en aan de muur op de achtergrond een schilderij van een Cupido. Datzelfde schilderij is te zien op het tien jaar later vervaardigde doek Staande virginaalspeelster.[3]

Het openstaande venster, het eerste van vele in het oeuvre van Vermeer, geeft een maat aan het geheel. De grootte van het raam wordt naar boven en naar onderen herhaald, en twee maal opzij. Meer opvallend in de vlakverdeling is de tafel als repoussoir, een element dat in 25 van Vermeers ongeveer 35 schilderwerken terugkomt. Door het onderwerp achter een decorstuk te plaatsen, wordt de illusie van diepte versterkt. Het Brieflezend meisje bij het venster en de Soldaat en het lachende meisje zijn ook de eerste schilderijen waar Vermeer zijn pointillistische manier van werken ontwikkelt om het licht beter te spreiden en de randen van de figuren te verzachten.

Geschiedenis[bewerken]

De sporen van het schilderij leiden niet tot zijn ontstaan terug. Mogelijk wordt het Brieflezende meisje bij het venster bedoeld in de catalogus van een veiling in Amsterdam op 14 juni 1712 voor kunsthandelaar Pieter van der Lip. Frederik August II, keurvorst van Saksen, kocht het in 1742 van een handelaar in Parijs, in de veronderstelling dat het een werk van Rembrandt was.[4] In 1826 werd het toegeschreven aan Pieter de Hooch. De Franse kunsthistoricus Théophile Thoré-Bürger herkende het als een van de zeldzame schilderijen van Vermeer en herstelde de juiste toekenning met zijn onderzoek in 1860.

Het schilderij maakte deel uit van de verzameling kunstvoorwerpen die ontsnapten aan het Bombardement op Dresden in de Tweede Wereldoorlog. De collectie werd verborgen in een tunnel in de bergen van de Sächsische Schweiz. Het Rode Leger vond de verzameling terug en nam de voorwerpen mee naar Rusland. Na de dood van Stalin werd de kunst in 1955 teruggegeven aan de DDR ter bevordering van de vriendschap tussen beide landen. Het goed bewaard gebleven doek is in bezit van de Gemäldegalerie Alte Meister, onderdeel van de Staatliche Kunstsammlungen in Dresden, de hoofdstad van de Duitse deelstaat Saksen.

Restauratie 21e eeuw[bewerken]

Het schilderij wordt vanaf 2017 gerestaureerd door Christoph Schölzel van het restauratieatelier van de Gemäldegalerie Alte Meister in Dresden. Aanleiding was de afgeronde restauratie in 2004 van Vermeers schilderij De Koppelaarster, dat zich in hetzelfde museum bevindt. De weergave van de kleuren werd toen behoorlijk verbeterd en de vraag kwam op of hetzelfde resultaat bereikt kon worden bij het Brieflezend meisje bij het venster. Het schilderij werd sindsdien twee keer uitgeleend aan musea in Spanje en Japan en ter voorbereiding daarop werden al kleine restauraties uitgevoerd, zoals het herbevestigen aan de achterkant van het schilderij van een klein deel van het doek. In 2010 volgde ter gelegenheid van een Vermeer-expositie in Dresden schildertechnisch onderzoek naar het schilderij en in maart 2017 werden experts op het gebied van restauratie uitgenodigd om een ingrijpender restauratie te bespreken; allemaal hadden ze eerder een schilderij van Vermeer gerenoveerd, in Amsterdam, Kopenhagen en Wenen. Na het verwijderen van het bruin en gelig geworden vernis bleken de kleuren inderdaad beter tot hun recht te komen, onder meer bij de handen en het fruit. Het schilderij had daarnaast geleden van oud retoucheerwerk en overschilderingen. De restauratie werd mogelijk gemaakt door een bijdrage van de Hata Foundation uit Tokio.[5]