Brittenburg

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Brittenburg
De Brittenburg getekend door Abraham Ortelius in 1581
De Brittenburg getekend door Abraham Ortelius in 1581
Locatie Katwijk
Oorspr. functie Romeins fort en/of vuurtoren en/of graanopslagplaats
Start bouw circa 39 na Chr.
Sluiting Laat-Romeinse tijd?
Status in zee verdwenen
Portaal  Portaalicoon   Civiele techniek en bouwkunde

De Brittenburg is de ruïne van een Romeinse limesvesting die in de 15e, 16e en 17e eeuw na stormen op het strand tussen Katwijk aan Zee en Noordwijk aan Zee zichtbaar was. Hoogstwaarschijnlijk is het de locatie van het meest westelijke fort van de Romeinse limes aan de monding van de Rijn, en stond het bekend als Lugdunum Batavorum. Het fort is tegenwoordig niet meer zichtbaar en naar alle waarschijnlijkheid door de zee verzwolgen. Verschillende pogingen om de plek van de Brittenburg te traceren zijn tot dusverre niet succesvol gebleken[1]. Wel zijn in 1982 bij het uitgraven van de huidige Uitwateringssluizen duidelijke aanwijzingen gevonden voor een Romeinse nederzetting, die mogelijk verband houdt met Lugdunum Batavorum[2].

Naamgeving[bewerken]

De 'burg te Bretten', later 'burg te Britten' (Bretten is de oudste naam voor het gebied tussen Leiden en de Noordzee), was een burcht die aan de monding van de Rijn lag en waar tol werd geheven. Rond 950, na de verzanding van de Oude Rijn-monding, raakte deze tolburcht in onbruik en rond 1050 werd zij afgebroken. Toen in 1520 de resten van de Romeinse vesting werden ontdekt, werden ze ten onrechte met de Brittenburg in verband gebracht.

Geschiedenis[bewerken]

De eerste vermelding van de Brittenburg in het Nederlands is in een gedicht van Willem van Hildegaersberch in 1401, die hem Borch te Bretten noemt. In 1490 wordt ook melding gemaakt dat de "burg te Britten" zichtbaar is. De daadwerkelijke 'ontdekking' vond plaats in 1520 toen een storm de gehele ruïne blootlegde en er Romeinse vondsten zijn gedaan, vooral stenen en munten met als laatste datering 270.

De oudste afbeelding van de Brittenburg is een als zodanig door prof. J.H. Holwerda geïdentificeerde houtsnede van Abraham Ortelius uit 1562 voor de uitgaven van Lodovico Guicciardini en gedrukt bij Plantijn in Antwerpen. Deze houtsnede werd in de latere uitgaven van Guicciardini vervangen door een gravure van Ortelius uit 1581. De oudste plaat werd later nog gebruikt door Zacharias Heyns (1598, 1599) en Hermann Moll (1734, 1736). Het betreft hier een landmetersplaat (driehoeksmeting), waarbij ook de afstand tot de kerk van Katwijk wordt aangegeven, te weten 1.200 schreden = 1.080 meter. Op grond van deze gravure is meermalen geprobeerd om de precieze locatie van de Brittenburg te achterhalen, tot op heden echter zonder succes. De meest waarschijnlijke locatie bevindt zich zo'n 300-400 meter buiten de kust, net ten zuiden van de plaats waar de Oude Rijn in zee uitmondt [3].

Interpretatie[bewerken]

Omdat de Brittenburg slechts sporadisch zichtbaar is geweest en er weinig concrete beschrijvingen van de vondsten zijn, is er veel gespeculeerd over de precieze datering en functie van het complex. De beschikbare gegevens maken echter weinig meer duidelijk dan dat het om een versterkt, vierhoekig complex uit de Romeinse tijd moet zijn gegaan. Het centrale, vierkante bouwwerk op de gravure heeft een omvang van ongeveer 72 x 72 meter, en het totale complex heeft ongeveer de grootte van het Paleis op de Dam. De weergave van Ortelius sluit slecht aan op bekende plattegronden van opgegraven castella uit de Romeinse tijd. De vierkante vorm heeft ertoe geleid dat men zowel interpretaties als fort, vuurtoren en graanopslag heeft gesuggereerd. Een bijkomend probleem is dat de plattegrond van Ortelius ook ronde torens laat zien, die soms worden gezien als aanwijzing voor een Laat-Romeinse of zelfs latere datering van de ommuring [4]. De Romeinse bronnen zijn verder vrijwel stil: Lugdunum Batavorum wordt in een aantal bronnen vermeld, waaronder de Peutinger kaart, maar of het een castellum, een stad en/of iets anders betrof valt niet meer te achterhalen.

Kalla's Toren[bewerken]

Limes-kunstwerk bij de Uitwateringssluizen (Nicolaas Dings, 2010)

Al voordat in de 16e eeuw veel belangstellenden op de Brittenburg afkwamen, vertelden de Katwijkse vissers dat hun netten regelmatig achter stenen vast bleven zitten aan wat zij "Kalla's toren" of ook wel "de ouden Caljaart" of "de toren van Callo" noemden. Deze plek lag noordelijker dan Brittenburg. De legende heeft mogelijk zijn oorsprong in een waargebeurd verhaal. De Romeinse geschiedschrijver Suetonius vertelt dat keizer Caligula zijn soldaten en katapulten op het strand opstelde[5] [6]. Daarna claimde hij de overwinning op de oceaan en gaf hij zijn soldaten opdracht om schelpen te verzamelen als oorlogsbuit. Als gedenkteken voor deze overwinning liet hij een hoge vuurtoren bouwen. Het is zeker mogelijk dat dit zich afspeelde op het strand bij Katwijk. Er is bijvoorbeeld een wijnvat gevonden bij opgravingen in Valkenburg dat afkomstig is van Caligula's persoonlijke wijngaard. Het duidt er op dat de keizer zelf in onze contreien heeft vertoefd[7].

Vernoemingen[bewerken]

Ten zuidwesten van het kasteel Brittenburg liggen de enige herinneringen aan het bouwwerk: de bushalte Nieuw Brittenburg van lijn 37, 38 en 90, een uitstaphalte voor het centrum en het strand, de Te Brittenstraat en ook het Limes-kunstwerk aan de binnensluis.

Literatuur[bewerken]

  • F.C.J. Dijkstra & H. Ketelaar 1965. Brittenburg. Raadsels Rond Een Verdronken Ruïne. Bussum, Van Dishoeck.

Externe links[bewerken]